Từ đầu những năm 1990 đến nay, nhiều con tàu đắm cổ trong vùng biển Việt Nam đã được khai quật, nổi tiếng nhất là các tàu ở Hòn Cau, Cù Lao Chàm, Cà Mau, Bình Thuận và Bình Châu; hàng hoá chủ yếu trên các tàu này là gốm sứ Việt Nam và Trung Hoa, có niên đại trải từ khoảng thế kỷ 13 đến thế kỷ 18. Những con tàu ấy là bằng chứng sống động cho vị trí của vùng biển Việt Nam trên tuyến thương mại biển nối Đông Á với Đông Nam Á và xa hơn.
Với người sưu tầm, các tàu đắm có ý nghĩa đặc biệt: chúng cung cấp những bộ gốm có niên đại tương đối chắc chắn, giúp hiểu dòng gốm qua từng thời. Nhưng chúng cũng là nguồn gốc của rất nhiều đồ trôi nổi trên thị trường. Bài viết giới thiệu những con tàu được ghi nhận rộng rãi, điều chúng kể về lịch sử, và lý do di sản dưới nước cần được bảo vệ.
Vì sao vùng biển Việt Nam có nhiều tàu đắm cổ
Bờ biển Việt Nam dài, nằm trên tuyến hàng hải tự nhiên giữa các cảng Trung Hoa với các vương quốc Đông Nam Á, Ấn Độ và xa hơn. Tàu buôn thời xưa đi men theo bờ, ghé các cảng thị như Vân Đồn, Hội An, Thị Nại hay các đảo ven bờ để tránh gió, lấy nước ngọt và trao đổi hàng. Nhiều vùng biển có đá ngầm, bãi cạn, thời tiết mùa bão khắc nghiệt, nên tai nạn là chuyện không hiếm.
Hàng hoá trên tàu xưa phần lớn là tơ lụa, chè, hương liệu, kim loại và gốm sứ. Lụa, chè, hương liệu phân huỷ trong nước biển sau thời gian dài; gốm sứ thì bền, nên các con tàu đắm được phát hiện thường được nhận ra qua những lớp gốm chồng lên nhau dưới đáy biển. Điều này khiến gốm sứ trở thành nguồn tư liệu chính để xác định niên đại và lai lịch của tàu.
Hầu hết các con tàu được phát hiện không phải nhờ khảo sát có chủ đích, mà nhờ ngư dân kéo lưới trúng hiện vật hoặc lặn bắt hải sản gặp đồ gốm. Đó là lý do các thông tin ban đầu từ ngư dân có vai trò lớn, và cũng là lý do nhiều con tàu bị khai thác trộm trước khi cơ quan chức năng kịp can thiệp.
Những con tàu đắm cổ được ghi nhận rộng rãi
Bảng dưới đây tóm lược một số con tàu thường được nhắc tới trong tư liệu đã công bố. Niên đại và đặc điểm được nêu ở mức khái quát theo các báo cáo nghiên cứu; chi tiết cụ thể nên tra cứu thêm ở các ấn phẩm của bảo tàng và viện nghiên cứu:
| Con tàu | Thời điểm khai quật | Hàng hoá chủ yếu, niên đại ước định |
|---|---|---|
| Hòn Cau (vùng biển Côn Đảo) | Đầu thập niên 1990 | Gốm sứ Trung Hoa, khoảng cuối thế kỷ 17 |
| Cù Lao Chàm (vùng biển Hội An cũ) | Cuối thập niên 1990 | Gốm Việt, phần lớn là gốm hoa lam, khoảng thế kỷ 15 |
| Cà Mau | Cuối thập niên 1990 | Gốm sứ Trung Hoa, khoảng đầu thế kỷ 18 |
| Bình Thuận (nay thuộc Lâm Đồng) | Đầu thập niên 2000 | Gốm sứ Trung Hoa vẽ lam, khoảng cuối thế kỷ 16 đến đầu thế kỷ 17 |
| Bình Châu (Quảng Ngãi) | Đầu thập niên 2010 | Gốm sứ Trung Hoa, khoảng thế kỷ 13 đến 14, cùng nhiều dấu tích thân tàu |
Mỗi con tàu như một lát cắt thời gian. Con tàu Cù Lao Chàm đặc biệt quan trọng với người yêu gốm Việt, vì nó cho thấy gốm hoa lam Việt Nam thế kỷ 15 đã được sản xuất với số lượng lớn để xuất khẩu, chứ không chỉ dùng trong nước. Nhiều kiểu dáng, hoa văn trên đồ gốm từ con tàu này về sau trở thành chuẩn tham chiếu khi nghiên cứu gốm hoa lam thời Lê sơ.
Tàu đắm kể gì về tuyến thương mại xưa
Một con tàu chở hàng nghìn chiếc bát cùng kiểu, cùng hoa văn, cho biết đây là hàng sản xuất hàng loạt theo đơn đặt, không phải đồ dùng của thuỷ thủ. Từ đó các nhà nghiên cứu suy ra quy mô sản xuất của lò gốm, nhu cầu ở thị trường đích và mạng lưới buôn bán nối các cảng với nhau.
Khi trên cùng một con tàu có hàng hoá từ nhiều nguồn, ví dụ gốm Trung Hoa xen với gốm Việt hay gốm Thái, người ta thấy được những điểm trung chuyển nơi hàng được gom lại trước khi đi tiếp. Đồ dùng cá nhân của thuỷ thủ, tiền xu, dụng cụ nấu ăn, vật dụng đo lường giúp đoán thành phần thuỷ thủ đoàn và thời điểm chuyến đi.
Kết cấu thân tàu, nếu còn, cũng là nguồn thông tin quý: cách ghép ván, loại gỗ, kỹ thuật chống thấm cho biết con tàu được đóng theo truyền thống nào. Với tàu Bình Châu, việc còn giữ được một phần thân tàu khiến nó được quan tâm đặc biệt trong nghiên cứu kỹ thuật đóng tàu xưa ở khu vực.
Với người sưu tầm và nhà nghiên cứu gốm, tàu đắm còn có một giá trị mà di chỉ trên cạn khó có: mọi món hàng trên một con tàu được xếp lên cùng một chuyến, tức là cùng tồn tại ở một thời điểm. Một hố rác hay một khu cư trú trên cạn thường lẫn đồ của nhiều đời; còn khoang tàu giống một lát thời gian đóng băng. Khi một con tàu được định niên đại chắc chắn, chẳng hạn nhờ đồ có ghi năm hoặc tiền xu đi kèm, toàn bộ các kiểu gốm trên tàu được "neo" vào thời điểm đó, và trở thành mốc so sánh cho những món cùng kiểu tìm được ở nơi khác.
Những tranh luận quanh việc trục vớt tàu đắm
Những đợt trục vớt đầu tiên ở Việt Nam trong thập niên 1990 thường được thực hiện theo hình thức hợp tác với các công ty nước ngoài có thiết bị lặn sâu. Theo các thoả thuận thời đó, một phần hiện vật được giữ lại cho bảo tàng trong nước, phần khác được bán đấu giá ở nước ngoài để bù chi phí và chia lợi nhuận. Cách làm này về sau gây nhiều tranh luận trong giới nghiên cứu và quản lý di sản.
Phía ủng hộ cho rằng nếu không có đối tác, những con tàu nằm sâu dưới biển sẽ bị khai thác trộm và mất trắng. Phía phản đối cho rằng bán hiện vật làm phân tán một bộ sưu tập vốn có giá trị như một tổng thể, và biến di sản thành hàng hoá. Xu hướng quốc tế ngày nay, thể hiện trong Công ước của UNESCO năm 2001 về bảo vệ di sản văn hoá dưới nước, là ưu tiên bảo tồn tại chỗ và phản đối việc khai thác di sản dưới nước vì mục đích thương mại.
Hệ quả của những đợt đấu giá ấy vẫn còn đến hôm nay: nhiều đồ gốm mang nhãn "tàu đắm" lưu lạc trên thị trường quốc tế và trong nước. Một số có nguồn gốc rõ ràng từ các phiên đấu giá đã công bố, nhưng cũng có rất nhiều đồ được gán mác tàu đắm để tăng giá, hoặc là hiện vật bị khai thác trộm.
Vì sao di sản dưới nước dễ mất hơn di sản trên cạn
Khó giám sát. Một di chỉ trên cạn có thể rào chắn, cử người canh giữ. Một con tàu đắm ở độ sâu vài chục mét giữa biển gần như không thể giám sát liên tục. Kẻ khai thác trộm có thể lặn xuống trong đêm, vét hiện vật rồi biến mất.
Thông tin vị trí dễ bị lộ. Khi ngư dân phát hiện hiện vật, tin tức lan nhanh trong cộng đồng làng biển. Nếu cơ quan chức năng không kịp bảo vệ khu vực, nhiều nhóm tìm đến khai thác trước, như đã từng xảy ra với một số con tàu ở miền Trung.
Hiện vật hỏng nhanh khi lên khỏi nước. Đồ gốm nhiễm muối, gỗ ngấm nước, kim loại ăn mòn nếu không được xử lý chuyên môn ngay sau khi trục vớt sẽ hư hại nghiêm trọng. Đồ khai thác trộm hầu như không bao giờ được xử lý đúng.
Mất bối cảnh hoàn toàn. Khai thác trộm phá vỡ thứ tự sắp xếp của hàng hoá trong khoang tàu, phá huỷ kết cấu thân tàu. Những thông tin về cách xếp hàng, vị trí đồ dùng của thuỷ thủ mất đi vĩnh viễn.
Người sưu tầm nên nhìn đồ "tàu đắm" thế nào
Đồ gốm từ tàu đắm có những dấu hiệu đặc trưng như vết hà bám, men bị mờ đục do ngâm nước mặn lâu ngày, có khi còn sót vụn san hô. Chính những dấu hiệu này lại dễ bị làm giả, nên người sưu tầm không thể dựa vào chúng để tin rằng món đồ thật sự đến từ một con tàu cổ. Phần nhận biết đồ giả khi mua đã được bàn kỹ trong các cẩm nang mua đồ cổ; ở đây chỉ nhấn mạnh nguyên tắc.
Nguyên tắc ấy là: một món đồ tàu đắm chỉ đáng tin khi có hồ sơ nguồn gốc rõ ràng, chẳng hạn chứng từ từ một phiên đấu giá đã công bố công khai, có số lô, có thông tin con tàu. Đồ được rao là "mới vớt", "ngư dân mới lấy lên", không giấy tờ, gần như chắc chắn là hiện vật khai thác trái phép hoặc đồ làm giả. Pháp luật về di sản văn hoá không cho phép mua bán hiện vật trục vớt trái phép.
Người yêu gốm có cách học tốt hơn là đến các bảo tàng có trưng bày hiện vật từ tàu đắm, nơi đồ gốm được ghi rõ con tàu, niên đại và bối cảnh. Những bộ sưu tập ấy là chuẩn tham chiếu quý để luyện con mắt, an toàn hơn và đáng tin hơn nhiều so với đồ trôi nổi ngoài chợ.
Câu hỏi thường gặp
Con tàu đắm cổ nào ở Việt Nam quan trọng nhất với gốm Việt?
Con tàu Cù Lao Chàm thường được coi là quan trọng nhất với nghiên cứu gốm Việt, vì hàng hoá chủ yếu là gốm hoa lam Việt Nam khoảng thế kỷ 15. Nó cho thấy gốm Việt từng là mặt hàng xuất khẩu với quy mô lớn trên tuyến thương mại biển, và cung cấp nhiều mẫu chuẩn để so sánh kiểu dáng, hoa văn.
Hiện vật từ các tàu đắm cổ hiện được trưng bày ở đâu?
Một phần hiện vật được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia và bảo tàng các tỉnh có tàu đắm, như các bảo tàng ở Quảng Ngãi, Hội An hay Cà Mau. Ngoài ra, một số hiện vật nằm trong các bộ sưu tập ở nước ngoài do đã được bán đấu giá trong những đợt trục vớt hợp tác trước đây.
Ngư dân phát hiện tàu đắm thì cần làm gì?
Nên ghi lại vị trí, độ sâu, chụp ảnh nếu có thể, không tự lặn khai thác và báo ngay cho đồn biên phòng, chính quyền địa phương hoặc bảo tàng tỉnh. Người phát hiện và báo tin đúng cách được ghi nhận công lao và có thể được xét thưởng theo quy định hiện hành của pháp luật về di sản văn hoá.
Công ước UNESCO năm 2001 về di sản dưới nước nói gì?
Công ước này đặt ra các nguyên tắc bảo vệ di sản văn hoá dưới nước, trong đó ưu tiên bảo tồn tại chỗ, coi việc trục vớt chỉ nên thực hiện khi có mục đích khoa học hoặc bảo tồn, và phản đối khai thác di sản dưới nước vì mục đích thương mại. Mỗi quốc gia có cách tiếp cận riêng với công ước này.
Vì sao đồ gốm tàu đắm thường có men bị mờ?
Ngâm lâu trong nước biển, lớp men chịu tác động của muối, sinh vật biển và cát. Bề mặt men có thể bị ăn mòn nhẹ, mất độ bóng, xuất hiện vết hà bám. Mức độ tuỳ thuộc vào chất lượng men, độ sâu và môi trường quanh con tàu. Đặc điểm này dễ bị làm giả nên không đủ để xác định nguồn gốc.
Khảo cổ học dưới nước ở Việt Nam hiện nay ra sao?
Khảo cổ học dưới nước ở Việt Nam đã có bước phát triển từ các cuộc khai quật hợp tác thập niên 1990 đến những đợt khai quật do lực lượng trong nước chủ trì, như con tàu Bình Châu. Tuy nhiên lĩnh vực này vẫn còn thiếu nhân lực, thiết bị lặn sâu và kinh phí so với yêu cầu thực tế.