Hiện vật nằm lâu trong đất hay dưới nước đã cân bằng với môi trường ấy; khi đột ngột ra ngoài không khí, sự thay đổi độ ẩm, nhiệt độ, oxy và ánh sáng có thể làm nó hỏng nhanh hơn cả hàng trăm năm trước đó. Nguyên tắc cốt lõi trong những ngày đầu là giữ hiện vật ở trạng thái gần nhất với nơi nó được tìm thấy, đồ ướt giữ ướt, đồ khô giữ khô, tránh nắng, không làm sạch, rồi chuyển cho người bảo quản có chuyên môn càng sớm càng tốt.
Bài này dành cho người tình cờ phát hiện hiện vật, người làm công tác văn hoá ở cơ sở và người sưu tầm muốn hiểu vì sao đồ khảo cổ đòi hỏi cách giữ khác hẳn đồ cổ trong nhà. Nội dung dừng ở mức nguyên lý và các việc an toàn nên làm, không phải hướng dẫn tự xử lý: mọi bước làm sạch, gia cố, khử muối đều là việc của phòng thí nghiệm.
Cú sốc môi trường: điều gì xảy ra khi hiện vật ra khỏi đất
Trong lòng đất, nhất là đất ẩm, sét, thiếu không khí, các quá trình phân huỷ diễn ra rất chậm. Hiện vật dần đạt tới một trạng thái ổn định: kim loại có lớp gỉ bọc ngoài, gỗ ngấm đầy nước, gốm hút ẩm và muối từ đất. Trạng thái này mong manh nhưng cân bằng. Chính sự cân bằng ấy giải thích vì sao một chiếc quan tài gỗ có thể tồn tại hai nghìn năm trong bùn, trong khi một khúc gỗ cùng loại để ngoài trời chỉ sau vài chục năm đã mục nát.
Khi được đưa ra ngoài, hiện vật cùng lúc đối mặt với nhiều thay đổi. Độ ẩm giảm làm vật liệu hữu cơ co ngót, nứt vỡ. Oxy dồi dào thúc đẩy ăn mòn kim loại. Nhiệt độ dao động ngày đêm khiến vật liệu giãn nở liên tục. Ánh sáng, đặc biệt là tia cực tím, làm phai màu sơn, vải, giấy. Muối hoà tan trong hiện vật kết tinh khi khô, phá vỡ cấu trúc từ bên trong.
Mức độ nguy hiểm tuỳ thuộc chất liệu. Gốm nung kỹ, đá cứng thường chịu được tốt hơn. Gỗ, sơn, vải, da, xương, giấy, đồ sắt là những loại dễ tổn thương nhất. Một hiện vật làm từ nhiều chất liệu, như con dao sắt cán gỗ hay đồ đồng có vết sơn, lại càng khó vì mỗi phần phản ứng một kiểu.
Giới bảo quản gọi cách tiếp cận này là bảo quản dự phòng: thay vì sửa chữa hư hỏng sau khi nó xảy ra, người ta tìm cách kiểm soát môi trường để hư hỏng không xảy ra hoặc diễn ra chậm nhất. Với hiện vật mới khai quật, bảo quản dự phòng bắt đầu ngay tại hố đào, trước cả khi món đồ được đưa về kho, và người phát hiện tình cờ cũng có thể góp phần vào đó bằng những việc rất đơn giản.
Mỗi chất liệu phản ứng thế nào khi vừa ra khỏi đất, khỏi nước
Bảng dưới đây tóm lược những nguy cơ chính theo từng nhóm chất liệu, ở mức đủ để hiểu vì sao cần giữ đúng cách trong lúc chờ chuyên gia:
| Chất liệu | Nguy cơ khi ra ngoài | Việc nên làm trong lúc chờ |
|---|---|---|
| Gỗ, tre ngấm nước | Nước trong tế bào gỗ thay cho phần chất gỗ đã mất; khi khô, gỗ co rúm, cong vênh, nứt vỡ không phục hồi được | Giữ ướt hoàn toàn, bọc kín, để chỗ mát tối |
| Gốm từ biển | Muối thấm trong xương gốm kết tinh khi khô, làm bong men, nứt bề mặt | Giữ ẩm, không phơi nắng, không tự ngâm rửa |
| Đồ đồng | Clorua trong gỉ có thể gây "bệnh đồng": đốm bột xanh nhạt xuất hiện và lan dần | Để khô tự nhiên trong bóng râm nếu tìm thấy ở đất khô; không cạo gỉ |
| Đồ sắt | Ăn mòn tăng nhanh, lớp gỉ phồng và bong từng mảng, có khi nứt vỡ trong vài tuần | Giữ nguyên trạng thái ẩm hay khô như khi tìm thấy, báo chuyên gia sớm |
| Xương, sừng, ngà | Nứt, tách lớp khi khô quá nhanh | Giữ ẩm vừa phải, đỡ bằng vật mềm |
| Vải, da, sơn, giấy | Mục nát, phai màu, giòn vỡ khi chạm vào | Không chạm, không mở gấp, che sáng, báo chuyên gia ngay |
Điểm cần nhớ là không có một công thức chung cho mọi hiện vật. Một số đồ đồng tìm thấy ở đất khô cần được giữ khô; đồ đồng vớt dưới nước lại cần giữ ẩm cho đến khi được xử lý. Khi không chắc, nguyên tắc an toàn nhất là giữ nguyên trạng thái như lúc tìm thấy.
Gỗ ngấm nước: ví dụ điển hình của sự mong manh
Gỗ nằm lâu trong bùn hoặc dưới nước trông có vẻ còn nguyên hình dạng, thậm chí giữ được hoa văn chạm khắc rõ nét. Nhưng bên trong, phần lớn chất gỗ đã bị vi sinh vật phân huỷ, chỉ còn bộ khung yếu ớt mà nước lấp đầy chỗ trống. Nước chính là thứ đang giữ cho món đồ giữ được hình dạng.
Khi nước bay hơi, sức căng bề mặt kéo các thành tế bào yếu ớt lại với nhau, làm gỗ co rúm có khi tới một nửa kích thước, cong vênh, nứt toác. Quá trình này không đảo ngược được. Đã có nhiều trường hợp những tấm ván thuyền, cọc gỗ, đồ gỗ khảo cổ quý giá biến dạng hoàn toàn chỉ vì bị để khô vài ngày ngoài trời trước khi được bàn giao.
Các phòng thí nghiệm bảo quản trên thế giới xử lý gỗ ngấm nước bằng những quy trình kéo dài, như cho ngấm dần các chất thay thế nước rồi làm khô có kiểm soát. Con tàu chiến Vasa của Thuỵ Điển, trục vớt năm 1961, đã trải qua nhiều năm được phun chất bảo quản liên tục trước khi được làm khô dần. Những quy trình này cần thiết bị, hoá chất và theo dõi chuyên môn, hoàn toàn không phải việc có thể tự làm ở nhà.
Những việc an toàn có thể làm trong lúc chờ chuyên gia
Nếu buộc phải giữ hiện vật một thời gian ngắn trước khi giao cho bảo tàng, những bước sau giúp hạn chế hư hại mà không gây thêm tổn thương:
- Chụp ảnh ngay. Ghi lại tình trạng lúc mới tìm thấy, từ nhiều góc, có vật so sánh kích thước. Ảnh này giúp chuyên gia đánh giá diễn biến về sau.
- Giữ trạng thái ẩm hoặc khô như lúc tìm thấy. Đồ ướt bọc bằng vải ẩm rồi cho vào túi nhựa kín hoặc hộp có nắp; đồ khô để trong hộp thoáng, lót giấy mềm không in.
- Để nơi mát, tối, ổn định. Tránh nắng trực tiếp, tránh để gần bếp, quạt sưởi, điều hoà thổi thẳng, tránh mang vào mang ra nhiều lần.
- Đỡ cả khối, không cầm vào phần mỏng. Nâng bằng hai tay hoặc đặt trên khay cứng, không nhấc bằng quai, miệng, cán. Hiện vật vỡ thì giữ tất cả mảnh, kể cả mảnh nhỏ, trong cùng một hộp.
- Không làm sạch, không dán, không phủ. Không rửa, không chà, không dùng keo dán mảnh vỡ, không quét dầu, sơn hay vecni.
- Ghi nhãn trên hộp, không ghi lên hiện vật. Ghi nơi tìm thấy, ngày, người tìm, tình trạng; đặt nhãn bên ngoài hoặc trong túi riêng.
Những việc này không thay thế xử lý chuyên môn. Chúng chỉ giúp "mua thêm thời gian" để hiện vật đến tay người bảo quản trong tình trạng tốt nhất có thể. Liên hệ bảo tàng tỉnh hoặc Sở phụ trách văn hoá càng sớm càng tốt.
Những việc làm theo thói quen mà gây hại
Rửa cho sạch đất. Đất bám có thể đang giữ những mảnh nhỏ, vết sơn, vết vải in hằn, dấu vết của thức ăn trong đồ đựng. Rửa đi là mất dữ liệu, chưa kể nước máy có thể làm thay đổi cân bằng hoá học của hiện vật.
Phơi nắng cho khô. Với gỗ, xương, da, đồ gốm nhiễm muối, phơi nắng là cách nhanh nhất gây hư hại không phục hồi được.
Cạo gỉ cho thấy hoa văn. Lớp gỉ trên đồ đồng, đồ sắt thường giữ lại hình dạng bề mặt gốc. Cạo đi có thể xoá hoa văn, chữ khắc, thậm chí làm thủng hiện vật đã mỏng.
Dán lại bằng keo mạnh. Keo dán thông dụng khó gỡ, có thể đổi màu, co ngót và làm hỏng mép vỡ. Người phục chế thường dùng vật liệu chuyên dụng có thể gỡ bỏ về sau.
Bôi dầu, quét vecni cho bóng. Lớp phủ giữ hơi ẩm và muối bên trong, che khuất diễn biến hư hại, và gây khó khăn lớn khi cần xử lý chuyên môn.
Bảo tàng làm gì khi tiếp nhận hiện vật mới
Khi tiếp nhận hiện vật mới khai quật hoặc mới trục vớt, bảo tàng thường lập hồ sơ ban đầu: chụp ảnh, đo đạc, mô tả tình trạng, ghi nguồn gốc. Hiện vật được phân loại theo chất liệu và mức độ nguy cấp; những món dễ hỏng nhất như gỗ ngấm nước, vải, đồ sắt từ biển được ưu tiên xử lý trước.
Tuỳ từng trường hợp, quá trình xử lý có thể kéo dài từ vài tuần đến nhiều năm. Đồ gốm biển cần được khử muối dần; đồ sắt cần được ổn định để chặn ăn mòn; gỗ ngấm nước cần quy trình thay nước có kiểm soát. Sau đó hiện vật được đưa vào kho với điều kiện nhiệt độ, độ ẩm phù hợp, hoặc đưa ra trưng bày khi đã ổn định.
Cũng cần hiểu rằng nhiều bảo tàng địa phương còn hạn chế về phòng thí nghiệm và chuyên gia bảo quản, nên đôi khi phải phối hợp với các bảo tàng, viện nghiên cứu lớn hơn. Chính vì vậy, việc người phát hiện giữ hiện vật đúng cách trong những ngày đầu càng có ý nghĩa: nó giảm bớt phần hư hại mà phòng thí nghiệm phải khắc phục về sau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ngâm đồ gốm vớt từ biển vào nước ngọt để rửa muối không?
Không nên tự làm. Khử muối cho gốm biển cần theo dõi nồng độ muối, thay nước theo lịch và đánh giá tình trạng men, vì có loại men hoặc gốm nung non có thể bong tróc khi ngâm sai cách. Việc giữ ẩm tạm thời bằng vải ướt rồi giao cho bảo tàng an toàn hơn nhiều so với tự xử lý.
Đồ đồng vừa đào lên có đốm xanh nhạt dạng bột thì có sao không?
Đốm bột xanh nhạt, mịn, xuất hiện và lan dần có thể là dấu hiệu của chứng ăn mòn do clorua mà giới bảo quản gọi là bệnh đồng. Đây là tình trạng cần xử lý chuyên môn. Không lau, không cạo, không bôi dầu; để hiện vật nơi khô ráo, ổn định và báo cho bảo tàng sớm.
Giữ hiện vật trong túi nilon kín có làm mốc không?
Có thể, nếu để lâu ở nơi nóng. Túi kín giúp giữ ẩm cho đồ ướt trong thời gian ngắn, nên đặt ở chỗ mát và tối, và kiểm tra thường xuyên. Đây chỉ là giải pháp tạm thời vài ngày; càng sớm chuyển cho chuyên gia càng tốt, vì nấm mốc phát triển nhanh trong môi trường ẩm ấm.
Vì sao không được ghi số hay tên trực tiếp lên hiện vật?
Mực, bút có thể thấm vào bề mặt xốp, khó tẩy và làm hỏng hiện vật. Bảo tàng có kỹ thuật đánh số riêng trên lớp nền có thể gỡ bỏ ở vị trí kín. Người phát hiện chỉ nên ghi nhãn trên hộp, túi đựng hoặc một tấm thẻ đặt bên cạnh, để thông tin không thất lạc mà hiện vật vẫn nguyên vẹn.
Người sưu tầm có cần áp dụng những nguyên tắc này cho đồ cổ trong nhà không?
Đồ cổ đã ở trong không khí nhiều năm thường đã ổn định hơn đồ mới khai quật, nên nhu cầu khác nhau. Tuy vậy, các nguyên tắc chung như tránh nắng trực tiếp, tránh dao động nhiệt ẩm, không làm sạch mạnh tay, không dùng keo và lớp phủ tuỳ tiện vẫn đúng với mọi bộ sưu tập.