Súng thần công nằm dưới biển Việt Nam phần lớn đến từ hai nguồn: pháo đặt trên những con tàu buôn, tàu chiến xưa bị đắm, và pháo của các pháo đài ven biển rơi xuống nước do chiến sự hay sạt lở bờ. Khi ngư dân kéo lưới trúng một khẩu súng như vậy, việc cần làm là giữ ẩm hiện vật, không cạo lớp vỏ hàu, và báo ngay cho chính quyền hoặc bảo tàng, vì súng sắt rời khỏi nước biển mà không được xử lý đúng có thể nứt vỡ chỉ trong ít tháng.
Báo chí trong nước đã nhiều lần đưa tin ngư dân ở các tỉnh ven biển miền Trung, miền Nam vớt được súng thần công khi đánh bắt. Mỗi khẩu súng là một mẩu tư liệu về lịch sử hàng hải và quân sự. Bài này giúp người yêu cổ vật hiểu cách đọc một khẩu súng cổ, những gì làm nó hư hỏng sau khi lên bờ, và nguyên tắc ứng xử theo luật.
Súng thần công là gì và vì sao nằm dưới đáy biển
Thần công là cách gọi quen thuộc ở Việt Nam cho loại pháo cổ nòng trơn, nạp thuốc và đạn từ phía miệng, dùng phổ biến từ khoảng thế kỷ 16 đến giữa thế kỷ 19. Chúng được đặt ở cửa thành, pháo đài ven biển và trên boong tàu. Tại Huế, chín khẩu súng đồng đặt trong kinh thành, thường được gọi là Cửu vị thần công, được đúc dưới thời vua Gia Long đầu thế kỷ 19 và là ví dụ nổi tiếng nhất về loại hiện vật này ở Việt Nam.
Tàu buôn thời xưa đi biển đường dài thường mang theo một số khẩu pháo để chống cướp biển. Khi tàu gặp bão hay mắc cạn và chìm, pháo nằm lại dưới đáy biển cùng hàng hoá. Ngoài ra, súng từ các đồn luỹ ven biển có thể rơi xuống nước trong chiến sự, hoặc bị nước xói lở cuốn theo khi bờ biển dịch chuyển qua hàng trăm năm.
Vì vậy, một khẩu súng thần công dưới biển có thể là dấu hiệu của cả một con tàu đắm còn nằm gần đó. Đây là lý do cơ quan chuyên môn rất coi trọng thông tin về vị trí, độ sâu nơi ngư dân kéo lưới trúng súng: nó có thể dẫn tới một di chỉ khảo cổ dưới nước có giá trị lớn hơn nhiều so với riêng khẩu súng.
Đọc một khẩu súng cổ: chất liệu, dáng nòng và dấu vết
Người không chuyên không thể xác định niên đại chính xác một khẩu súng, nhưng có thể nhận ra những đặc điểm cơ bản mà cán bộ bảo tàng sẽ quan tâm:
| Đặc điểm | Điều cần quan sát | Gợi ý ý nghĩa |
|---|---|---|
| Chất liệu | Đồng thường có màu xanh lục, nâu sẫm, ít bị phồng rộp; gang, sắt bị bọc dày bởi lớp vỏ cứng màu nâu đen, dính vỏ sò hến | Súng đồng đắt, thường của triều đình hoặc tàu lớn; súng gang phổ biến hơn trên tàu buôn |
| Dáng nòng | Nòng thuôn hay thẳng, có các vành đai nổi quanh thân, có tai cầm (quai) hay không | Kiểu dáng thay đổi theo thời kỳ và nơi đúc |
| Trục đỡ hai bên | Hai mấu tròn nhô ra hai bên thân để đặt lên giá | Có mấu này cho thấy súng được đặt trên bệ xoay, kỹ thuật phổ biến ở pháo phương Tây và pháo triều Nguyễn |
| Chữ, ký hiệu | Chữ khắc, số hiệu, biểu tượng đúc nổi ở thân hoặc đuôi súng | Có thể cho biết nơi đúc, năm đúc, trọng lượng; cần chuyên gia đọc |
| Lớp vỏ biển | Độ dày lớp hàu, san hô bám, có bùn cát kết lại thành khối | Không nói lên tuổi chính xác, nhưng cho biết môi trường súng nằm lâu ngày |
Điều quan trọng là những chữ khắc, ký hiệu nếu có thường bị lớp vỏ biển che kín. Cố cạo lớp vỏ ra để đọc là cách nhanh nhất làm mất chính những chữ ấy, vì bề mặt kim loại bên dưới đã bị ăn mòn và rất yếu. Việc làm lộ chữ phải do người phục chế thực hiện trong phòng thí nghiệm.
Vì sao súng vớt lên dễ hỏng: chuyện muối và sắt
Kim loại nằm dưới biển hàng trăm năm đạt tới một trạng thái cân bằng nhất định với nước biển. Muối, đặc biệt là ion clorua, thấm sâu vào lớp gỉ và vào bên trong kim loại. Khi khẩu súng được đưa lên bờ và bắt đầu khô, clorua phản ứng với oxy và độ ẩm không khí, tạo ra các sản phẩm ăn mòn mới có thể tích lớn hơn. Chúng nở ra, đẩy bung các lớp kim loại bên ngoài.
Với súng gang, quá trình này diễn ra rất nhanh. Có những khẩu súng trông còn chắc chắn khi vừa vớt, chỉ sau vài tháng để khô ngoài trời đã nứt dọc thân, bong từng mảng lớn. Các bảo tàng trên thế giới đã rút ra kinh nghiệm này từ nhiều vụ trục vớt: súng sắt từ biển cần được giữ ngâm trong dung dịch phù hợp và trải qua quá trình khử muối kéo dài nhiều tháng, có khi nhiều năm, dưới sự giám sát của chuyên gia.
Súng đồng bền hơn nhưng không miễn nhiễm. Đồng nhiễm clorua có thể mắc chứng ăn mòn mà giới bảo quản quen gọi là "bệnh đồng", biểu hiện bằng những đốm bột màu xanh nhạt xuất hiện và lan dần trên bề mặt. Hiện tượng này cũng cần xử lý chuyên môn, không thể khắc phục bằng cách lau chùi hay sơn phủ. Một thói quen không nên có là quét sơn đen hay dầu máy lên súng cổ cho trông mới: lớp phủ giữ muối lại bên trong, che mất diễn biến ăn mòn, và khi cần xử lý thật thì người phục chế phải tốn công tẩy bỏ trước. Muốn giữ một khẩu súng lâu dài, cách đúng là đưa nó vào môi trường khô, ổn định sau khi đã khử muối xong, chứ không phải bọc nó bằng sơn.
Ngư dân kéo lưới trúng súng thần công: các bước nên làm
Không ai mong đợi một khẩu pháo nặng trĩu mắc vào lưới giữa chuyến biển. Nếu chuyện đó xảy ra, những bước sau giúp vừa giữ hiện vật vừa bảo vệ quyền lợi của người phát hiện:
- Ghi lại vị trí. Dùng thiết bị định vị trên tàu hoặc điện thoại ghi toạ độ, độ sâu và hướng kéo lưới. Thông tin này có giá trị khảo cổ rất lớn.
- Không cạo, không đập lớp vỏ. Để nguyên hàu, san hô và bùn bám. Không gõ để thử xem là đồng hay sắt.
- Giữ ẩm. Nếu có thể, phủ bao tải hoặc vải thấm nước biển, che nắng. Không để súng phơi khô dưới nắng trên boong.
- Báo ngay khi cập bờ. Báo đồn biên phòng, uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cập bến hoặc bảo tàng tỉnh. Giữ ảnh chụp và lời khai của những người trên tàu.
- Không bán, không chia. Hiện vật trục vớt từ biển thuộc diện quản lý của nhà nước. Bán cho người đến hỏi mua có thể dẫn tới rắc rối pháp lý cho cả hai bên.
- Giữ biên bản giao nhận. Đây là căn cứ để được ghi nhận công phát hiện và xét bồi hoàn, thưởng theo quy định hiện hành.
Nếu sau đó cơ quan chức năng phát hiện có thêm hiện vật ở khu vực, việc khảo sát dưới nước sẽ do đơn vị chuyên môn tiến hành. Ngư dân không nên tự quay lại lặn tìm, vừa vi phạm quy định vừa nguy hiểm.
Súng thần công trong tay tư nhân và chuyện sưu tầm
Trên thị trường đôi khi có rao bán súng thần công cổ, kèm lời kể là "vớt từ biển", "gia đình để lại". Với người sưu tầm nghiêm túc, đây là loại hiện vật cần tránh nếu không có hồ sơ nguồn gốc rõ ràng. Một khẩu súng mới vớt từ biển mà không qua cơ quan chức năng gần như chắc chắn là hiện vật trục vớt trái phép. Pháp luật về di sản văn hoá không cho phép mua bán loại hiện vật này.
Ngoài vấn đề pháp lý, còn có vấn đề bảo quản: một khẩu súng sắt không được khử muối đúng cách sẽ tiếp tục hỏng ngay trong nhà người mua, và việc xử lý về sau rất tốn kém, nhiều khi không còn cứu được. Không ít khẩu súng nằm trong sân vườn tư nhân đã tróc lở thành từng mảng, mất hết chữ khắc.
Những khẩu súng có nguồn gốc gia truyền rõ ràng, ví dụ súng đặt ở đình làng hay nhà thờ họ từ xa xưa, nếu có giá trị thì nên được đăng ký theo quy định và có thể trao đổi với bảo tàng để được tư vấn bảo quản. Đặt súng ngoài trời, phơi mưa nắng, là cách nhanh nhất làm hiện vật xuống cấp.
Xem súng thần công ở đâu để học con mắt
Kinh thành Huế. Chín khẩu thần công thời Gia Long đặt trong kinh thành là nhóm súng đồng cỡ lớn nổi tiếng nhất, rất tốt để quan sát dáng nòng, hoa văn và cách đúc của súng triều Nguyễn.
Bảo tàng lịch sử quốc gia và bảo tàng các tỉnh ven biển. Nhiều bảo tàng trưng bày súng vớt từ biển hoặc thu từ các đồn luỹ cũ, có chú thích về nơi phát hiện. So sánh súng đồng với súng gang đã được xử lý sẽ giúp nhận ra sự khác biệt về chất liệu và cách bảo quản.
Bảo tàng hàng hải trên thế giới. Những nơi trưng bày tàu đắm được trục vớt bài bản, như tàu Vasa ở Stockholm hay tàu Mary Rose ở Portsmouth, cho thấy súng trên tàu được bố trí ra sao và cả quá trình bảo quản kéo dài hàng chục năm.
Tư liệu ảnh và ấn phẩm chuyên ngành. Các ấn phẩm khảo cổ học dưới nước, báo cáo khai quật đã công bố cho thấy cách mô tả và vẽ một khẩu súng chuẩn mực, giúp người sưu tầm biết những đặc điểm nào là quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết khẩu súng vớt được bằng đồng hay bằng gang khi còn bọc vỏ biển?
Rất khó biết chắc khi lớp vỏ còn dày. Súng đồng thường lộ ra vài chỗ màu xanh lục hoặc nâu đỏ, nặng và ít bị phồng rộp; súng gang thường bị bọc thành khối cứng màu nâu đen. Tuy nhiên đừng cạo thử để kiểm tra. Cán bộ bảo tàng có thể dùng thiết bị chuyên dụng mà không làm tổn hại hiện vật.
Súng thần công vớt lên có còn thuốc súng, có nguy hiểm không?
Súng cổ nạp thuốc từ miệng, sau hàng trăm năm dưới biển thuốc súng gần như chắc chắn đã mất tác dụng. Tuy nhiên biển Việt Nam còn có vật liệu nổ hiện đại từ các cuộc chiến tranh, có thể bị nhầm với súng cổ. Nếu không chắc chắn, hãy coi là vật nguy hiểm, không gõ đập và báo cho biên phòng hoặc quân đội xử lý.
Người phát hiện súng thần công có được thưởng không?
Theo nguyên tắc của pháp luật về di sản văn hoá, người phát hiện và giao nộp di vật, cổ vật được bồi hoàn chi phí phát hiện, bảo quản và được xét thưởng. Mức cụ thể và thủ tục do văn bản hiện hành quy định, nên hỏi trực tiếp Sở phụ trách văn hoá hoặc bảo tàng tỉnh khi giao nộp.
Có thể tự khử muối cho súng sắt bằng cách ngâm nước ngọt không?
Ngâm nước ngọt chỉ là một phần rất nhỏ của quá trình và nếu làm không đúng có thể gây hại thêm. Khử muối hiện vật sắt từ biển là công việc chuyên môn, cần theo dõi nồng độ muối, kiểm soát hoá chất và thời gian kéo dài. Việc này nên để bảo tàng hoặc người bảo quản có đào tạo đảm nhiệm.
Vì sao vị trí vớt được súng lại quan trọng hơn bản thân khẩu súng?
Vì khẩu súng có thể chỉ là phần nổi của một con tàu đắm còn nằm gần đó, cùng hàng hoá, đồ dùng của thuỷ thủ và cấu trúc thân tàu. Toạ độ và độ sâu giúp cơ quan chuyên môn khảo sát lại khu vực, xác định niên đại và lai lịch con tàu, từ đó hiểu thêm về tuyến thương mại và lịch sử vùng biển.
Súng thần công đặt ở đình làng từ xưa có cần đăng ký không?
Nếu súng có giá trị lịch sử và văn hoá, cộng đồng hoặc người quản lý đình nên liên hệ cơ quan văn hoá để được hướng dẫn đăng ký, kiểm kê theo quy định hiện hành. Việc này giúp hiện vật được ghi nhận, được tư vấn bảo quản đúng cách và hạn chế nguy cơ mất trộm hoặc bị bán đi.