Sử liệu ghi nhận rằng khi kinh thành Huế thất thủ vào tháng 7 năm 1885, phe chủ chiến do Tôn Thất Thuyết đứng đầu đưa vua Hàm Nghi rời kinh lên căn cứ Tân Sở ở vùng núi Quảng Trị, mang theo một phần tài sản của triều đình; nhưng con số, đường đi và nơi cất giấu số vàng bạc ấy chưa từng được xác định bằng tư liệu chắc chắn. Phần lớn những gì người ta kể về "kho báu Hàm Nghi" ngày nay là lời đồn, được thêu dệt qua nhiều thế hệ.
Câu chuyện này đáng tìm hiểu không phải vì cơ may đào được vàng, mà vì nó cho thấy cách một sự kiện lịch sử có thật biến thành truyền thuyết, và vì sao những cuộc săn kho báu tự phát vừa vô ích vừa phá hoại di tích. Bài viết tách bạch phần có sử liệu, phần còn tranh luận và phần thuần tuý đồn đại.
Bối cảnh: đêm kinh thành Huế thất thủ năm 1885
Sau Hiệp ước năm 1884, triều Nguyễn về danh nghĩa chấp nhận sự bảo hộ của Pháp, nhưng trong triều vẫn có phe chủ chiến mạnh, đứng đầu là phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết. Năm 1884, Ưng Lịch được đưa lên ngôi khi mới khoảng mười hai, mười ba tuổi, niên hiệu Hàm Nghi. Căng thẳng với quân Pháp đóng ở Huế dâng cao suốt nửa đầu năm 1885.
Đêm ngày 4 rạng ngày 5 tháng 7 năm 1885 theo dương lịch, quân triều đình nổ súng tấn công đồn Mang Cá và toà Khâm sứ. Cuộc tấn công thất bại, quân Pháp phản công chiếm kinh thành. Ngay trong buổi sáng hỗn loạn ấy, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi cùng một số người trong hoàng tộc ra khỏi kinh thành, đi về phía bắc, rồi lên căn cứ Tân Sở đã được chuẩn bị từ trước ở vùng núi thuộc Cam Lộ, Quảng Trị.
Tại vùng núi này, chiếu Cần Vương được ban ra, kêu gọi sĩ phu và nhân dân đứng lên giúp vua chống Pháp. Phong trào Cần Vương lan rộng nhiều năm sau đó. Vua Hàm Nghi sống lưu động trong vùng núi rừng phía tây Quảng Trị, Quảng Bình cũ cho đến cuối năm 1888 thì bị bắt do có người phản bội, rồi bị đưa đi an trí ở Algérie, khi đó là thuộc địa của Pháp.
Sử liệu nói gì về vàng bạc mang theo
Căn cứ Tân Sở được xây dựng từ trước như một nơi dự phòng, và các ghi chép đều cho rằng triều đình đã chuyển dần một phần của cải, lương thực, vũ khí lên đó. Khi rời kinh, đoàn hộ giá cũng mang theo một số tài sản. Đây là điều hợp lý về mặt hậu cần: một cuộc kháng chiến lâu dài cần tiền để nuôi quân, mua vũ khí, trả công.
Điểm mấu chốt là không có tư liệu gốc nào đáng tin ghi rõ số lượng, chủng loại và nơi cất giữ cụ thể số tài sản ấy. Các con số lớn hay được nhắc trên mạng, kiểu hàng chục tấn vàng, thường không dẫn được nguồn gốc. Một phần tài sản chắc chắn đã được dùng cho chính cuộc kháng chiến, phần khác có thể đã thất lạc trong những lần di chuyển gấp gáp qua núi rừng, khi đoàn người bị truy đuổi.
Cũng cần nhớ rằng phần lớn kho tàng của triều Nguyễn lúc đó vẫn còn lại trong kinh thành. Các ghi chép thời đó cho biết sau khi chiếm kinh thành, phía Pháp đã kiểm kê và lấy đi nhiều vàng bạc, châu báu từ các kho của triều đình. Như vậy, ngay cả trong số của cải hoàng gia, phần được mang lên Tân Sở chỉ là một phần, và không ai biết chắc là bao nhiêu.
Tách bạch: điều có sử liệu, điều còn tranh luận, điều thuần tuý đồn đại
Bảng dưới đây giúp người đọc có một khung để tự đánh giá những câu chuyện mình nghe được:
| Mức độ | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Có sử liệu | Kinh thành thất thủ tháng 7/1885; vua Hàm Nghi rời kinh lên Tân Sở; chiếu Cần Vương; vua bị bắt cuối năm 1888 và bị đưa sang Algérie | Được chép trong chính sử và tư liệu nhiều phía |
| Có sử liệu nhưng không chi tiết | Có tài sản được chuyển lên căn cứ Tân Sở và mang theo khi rời kinh | Không có danh mục, con số hay sơ đồ cất giữ đáng tin |
| Còn tranh luận | Số tài sản đã dùng cho kháng chiến, thất lạc hay được chôn giấu | Các nhà sử học đưa ra nhiều giả thuyết khác nhau |
| Đồn đại | Hầm vàng hàng chục tấn, bản đồ kho báu bí mật, người giữ kho bị giết để giữ bí mật | Không có nguồn gốc, lặp lại mô típ chung của nhiều truyền thuyết kho báu |
Người đọc tinh ý sẽ nhận ra những câu chuyện đồn đại thường mang cấu trúc rất giống nhau ở khắp nơi trên thế giới: kho báu khổng lồ, người biết bí mật đều chết, có tấm bản đồ bị thất lạc, có ai đó suýt tìm được thì gặp chuyện chẳng lành. Đây là dấu hiệu của văn học dân gian, không phải dấu hiệu của sự thật lịch sử.
Vì sao truyền thuyết kho báu sống dai như vậy
Một sự kiện bi tráng, một vị vua trẻ rời bỏ kinh thành, những năm tháng gian khổ trong rừng, rồi kết thúc bằng cảnh lưu đày ở xứ người: tất cả tạo nên chất liệu hoàn hảo cho trí tưởng tượng. Thêm vào đó là một khoảng trống thông tin thật sự về số tài sản mang theo. Ở đâu có khoảng trống, ở đó lời đồn lấp vào.
Truyền thuyết còn được nuôi bởi những phát hiện lẻ tẻ. Ở nhiều vùng nông thôn miền Trung, thỉnh thoảng người ta đào được hũ tiền xu, đồ bạc cũ. Những phát hiện này thường thuộc về các gia đình xưa cất giấu của cải trong thời loạn, một tập quán rất phổ biến ở nhiều thời kỳ, nhưng dễ bị gán ngay cho "kho báu nhà vua" vì câu chuyện ấy hấp dẫn hơn.
Thời gian gần đây, mạng xã hội khiến những lời đồn cũ được kể lại với những chi tiết mới, kèm ảnh không rõ nguồn và lời khẳng định chắc nịch. Người sưu tầm nghiêm túc nên coi đó là một hiện tượng văn hoá để quan sát, chứ không phải manh mối để hành động.
Những cuộc săn kho báu tự phát gây hại thế nào
Phá huỷ di tích lịch sử. Vùng căn cứ Tân Sở và các địa điểm gắn với phong trào Cần Vương là những di tích có giá trị. Đào bới tự phát làm hỏng nền móng, tường thành, các lớp đất còn mang dấu vết sinh hoạt xưa, những thứ có giá trị lịch sử thật sự lớn hơn bất kỳ hũ vàng tưởng tượng nào.
Vi phạm pháp luật. Đào bới tìm cổ vật ở khu vực di tích, hay đào bới trái phép nói chung để tìm di vật, là hành vi bị pháp luật về di sản văn hoá nghiêm cấm. Dùng máy dò kim loại để tìm của ở những nơi này cũng không được phép.
Nguy hiểm cho chính người đào. Vùng núi miền Trung còn sót bom mìn, vật liệu nổ từ các cuộc chiến tranh. Đào hố sâu ở sườn đồi dễ gây sạt lở. Không ít người mất tiền cho những kẻ bán "bản đồ kho báu" hay hứa dẫn đường.
Làm méo mó lịch sử. Khi câu chuyện kho báu lấn át, người ta quên mất ý nghĩa thật của sự kiện 1885: một cuộc kháng chiến, một lời kêu gọi, một vị vua bị lưu đày. Đó mới là phần di sản cần được nhớ.
Năm câu hỏi để tự kiểm một câu chuyện kho báu
Mỗi khi nghe một câu chuyện mới về kho báu Hàm Nghi, hay bất kỳ kho báu nào khác, người đọc có thể đặt năm câu hỏi đơn giản. Nếu phần lớn câu trả lời là "không biết", câu chuyện nên được xếp vào loại giai thoại:
- Nguồn gốc là gì? Câu chuyện dựa trên văn bản nào, do ai viết, viết vào năm nào, bản gốc hiện lưu ở đâu. Một lời kể "các cụ truyền lại" có giá trị văn hoá, nhưng chưa phải sử liệu.
- Có nguồn độc lập xác nhận không? Một sự kiện có thật thường để lại dấu vết ở nhiều phía: văn bản triều đình, ghi chép của người Pháp, hồi ký của người trong cuộc. Chỉ có một nguồn duy nhất, lại là nguồn truyền miệng, thì cần dè dặt.
- Con số có hợp lý về hậu cần không? Một đoàn người vượt núi bằng đường mòn, bị truy đuổi, khó mang theo khối lượng hàng tấn. Con số càng lớn, càng cần bằng chứng mạnh.
- Người kể được lợi gì? Câu chuyện đi kèm lời mời mua bản đồ, góp tiền thuê máy, hay một món đồ được rao bán thì động cơ đã rõ.
- Giới nghiên cứu nói gì? Các nhà sử học, bảo tàng đã có ý kiến về chuyện này chưa. Sự im lặng của giới chuyên môn trước một "phát hiện chấn động" thường có lý do.
Năm câu hỏi này không chỉ áp dụng cho chuyện kho báu. Người sưu tầm có thể dùng nguyên khung ấy cho mọi món đồ đi kèm một câu chuyện lai lịch hấp dẫn, vốn là chiêu quen thuộc trong giới mua bán đồ cổ.
Đi tìm dấu vết thời Hàm Nghi theo cách đúng đắn
Ai thật sự quan tâm đến giai đoạn này có rất nhiều cách tiếp cận đúng. Có thể đến thăm khu di tích Tân Sở ở tỉnh Quảng Trị hiện nay, các di tích gắn với phong trào Cần Vương ở miền Trung, hay các bảo tàng có trưng bày hiện vật triều Nguyễn tại Huế. Những chuyến đi ấy cho cảm nhận về địa hình hiểm trở mà đoàn hộ giá đã vượt qua, điều giải thích vì sao việc mang theo nhiều của cải là vô cùng khó khăn.
Cuộc đời vua Hàm Nghi ở Algérie cũng là một đề tài được nhiều người quan tâm. Trong những năm lưu đày, ông học vẽ và để lại khá nhiều tranh sơn dầu, chủ yếu là phong cảnh, cùng một số tác phẩm điêu khắc. Một số tác phẩm của ông đã xuất hiện ở các triển lãm và phiên đấu giá quốc tế trong những năm gần đây, giúp công chúng biết thêm về một con người nghệ sĩ ít ai ngờ tới.
Với người sưu tầm, bài học từ câu chuyện kho báu Hàm Nghi rất rõ: giá trị của một thời kỳ lịch sử nằm ở tư liệu, hiện vật có nguồn gốc rõ ràng và những câu chuyện được kiểm chứng. Một món đồ được rao là "của vua Hàm Nghi chôn giấu" mà không có giấy tờ, không có nguồn gốc, gần như chắc chắn chỉ là chiêu tiếp thị.
Câu hỏi thường gặp
Có ai từng tìm thấy kho báu của vua Hàm Nghi chưa?
Cho đến nay chưa có phát hiện nào được giới nghiên cứu xác nhận là kho tài sản mà triều đình mang theo năm 1885. Các vụ đào được hũ tiền hay đồ bạc ở miền Trung thường được xác định là của cải các gia đình xưa cất giấu, không liên quan trực tiếp đến đoàn hộ giá vua Hàm Nghi.
Căn cứ Tân Sở nằm ở đâu và còn lại gì?
Tân Sở nằm ở vùng đồi núi thuộc Cam Lộ, nay thuộc tỉnh Quảng Trị. Nơi này đã được công nhận là di tích lịch sử, còn dấu vết thành luỹ bằng đất và được xây dựng khu tưởng niệm. Phần lớn công trình gốc đã bị phá huỷ sau khi quân Pháp chiếm căn cứ, nên những gì còn lại chủ yếu là dấu tích nền đất.
Vì sao những con số hàng chục tấn vàng lại được lan truyền rộng?
Vì chúng gây ấn tượng mạnh và khó kiểm chứng. Khi một con số được lặp lại nhiều lần trên mạng, người đọc dễ tin đó là sự thật dù không ai chỉ ra được tài liệu gốc. Cách tự kiểm tra là hỏi ngược: con số này lấy từ văn bản nào, của ai, năm nào. Không trả lời được thì nên coi là lời đồn.
Nếu có người rao bán đồ được cho là thuộc kho báu Hàm Nghi thì nên nghĩ thế nào?
Nên hết sức hoài nghi. Một hiện vật thật sự thuộc tài sản triều đình bị thất lạc, nếu có, sẽ cần hồ sơ nguồn gốc rõ ràng và thường thuộc đối tượng quản lý của nhà nước. Câu chuyện hấp dẫn kèm theo món đồ thường là để tăng giá. Người sưu tầm nghiêm túc tránh xa những món đồ như vậy.
Tìm hiểu về giai đoạn Cần Vương thì nên đọc tài liệu nào?
Có thể bắt đầu từ các giáo trình lịch sử Việt Nam cận đại của các trường đại học, các ấn phẩm của viện nghiên cứu sử học và bảo tàng lịch sử. Khi đọc bài trên mạng, ưu tiên những bài có dẫn nguồn cụ thể, phân biệt rõ giữa tư liệu gốc và lời kể, tránh các trang chỉ chạy theo chuyện kho báu.