Với người sưu tầm, dạo chợ đồ cũ cuối tuần trước hết là để học chứ không phải để mua: đó là nơi duy nhất bạn được nhìn và cầm hàng trăm món đồ thuộc đủ thời, đủ chất liệu trong một buổi sáng mà không mất đồng nào. Người biết dạo chợ về nhà với vài ghi chép, vài câu hỏi mới và đôi khi một mảnh gốm rẻ để nghiên cứu.
Bài này không bàn chuyện trả giá hay chọn mua món nào, những điều đã có trong các cẩm nang mua đồ cổ. Ở đây là cách đọc một sạp đồ lẫn lộn, những nhóm đồ đáng dừng lại để học, cách ghi chép biến buổi dạo thành bài học, và cách cư xử để được người bán quý, sẵn lòng chỉ cho mình.
Chợ đồ cũ khác chợ đồ cổ ở đâu và vì sao người sưu tầm cần cả hai
Chợ đồ cổ, phố đồ cổ là nơi đồ đã được chọn lọc, phân loại, nhiều món được người bán tìm hiểu trước. Chợ đồ cũ, chợ ve chai thì khác: đồ đến từ nhà dân dọn kho, từ người thu mua đồng nát, nằm lẫn lộn, chưa ai phân loại. Một chiếc chén xưa có thể nằm cạnh cái quạt điện hỏng và đôi giày cũ.
Chính sự lẫn lộn đó làm chợ đồ cũ quý với người học. Ở đây bạn phải tự phân loại bằng mắt, không có người bán giới thiệu "món này thời Lê". Bạn được thấy đồ xưa ở trạng thái thật: bám bụi, sứt mẻ, chưa được lau chùi tô điểm. Và bạn thấy rõ tỷ lệ thật giữa đồ xưa, đồ cũ và đồ giả trên thị trường, điều mà các tủ kính đẹp đẽ che đi.
Người sưu tầm có kinh nghiệm thường đi cả hai: chợ đồ cổ để thấy đồ đã được chọn, chợ đồ cũ để luyện mắt trong điều kiện khó. Nhiều người nói buổi sáng ở chợ đồ cũ dạy họ nhiều hơn một tuần đọc sách.
Đọc một sạp đồ lẫn lộn theo bốn lượt
Đứng trước một tấm bạt trải đầy đồ, người mới hay nhìn bừa và bị cuốn vào món sáng nhất. Người quen dạo chợ đọc sạp theo lượt, mỗi lượt một câu hỏi:
- Lượt nhìn toàn cảnh: sạp này chủ yếu bán gì, đồ đến từ đâu (dọn nhà, đồng nát, hàng mỹ nghệ mới), có nhiều món giống hệt nhau không. Nhiều món giống hệt là dấu hiệu của hàng sản xuất loạt.
- Lượt tìm theo chất liệu: lướt qua từng nhóm gốm, đồng, gỗ, đá, thuỷ tinh. Mắt sẽ tự dừng ở món có màu, chất bề mặt khác với những món còn lại.
- Lượt xem kỹ vài món: chọn ba bốn món đáng chú ý, xin phép cầm lên, xem chân đế, mặt trong, chỗ sứt mẻ, dấu dùng. Đây là lượt học chính.
- Lượt hỏi chuyện: hỏi người bán đồ này từ đâu ra. Không nhằm kiểm tra người bán, mà để biết thêm bối cảnh: đồ dọn từ nhà cũ ở vùng nào, đi cùng những món gì.
Bốn lượt này mất vài phút mỗi sạp. Đi hết một chợ nhỏ theo cách đó là một buổi học trọn vẹn, và bạn sẽ nhớ được nhiều hơn hẳn so với đi lướt cả chục sạp.
Những nhóm đồ đáng dừng lại để học
Mảnh gốm và đồ gốm sứt mẻ. Đây là tài liệu học tốt nhất ở chợ đồ cũ. Mảnh vỡ cho thấy mặt cắt xương gốm và lớp men; đồ sứt mẻ thường bị người bán coi nhẹ nên dễ xin cầm, xin xem lâu. Nhiều người chơi gom được bộ mảnh tiêu bản đáng kể từ những sạp như vậy.
Đồ dùng sinh hoạt xưa. Đèn dầu, ấm đồng, khay gỗ, cối đá, ống vôi, bình vôi, hộp trầu. Đây là những thứ kể về đời sống thường ngày của người xưa, ít bị làm giả hơn đồ "quý", và là mảng hợp với người mới.
Đồ của thế kỷ XX. Bát đĩa, ấm chén, đồ tráng men của vài chục năm trước. Chúng chưa phải đồ cổ nhưng giúp mắt bạn có điểm mốc: biết đồ mới trông thế nào thì mới thấy đồ cũ khác ở đâu.
Đồ mỹ nghệ làm theo kiểu xưa. Học nhìn đồ phỏng cổ cũng quan trọng như học nhìn đồ cổ. Dừng lại xem kỹ một chiếc bình mới làm theo dáng cổ, so với hiểu biết của bạn về đồ thật, là cách luyện mắt rất hiệu quả.
Ghi chép: biến một buổi dạo chợ thành bài học
Người sưu tầm lâu năm thường mang theo một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi vào điện thoại ngay sau mỗi sạp. Ghi gì? Món đồ đã xem, chất liệu, đặc điểm đáng chú ý, nhận định của bạn về thời và loại, mức độ chắc chắn, và câu hỏi còn bỏ ngỏ. Ví dụ: "bát men trắng ngà, chân đế để mộc có vết son, đoán gốm dân dụng thế kỷ XIX hoặc đầu XX, chưa chắc, cần so ảnh sách".
Về nhà, dành mười lăm phút đối chiếu ghi chép với sách hoặc hỏi bạn chơi. Câu hỏi nào trả lời được thì ghi đáp án bên cạnh; câu nào chưa thì để dành cho lần gặp thầy. Sau vài tháng, cuốn sổ trở thành bản đồ hiểu biết của riêng bạn, cho thấy mình mạnh ở đâu và còn mù mờ ở đâu.
Chụp ảnh cũng là một cách ghi chép, nhưng nên xin phép người bán và chụp cho có ích: chân đế, mặt trong, chỗ sứt mẻ, không chỉ mặt đẹp. Ảnh không ghi chú thì vài tuần sau bạn không còn nhớ mình chụp để làm gì.
Cư xử ở chợ để được người bán quý
Xin phép trước khi cầm. Một câu "cho cháu xem cái này được không" mở được nhiều cánh cửa. Cầm hai tay, đặt lại đúng chỗ.
Nói rõ mình đang học. Nhiều người bán ở chợ đồ cũ quý người ham học và sẵn lòng kể về nguồn đồ nếu biết bạn không chỉ đến để mặc cả. Lâu dần họ còn để dành cho bạn xem trước những món lạ.
Thỉnh thoảng mua một món nhỏ. Người bán sống bằng việc bán đồ. Mua một mảnh gốm, một chiếc chén rẻ để học là cách trả công cho thời gian họ dành cho bạn, đồng thời bạn có thêm tiêu bản.
Không chê đồ trước mặt người bán. Thấy đồ giả hay đồ mới làm cũ, bạn ghi vào sổ, không cần nói ra. Mục đích của bạn là học, không phải tranh luận.
Tránh xa đồ có dấu hiệu khai quật. Đồ còn bám đất khảo cổ, nhiều món cùng loại nguyên vẹn như vừa ra khỏi mộ, hoặc người bán thì thầm "đồ mới đào" là những thứ người chơi có văn hoá không dính vào, dù chỉ để xem cho biết.
Buổi dạo chợ không có món nào để mua vẫn là một buổi thành công
Người mới thường thấy hụt hẫng khi về tay không. Người chơi lâu năm thì ngược lại: phần lớn các buổi dạo chợ của họ không mua gì, và họ coi đó là bình thường. Thước đo của một buổi dạo chợ tốt là bạn đã thấy thêm điều gì mới, đã tự sửa được nhận định sai nào, đã có thêm câu hỏi nào đáng tìm hiểu.
Giữ được tâm thế đó giúp bạn tránh cái bẫy lớn nhất của chợ đồ: mua vì không muốn về tay không. Những món mua kiểu đó thường là món bạn hối hận nhất. Ngược lại, khi đã quen về tay không, bạn sẽ chỉ mua khi thật sự hiểu món đồ và thật sự cần nó cho bộ sưu tập hay cho việc học.
Cuối cùng, chợ đồ cũ là nơi gặp người. Những người cùng dạo chợ mỗi sáng chủ nhật dần quen mặt nhau, trao đổi vài câu, rồi thành bạn chơi. Rất nhiều nhóm sưu tầm bắt đầu như thế, và đó có lẽ là thứ quý nhất bạn có thể tìm thấy ở chợ.
Nhịp của chợ đồ cũ theo mùa và theo dịp
Lượng đồ xưa xuất hiện ở chợ đồ cũ không đều trong năm. Người dạo chợ lâu năm nhận thấy những dịp nhiều nhà dọn dẹp, như trước Tết hay khi một khu phố cũ giải toả, thường kéo theo nhiều đồ dọn từ nhà cũ ra chợ: ấm chén, đồ thờ cũ thay mới, bàn ghế, đồ dùng của người đã khuất được con cháu dọn đi. Những đợt như vậy là dịp tốt để học, vì đồ đến từ một nguồn rõ ràng, thường đi thành cụm của cùng một gia đình.
Đồ đi thành cụm có giá trị học tập đặc biệt. Một lô ấm chén, đĩa, đèn từ cùng một nhà cho thấy một gia đình thời trước dùng gì, đồ nào đi với đồ nào, cái gì được giữ cẩn thận và cái gì dùng hằng ngày. Người sưu tầm tinh ý hỏi thêm về gia đình đã dọn đồ, nếu người bán biết, và ghi lại cả bối cảnh ấy.
Ngược lại, những lúc chợ đầy đồ mới làm theo kiểu xưa, nhiều món giống nhau xuất hiện cùng lúc ở nhiều sạp, là dấu hiệu một đợt hàng mỹ nghệ vừa được tung ra. Ghi nhận điều này cũng là một bài học: bạn sẽ biết loại đồ nào đang được làm giả nhiều.
Dạo chợ cùng bạn chơi, cùng con cháu
Đi một mình giúp tập trung, nhưng đi cùng một bạn chơi có kinh nghiệm hơn thì học nhanh gấp nhiều lần. Hai người cùng xem một món, mỗi người nói nhận định của mình rồi so lý do, là cách luyện mắt rất hiệu quả. Chỉ nên thống nhất trước một nguyên tắc: bàn luận nhỏ tiếng hoặc để về nhà, không tranh luận trước mặt người bán.
Đưa con cháu đi chợ đồ cũ cũng là một cách truyền thú chơi tự nhiên. Trẻ thường thích thú với những món lạ: chiếc đèn dầu, cái bàn là than, chiếc đồng hồ quả lắc. Kể cho các em nghe đồ đó dùng để làm gì, ông bà ngày xưa sống thế nào, là một bài học lịch sử sống động hơn sách vở. Chỉ cần dặn các em không tự ý cầm đồ khi chưa xin phép.
Những buổi dạo chợ như vậy không nhằm biến ai thành nhà sưu tầm. Chúng giúp người trẻ hiểu rằng đồ vật có tuổi, có câu chuyện, và rằng giữ gìn đồ cũ cũng là một cách tôn trọng người đi trước.
Câu hỏi thường gặp
Nên đi chợ đồ cũ vào giờ nào?
Người quen dạo chợ thường đi sớm, lúc người bán vừa trải đồ, vì lúc đó đồ còn đủ và người bán chưa bận. Nhưng với mục đích học, đi muộn hơn một chút khi chợ vắng lại giúp bạn có thời gian trò chuyện và xem kỹ hơn.
Nên mang theo gì khi dạo chợ đồ cũ?
Một chiếc đèn pin nhỏ, kính lúp cầm tay, sổ ghi chép, khăn mềm để lót khi đặt đồ, và một ít tiền mặt cho những món nhỏ. Không cần mang dụng cụ phức tạp; con mắt và sự chú ý quan trọng hơn mọi dụng cụ.
Chợ đồ cũ có nhiều đồ giả không?
Có, và ngày càng nhiều đồ mỹ nghệ làm cũ được trải lẫn với đồ dọn nhà để tạo cảm giác "đồ nhặt được". Đó là lý do chợ đồ cũ là nơi luyện mắt tốt nhưng không phải nơi nên mua đồ đắt.
Có nên mua mảnh gốm ở chợ để làm tiêu bản không?
Mảnh gốm lẻ, rẻ, không có dấu hiệu đến từ di chỉ đang bị đào là tài liệu học tốt. Nên ghi lại nguồn gốc theo lời người bán và tránh những lô mảnh còn bám đất ướt, nhiều mảnh cùng một lò như vừa được đào lên.
Làm sao để người bán ở chợ chịu kể về nguồn đồ?
Đến đều đặn, cư xử lịch sự, thỉnh thoảng mua món nhỏ và tỏ ra thật sự quan tâm đến món đồ chứ không chỉ đến giá. Người bán ở chợ đồ cũ thường biết nhiều chuyện về nguồn đồ hơn người ta nghĩ, và họ kể cho người họ quý.