Cuộc khai quật tại số 18 Hoàng Diệu, Hà Nội, bắt đầu năm 2002, đã làm lộ ra nhiều tầng di tích chồng lên nhau của kinh đô qua các thời kỳ, từ thời Đại La trước khi có Thăng Long, qua các triều Lý, Trần, Lê, đến thời Nguyễn. Kết quả khai quật là cơ sở quan trọng để Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá thế giới năm 2010.
Với người yêu cổ vật, đây là nơi hiếm hoi có thể thấy cổ vật trong chính bối cảnh của nó: những viên ngói, chân tảng, mảnh gốm nằm đúng tầng đất, đúng nền móng công trình mà chúng từng thuộc về. Bài viết đi qua các tầng di tích, những nhóm hiện vật tiêu biểu và cách tham quan để học được nhiều nhất.
Cuộc khai quật bắt đầu từ một dự án xây dựng
Khu vực 18 Hoàng Diệu nằm ngay cạnh trục trung tâm của Hoàng thành xưa, gần Điện Kính Thiên. Đầu những năm 2000, khu đất này được chọn để xây dựng toà nhà mới của Quốc hội. Theo quy trình, trước khi xây, các nhà khảo cổ tiến hành khảo sát và khai quật. Những gì lộ ra dưới lòng đất vượt xa dự kiến ban đầu, và cuộc khai quật được mở rộng trên diện tích lớn trong các năm sau đó.
Phát hiện ấy dẫn tới một cuộc thảo luận rộng rãi giữa giới khảo cổ, kiến trúc, quản lý và công chúng về việc nên ưu tiên bảo tồn di tích hay tiếp tục dự án xây dựng. Giải pháp cuối cùng là điều chỉnh: một phần khu di tích được bảo tồn tại chỗ, mở cửa cho công chúng; toà nhà Quốc hội được xây trên phần đất còn lại với phương án lưu giữ một số dấu tích bên trong công trình.
Câu chuyện này đáng được người yêu di sản nhớ tới, vì nó minh hoạ chính xác điều đã nói ở nhiều bài khác: di sản dưới lòng đất thường lộ ra một cách tình cờ, trong quá trình xây dựng, và quyết định trong những ngày đầu ảnh hưởng tới việc giữ hay mất nó. Nếu năm ấy việc khảo sát được làm qua loa để kịp tiến độ, rất có thể những tầng nền móng nghìn năm đã bị bê tông phủ kín mà không ai kịp biết.
Các tầng di tích chồng lên nhau
Điểm đặc biệt của khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu là sự chồng xếp liên tục của nhiều thời kỳ trên cùng một vị trí. Theo các công bố của giới khảo cổ, có thể hình dung các tầng chính như sau, từ dưới lên trên:
| Thời kỳ | Khoảng thời gian | Dấu tích tiêu biểu |
|---|---|---|
| Thời Đại La (trước Thăng Long) | Khoảng thế kỷ 7 đến 9 | Dấu tích kiến trúc, gạch ngói, đồ gốm của trung tâm cai trị thời Bắc thuộc |
| Thời Đinh – Tiền Lê | Thế kỷ 10 | Một số dấu tích kiến trúc và hiện vật trước khi dời đô |
| Thời Lý | Thế kỷ 11 đến 12 | Nền móng cung điện lớn với hệ thống móng trụ, giếng nước, đường cống; ngói, đầu ngói, trang trí mái bằng đất nung |
| Thời Trần | Thế kỷ 13 đến 14 | Dấu tích kiến trúc, gạch ngói, đồ gốm, cho thấy sự tiếp nối và cải tạo trên nền thời Lý |
| Thời Lê sơ và Lê trung hưng | Thế kỷ 15 đến 18 | Gốm sứ cung đình, dấu tích kiến trúc, giếng nước |
| Thời Nguyễn | Thế kỷ 19 | Dấu tích nền móng thành Hà Nội thời Nguyễn |
Sự chồng xếp này là minh chứng sống động cho tính liên tục của trung tâm quyền lực trên đất Thăng Long – Hà Nội qua hơn một nghìn năm. Nó cũng giải thích vì sao việc khai quật ở đây đòi hỏi đặc biệt thận trọng: mỗi tầng phải được ghi chép kỹ trước khi đi xuống tầng dưới, và nhiều phần được giữ nguyên để không phá vỡ tầng trên.
Kiến trúc cung điện thời Lý qua nền móng
Dấu tích kiến trúc thời Lý ở 18 Hoàng Diệu được giới nghiên cứu đặc biệt chú ý. Các công trình gỗ đã mất từ lâu, nhưng nền móng còn lại cho biết quy mô và bố cục. Hệ thống móng trụ, tức những hố được nện chặt bằng sỏi, đất, mảnh gạch ngói để đỡ chân cột, xếp thành hàng đều đặn, cho phép các nhà nghiên cứu tính được số gian, kích thước công trình, khoảng cách giữa các cột.
Từ đó, nhiều phương án phục dựng trên giấy về các toà kiến trúc thời Lý đã được đưa ra. Các nhà nghiên cứu còn so sánh với những mô hình kiến trúc đất nung, những bức chạm cùng thời và với kiến trúc gỗ truyền thống của Việt Nam, Đông Á để hình dung mái, cột, kết cấu. Đây là những giả thuyết có căn cứ, nhưng vẫn là giả thuyết, và chúng được tiếp tục điều chỉnh khi có thêm dữ liệu.
Giếng nước, đường cống thoát nước bằng gạch, sân lát gạch cũng được tìm thấy, cho thấy một quy hoạch kỹ lưỡng của khu cung điện. Với người yêu cổ vật, những chiếc chân tảng đá kê cột chạm hoa sen là hiện vật đáng để quan sát kỹ, vì chúng phản ánh rõ phong cách trang trí của thời Lý.
Một điểm thú vị khác là cách người thời Lý xử lý nền đất yếu của vùng ven sông Hồng. Kỹ thuật nện móng trụ bằng nhiều lớp vật liệu xen kẽ cho thấy những người thợ xây đã hiểu khá rõ đặc điểm địa chất nơi mình làm việc. Với giới nghiên cứu lịch sử kỹ thuật, đó là bằng chứng về một truyền thống xây dựng bản địa có trình độ cao, chứ không đơn thuần sao chép từ bên ngoài.
Những nhóm hiện vật tiêu biểu
Vật liệu kiến trúc bằng đất nung. Ngói lợp, đầu ngói ống trang trí hình hoa sen, lá đề, đầu rồng, đầu phượng gắn trên bờ nóc, bờ dải. Số lượng lớn và kiểu dáng đa dạng giúp phân biệt phong cách trang trí mái qua từng thời. Gạch xây có in chữ cũng xuất hiện, cho biết thông tin về nơi sản xuất hoặc thời kỳ.
Gốm sứ dùng trong cung đình. Các tầng thời Lý, Trần, Lê có nhiều đồ gốm men chất lượng cao. Đặc biệt, gốm sứ thời Lê sơ với những chiếc bát, đĩa men trắng mỏng, có loại vẽ lam hoặc trang trí hình rồng, được xem là đồ dùng cung đình. Chúng là tư liệu quý để hiểu trình độ sản xuất gốm sứ Việt thế kỷ 15.
Đồ gốm nhập khẩu. Bên cạnh gốm Việt, các nhà khảo cổ còn tìm thấy đồ gốm sứ từ Trung Hoa và một số nơi khác trong khu vực, phản ánh quan hệ giao lưu, buôn bán, ngoại giao của triều đình qua các thời.
Đồ kim loại và vật dụng khác. Tiền đồng, đồ kim loại, công cụ, đồ trang sức nhỏ cùng nhiều hiện vật đời thường khác giúp hình dung sinh hoạt trong khu cung điện, không chỉ ở mức kiến trúc mà cả ở đời sống hằng ngày.
Tham quan khu khảo cổ như một người sưu tầm
Khu di tích Hoàng thành Thăng Long hiện mở cửa cho công chúng, gồm cả khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu và các công trình trên mặt đất như Đoan Môn, nền Điện Kính Thiên, Hậu Lâu, Cột cờ Hà Nội. Người yêu cổ vật nên dành thời gian cho khu khảo cổ, nơi các tầng nền móng được để lộ dưới mái che và có chú thích theo từng thời kỳ.
Một cách học hiệu quả là đi theo từng thời kỳ: nhìn nền móng, rồi tìm các hiện vật cùng thời được trưng bày, so sánh ngói, gốm thời Lý với thời Trần, thời Lê. Chú ý cách chân tảng, gạch, ngói thay đổi kiểu dáng, kích thước, hoa văn. Những quan sát này giúp luyện con mắt nhận ra phong cách từng thời kỳ, rất có ích khi xem đồ ở nơi khác.
Điều quý nhất ở đây là được thấy hiện vật trong bối cảnh: mảnh ngói nằm cạnh nền móng của toà nhà mà nó từng lợp, mảnh gốm nằm trong giếng nơi nó từng rơi xuống. Đó là trải nghiệm mà không tủ trưng bày đơn lẻ nào mang lại được, và là lời nhắc nhở thấm thía nhất về giá trị của bối cảnh khảo cổ.
Những câu hỏi còn đang được nghiên cứu
Dù đã khai quật và nghiên cứu nhiều năm, khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu vẫn còn nhiều câu hỏi chưa có lời đáp cuối cùng. Chức năng cụ thể của từng toà kiến trúc, tên gọi của chúng trong sử sách, hình dạng chính xác của mái và kết cấu gỗ vẫn là những chủ đề được tiếp tục bàn luận. Việc đối chiếu dấu tích khảo cổ với các ghi chép trong sử cũ như Đại Việt sử ký toàn thư là công việc tốn nhiều công sức và không phải lúc nào cũng khớp.
Bảo tồn khu di tích ngoài trời cũng là một thách thức lâu dài. Nền móng bằng đất, gạch, sỏi khi lộ ra chịu tác động của mưa, độ ẩm, rêu mốc và sự thay đổi nhiệt độ. Các nhà bảo tồn phải cân bằng giữa việc cho công chúng tham quan và giữ cho di tích không xuống cấp, đôi khi phải lấp lại một phần để bảo vệ.
Với người sưu tầm, điều đáng rút ra là sự khiêm tốn trước hiện vật. Ngay cả ở một khu khảo cổ được nghiên cứu kỹ nhất nước, với đầy đủ bối cảnh, nhiều câu hỏi vẫn bỏ ngỏ. Một món đồ lẻ không rõ nguồn gốc, vì vậy, càng cần được nhìn với thái độ thận trọng.
Câu hỏi thường gặp
Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh năm nào?
Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản thế giới năm 2010, đúng dịp kỷ niệm một nghìn năm Thăng Long – Hà Nội. Kết quả khai quật ở 18 Hoàng Diệu là một trong những cơ sở quan trọng trong hồ sơ đề cử di sản.
Có thể xem trực tiếp các tầng khảo cổ khi tham quan không?
Có. Một phần khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu được bảo tồn tại chỗ và mở cửa cho khách tham quan, với mái che và lối đi quanh các hố khai quật. Hiện vật tiêu biểu được trưng bày trong các khu vực riêng. Nên kiểm tra giờ mở cửa và các khu đang mở trước khi đến.
Vì sao các công trình gỗ thời Lý không còn mà chỉ còn nền móng?
Gỗ là vật liệu dễ bị phân huỷ, cháy và bị tháo dỡ để dùng lại. Qua hàng trăm năm chiến tranh, thay đổi triều đại và xây dựng mới, các công trình gỗ đã mất hoàn toàn. Nền móng bằng đất nện, sỏi, gạch nằm dưới lòng đất thì được giữ lại, trở thành nguồn thông tin chính.
Hiện vật khai quật ở Hoàng thành Thăng Long có được mua bán không?
Không. Đây là hiện vật khai quật khảo cổ thuộc sở hữu nhà nước, được lưu giữ và quản lý bởi cơ quan chuyên môn. Những món đồ được rao bán với lời giới thiệu là "đồ Hoàng thành" mà không có hồ sơ hợp pháp cần được coi là đáng ngờ, có thể là đồ giả hoặc có nguồn gốc bất hợp pháp.
Đồ gốm cung đình Lê sơ có đặc điểm gì nổi bật?
Theo các nghiên cứu đã công bố, gốm cung đình Lê sơ tìm thấy ở Hoàng thành có xương gốm mịn, thành mỏng, men trắng hoặc vẽ lam tinh tế, nhiều chiếc trang trí hình rồng. Chất lượng cao cho thấy đây là đồ dùng riêng cho hoàng gia, được sản xuất theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt.