Một bộ sưu tập khác một kho đồ ở chỗ nó có chủ đề: một câu hỏi hoặc một câu chuyện mà các món đồ cùng trả lời. Mười chiếc bát cùng một dòng gốm, sắp theo thời gian, kể được sự thay đổi của một lò; năm mươi món đồ đẹp nhưng rời rạc thì chỉ là năm mươi món đồ.
Nhiều người chơi sau vài năm nhìn lại tủ đồ của mình và thấy một mớ lẫn lộn: mỗi món mua vì một lý do, không món nào nói chuyện với món nào. Bài này dành cho người đang ở chỗ đó: cách chọn chủ đề, vẽ khung cho bộ sưu tập, nhận ra chỗ trống cần lấp, mạnh dạn cắt tỉa những món lạc đề, và kể câu chuyện để bộ sưu tập có ý nghĩa với người khác.
Vì sao gom nhiều mà vẫn chưa thành bộ sưu tập
Giai đoạn đầu của hầu hết người chơi là gom: thấy đẹp thì giữ, thấy lạ thì mua, được tặng thì nhận. Không có gì sai với giai đoạn này, nó giúp con mắt mở rộng. Vấn đề chỉ đến khi giai đoạn gom kéo dài mãi. Tủ đầy lên nhưng hiểu biết không sâu thêm, vì mỗi món thuộc một lĩnh vực khác nhau và không món nào được tìm hiểu đến nơi đến chốn.
Đồ rời rạc cũng khó giữ giá trị văn hoá. Một chiếc bình đơn lẻ, dù đẹp, chỉ kể được câu chuyện của chính nó. Khi đặt cạnh những chiếc bình cùng dòng nhưng khác thời, nó trở thành một mắt xích trong câu chuyện lớn hơn về sự phát triển của kỹ thuật, của thẩm mỹ. Giới nghiên cứu đánh giá cao những bộ sưu tập tư nhân có hệ thống chính vì chúng bổ sung được cho bảo tàng.
Cuối cùng, đồ rời rạc khó truyền lại. Con cháu nhận một tủ đồ lẫn lộn thường không biết bắt đầu từ đâu, dễ chia lẻ hoặc bán đi. Một bộ có chủ đề, có ghi chép, dễ được giữ nguyên vẹn hơn nhiều.
Năm cách đặt chủ đề cho bộ sưu tập
Chủ đề có thể đặt theo nhiều trục. Bảng dưới gom năm cách phổ biến, kèm ví dụ và điểm mạnh, điểm khó của từng cách:
| Cách đặt chủ đề | Ví dụ | Điểm mạnh | Điểm khó |
|---|---|---|---|
| Theo dòng đồ | Gốm hoa lam một vùng, đồ sứ ký kiểu | Dễ đi sâu, con mắt sắc nhanh | Dòng nổi tiếng thì nhiều đồ giả |
| Theo thời | Đồ dùng một gia đình thời Nguyễn | Kể được bối cảnh một thời đại | Cần hiểu nhiều chất liệu |
| Theo công năng | Đồ đựng vôi, đồ uống trà, đèn chiếu sáng | Gần đời sống, dễ kể chuyện | Phải học nhiều dòng khác nhau |
| Theo vùng | Gốm của một làng nghề quê mình | Gắn tri thức địa phương | Ít tư liệu xuất bản |
| Theo câu hỏi | Hình rồng thay đổi qua các thời | Có ý nghĩa nghiên cứu rõ | Cần đọc nhiều, đồ hiếm |
Không có cách nào tốt nhất. Chủ đề hợp nhất là chủ đề vừa với điều bạn thích nhìn, điều bạn tiếp cận được, và túi tiền của bạn. Một chủ đề khiêm tốn mà đi sâu luôn có giá trị hơn một chủ đề lớn mà dàn trải.
Vẽ khung cho bộ sưu tập: các bước cụ thể
Khi đã có chủ đề, bước tiếp theo là vẽ khung: hình dung bộ sưu tập hoàn chỉnh sẽ gồm những gì. Khung giúp bạn biết món nào nên tìm, món nào nên bỏ qua:
- Viết chủ đề thành một câu. Ví dụ: "Đồ uống trà của gia đình người Việt từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX." Câu này phải đủ hẹp để bạn biết món nào thuộc về nó.
- Liệt kê các nhóm con. Với ví dụ trên: ấm, chén, đĩa dằn, khay, hộp đựng trà, đồ đun nước. Mỗi nhóm là một ngăn của khung.
- Xác định các mốc. Trong mỗi nhóm, những biến thể nào thể hiện sự thay đổi qua thời gian hay khác biệt giữa vùng miền? Đó là những món "chốt" cần có.
- Đánh dấu món đã có. Đặt các món hiện có vào khung. Bạn sẽ thấy ngay chỗ đã đủ và chỗ còn trống.
- Ghi lại chỗ trống và mức ưu tiên. Không phải chỗ trống nào cũng cần lấp ngay. Ưu tiên những món giúp câu chuyện liền mạch.
- Xem lại khung mỗi năm. Hiểu biết tăng lên sẽ khiến bạn điều chỉnh khung: thêm nhóm, bỏ nhóm, thu hẹp chủ đề.
Khung không phải danh sách mua sắm cần hoàn thành bằng mọi giá. Nhiều bộ sưu tập giá trị vẫn còn chỗ trống sau mấy chục năm, và chỗ trống ấy cũng là một phần của câu chuyện về những gì đã mất.
Chỗ trống: điều đáng tìm và điều không nên cố lấp
Chỗ trống do bạn chưa gặp. Đây là chỗ trống bình thường. Hãy ghi rõ món mình cần, đặc điểm nhận biết, để khi gặp ở chợ hay nhà bạn chơi thì nhận ra ngay. Nhiều người chơi chia sẻ danh sách chỗ trống với bạn bè cùng mảng để được báo khi có.
Chỗ trống vì món đó rất hiếm. Có những món chỉ còn vài chiếc, phần lớn trong bảo tàng. Cố lấp chỗ trống này dễ dẫn đến mua đồ giả hoặc đồ có nguồn gốc mờ ám. Thay vào đó, một tấm ảnh từ ấn phẩm bảo tàng kèm ghi chú trong hồ sơ bộ sưu tập cũng đủ để câu chuyện liền mạch.
Chỗ trống mà chỉ đồ khai quật mới lấp được. Một số giai đoạn, nhất là thời rất xa, gần như chỉ còn hiện vật từ khảo cổ. Theo nguyên tắc pháp luật về di sản, đồ tìm thấy trong lòng đất thuộc diện phải báo cơ quan nhà nước; người chơi có văn hoá chấp nhận để trống chỗ đó.
Chỗ trống vì giá quá sức. Có món bạn biết là có, biết ở đâu, nhưng không đủ tiền. Đây là lúc kỷ luật tài chính quan trọng hơn khung. Bộ sưu tập không đáng để gia đình phải gánh nợ.
Cắt tỉa: điều khó nhất với người sưu tầm
Có chủ đề rồi, bạn sẽ nhận ra trong tủ có nhiều món lạc đề. Chúng có thể đẹp, có kỷ niệm, nhưng không thuộc về câu chuyện bạn đang kể. Người sưu tầm lâu năm thường nói cắt tỉa là việc đau lòng nhất nhưng cần thiết nhất, vì chỉ khi tủ đồ gọn lại, câu chuyện mới hiện rõ.
Cắt tỉa không có nghĩa là phải bán. Món lạc đề có thể đổi cho bạn chơi đang sưu tầm đúng mảng đó, để mỗi món về đúng nơi nó có ý nghĩa nhất. Có thể tặng cho người thân như kỷ vật, hiến cho bảo tàng địa phương nếu có giá trị, hoặc giữ lại trong một nhóm riêng đánh dấu là "ngoài bộ". Điều quan trọng là tách bạch, để người xem và người thừa kế hiểu đâu là bộ sưu tập chính.
Khi nhượng lại, nguyên tắc của giới chơi là nói thật: món nào chắc, món nào còn nghi, món nào mình đã biết là sai. Cắt tỉa cũng là dịp tốt để loại hẳn những món trong "hộp học phí" ra khỏi bộ sưu tập chính, kèm ghi chú rõ ràng.
Kể câu chuyện của bộ sưu tập
Một bộ sưu tập có chủ đề cần được kể. Kể cho chính mình, để thấy mình đã hiểu được gì sau bao năm. Kể cho bạn chơi, để nhận góp ý. Kể cho con cháu, để họ hiểu vì sao những món đồ này đáng giữ. Cách kể đơn giản nhất là một bản giới thiệu vài trang: chủ đề, lý do chọn, các nhóm đồ, những món chốt và điều chúng cho thấy, những chỗ trống và lý do.
Bộ sưu tập còn có thể kể bằng cách bày. Sắp các món theo trình tự thời gian hoặc theo nhóm công năng, đặt những món tương phản cạnh nhau để người xem tự thấy sự khác biệt, chừa khoảng trống cho món chưa có. Cách bày như vậy biến tủ đồ thành một phòng trưng bày nhỏ, và người xem thường hiểu nhanh hơn mọi lời giải thích.
Câu chuyện tốt luôn trung thực. Ghi rõ món nào chắc chắn về niên đại, món nào còn là nhận định, nguồn gốc nào có giấy tờ, nguồn gốc nào chỉ là lời kể. Một bộ sưu tập kể chuyện trung thực sẽ được giới nghiên cứu và người sau tin cậy, còn một câu chuyện phóng đại sẽ kéo cả bộ sưu tập mất uy tín.
Khi chủ đề thay đổi theo người chơi
Không ít người sưu tầm đổi chủ đề sau vài năm hoặc vài chục năm. Có người bắt đầu với gốm hoa lam rồi chuyển sang đồ sứ ký kiểu vì thấy mình mê phần chữ nghĩa trên đồ. Có người chơi đồ đồng rồi chuyển sang đồ dùng sinh hoạt xưa vì muốn hiểu đời sống thường ngày. Đổi chủ đề không phải là thất bại; đó thường là dấu hiệu hiểu biết đã sâu đến mức người chơi biết mình thật sự muốn gì.
Khi đổi chủ đề, bộ sưu tập cũ không nhất thiết phải giải tán. Nhiều người giữ nó như một chương đã hoàn thành, có danh mục và câu chuyện riêng, rồi bắt đầu chương mới. Cách làm này giữ được giá trị của những năm tháng đã đầu tư, và cho người sau thấy hành trình của người chơi.
Điều nên tránh là đổi chủ đề liên tục theo trào lưu: năm nay mảng này được nhiều người chú ý thì chuyển sang, năm sau mảng khác lại chuyển tiếp. Kiểu chơi đó quay về giai đoạn gom, chỉ khác là tốn kém hơn.
Ví dụ giả định: từ tủ đồ lẫn lộn đến một bộ đồ uống trà
Hình dung một người chơi đã gom sáu năm, có khoảng sáu mươi món: vài chiếc bình gốm, ít đồ đồng, mấy chiếc đèn dầu, một số ấm chén, vài món sứ không rõ dòng. Khi ngồi xếp lại, người ấy nhận ra gần một nửa số món liên quan đến việc uống trà: ấm đất, chén sứ, đĩa dằn, khay gỗ, hộp đựng trà. Đó cũng là nhóm đồ người ấy tìm hiểu kỹ nhất và thích nhìn nhất.
Từ đó, chủ đề được viết thành một câu: đồ uống trà trong gia đình người Việt từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX. Hơn hai mươi món thuộc chủ đề được đưa vào bộ chính, mỗi món có một trang ghi chép. Những món còn lại được tách ra: đồ gia truyền giữ riêng, vài món lạc đề đổi cho bạn chơi mê đèn dầu, vài món nghi là sai cho vào hộp học phí.
Khung cho thấy bộ còn thiếu một số kiểu ấm của vài vùng và một loại khay thường dùng ở miền Trung. Người ấy ghi lại những chỗ trống này, không vội lấp, mà dành năm sau để đọc thêm và đi bảo tàng. Kết quả sau một năm: số món gần như không tăng, nhưng bộ sưu tập rõ ràng hơn hẳn, và lần đầu tiên người ấy có thể kể cho người khác nghe một câu chuyện trọn vẹn bằng đồ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu món thì được gọi là một bộ sưu tập?
Không có con số chuẩn. Một bộ mười món cùng chủ đề, được tìm hiểu kỹ và có ghi chép, đã là bộ sưu tập. Ngược lại, vài trăm món rời rạc không có chủ đề thì vẫn chỉ là một kho đồ. Số lượng không quyết định, sự gắn kết mới quyết định.
Có nên sưu tầm cùng lúc hai chủ đề không?
Có thể, nếu hai chủ đề liên quan và bạn có đủ thời gian, tiền bạc để đi sâu cả hai. Nhiều người chơi có một chủ đề chính và một chủ đề phụ nhỏ. Nhưng với người mới, tập trung một chủ đề giúp con mắt sắc nhanh hơn nhiều.
Món đồ gia truyền không hợp chủ đề thì xử lý thế nào?
Đồ gia truyền có giá trị riêng về kỷ niệm, không cần phải hợp chủ đề. Nên giữ chúng ở một nhóm riêng, ghi chép câu chuyện gia đình đi kèm, và không trộn vào bộ sưu tập chính để tránh làm lẫn câu chuyện của cả hai.
Đổi đồ với bạn chơi để hoàn thiện bộ sưu tập có nên không?
Đây là cách làm phổ biến và lành mạnh trong giới chơi, giúp mỗi món về đúng nơi có ý nghĩa nhất. Chỉ cần cả hai bên nói thật về tình trạng và nguồn gốc món đồ, và ghi lại việc trao đổi trong hồ sơ bộ sưu tập.
Bộ sưu tập có chủ đề có dễ được bảo tàng quan tâm hơn không?
Thường là có, vì một bộ có hệ thống, có ghi chép, có nguồn gốc rõ ràng bổ sung được cho hiểu biết chung về một dòng đồ hay một thời kỳ. Bảo tàng ít quan tâm đến những món đơn lẻ không rõ nguồn gốc, dù chúng đẹp.
Có cần thuê chuyên gia giúp xây dựng bộ sưu tập không?
Phần lớn người sưu tầm tư nhân tự xây dựng, học hỏi từ bạn chơi và sách vở. Ý kiến chuyên gia hữu ích ở những điểm cụ thể như xác định niên đại món chốt hay đánh giá tổng thể trước khi hiến tặng, nhưng chủ đề và câu chuyện nên là của chính bạn.