Bát tiên trên đồ xưa: nhận diện tám vị qua vật cầm tay và lối vẽ ám bát tiên

Bát tiên là tám nhân vật thần tiên trong truyện dân gian Trung Hoa, mỗi vị gắn với một vật cầm tay riêng: Hán Chung Ly cầm quạt, Lã Động Tân đeo kiếm, Lý Thiết Quải chống gậy sắt mang hồ lô, Trương Quả Lão cưỡi lừa và cầm ống trúc, Hàn Tương Tử thổi sáo, Tào Quốc Cữu cầm phách ngọc, Lam Thái Hoà xách giỏ hoa, Hà Tiên Cô cầm cành sen. Nhận ra vật cầm tay là gọi đúng tên từng vị.

Trên đồ xưa, bát tiên được vẽ thành đoàn vượt biển, đứng chầu ông thọ, hoặc chia ô mỗi vị một chỗ. Có cả lối vẽ chỉ có tám vật mà không có người, gọi là "ám bát tiên". Bài này giúp người sưu tầm nhận diện từng vị, đọc các bố cục quen thuộc và hiểu vì sao đề tài này phổ biến trên đồ mừng thọ, kể cả ở Việt Nam.

Bát tiên từ đâu ra và vì sao được vẽ nhiều

Các nhân vật trong nhóm bát tiên có gốc gác khác nhau: có vị gắn với nhân vật lịch sử mờ nhạt, có vị hoàn toàn là truyền thuyết. Họ được kể riêng lẻ qua nhiều thế kỷ, và danh sách tám vị cố định dần vào khoảng thời Nguyên, Minh, khi tạp kịch và tiểu thuyết đưa câu chuyện của họ đến đông đảo người xem, người đọc. Trước đó, đã có nhiều nhóm "tám tiên" khác nhau với thành phần không giống bây giờ.

Sức hút của bát tiên nằm ở chỗ tám vị rất khác nhau: có già có trẻ, có nam có nữ, có người sang trọng, có kẻ ăn mày què chân. Người xem dễ tìm thấy hình ảnh gần với mình. Câu chuyện về họ thường vui, đầy phép thuật, gắn với tuổi thọ và sự tự tại, nên rất hợp với đồ mừng thọ và đồ trang trí ngày lễ.

Ở Việt Nam, bát tiên quen thuộc qua truyện kể, tuồng, tranh, và nhất là qua đồ sứ đặt làm từ Trung Hoa, đồ gỗ chạm, đồ sơn son thếp vàng. Các gia đình xưa hay có bình, chóe, khay vẽ bát tiên dùng trong dịp mừng thọ ông bà. Với người sưu tầm hôm nay, đây là đề tài dễ học vì có quy ước nhận diện rất rõ.

Bảng nhận diện tám vị

Mỗi vị có một hai đặc điểm hình dáng và một vật cầm tay riêng. Ghi nhớ cột vật cầm tay là đủ để nhận ra hầu hết các cảnh.

Một số chi tiết thay đổi theo nơi vẽ và thời vẽ, ví dụ Lã Động Tân có khi cầm phất trần thay vì kiếm, Hà Tiên Cô có khi cầm muôi hay quả đào. Khi một nhân vật thiếu vật cầm tay, hãy dựa vào vị trí của họ trong đoàn và đặc điểm hình dáng còn lại.

Các bố cục bát tiên hay gặp

Bát tiên quá hải. Tám vị vượt biển, mỗi người dùng phép riêng: cưỡi trên vật cầm tay của mình, đứng trên sóng, hoặc ngồi trên con vật. Đây là cảnh nhiều chuyển động nhất, sóng nước chiếm phần lớn nền, thường được vẽ chạy vòng quanh thân bình, lọ lớn. Câu thành ngữ "bát tiên quá hải, mỗi người một phép" nói về việc mỗi người có cách giỏi riêng.

Bát tiên chúc thọ. Tám vị hướng về một nhân vật trung tâm là ông thọ (Nam Cực tiên ông, đầu dài, cầm gậy treo hồ lô và quả đào) hoặc Tây Vương Mẫu. Bố cục này là đề tài mừng thọ điển hình, thường đi cùng hạc, hươu, cây tùng, quả đào.

Chia ô từng vị. Trên bộ chén, bộ đĩa tám chiếc, hoặc trên tám ô quanh thân một món đồ, mỗi ô vẽ một vị. Kiểu này cho phép vẽ chi tiết hơn. Khi gặp một chiếc đĩa lẻ vẽ một nhân vật cầm sáo, rất có thể nó từng thuộc một bộ tám chiếc.

Bát tiên hội ẩm. Tám vị ngồi uống rượu, đánh cờ, đàn ca dưới gốc tùng. Cảnh này thư thái, ít phép thuật, gần với tranh văn nhân hội ngộ, cần nhìn vật cầm tay để phân biệt với nhóm văn nhân bình thường.

Ám bát tiên: khi chỉ còn lại tám vật

Ám bát tiên, nghĩa là "bát tiên ẩn", là lối trang trí chỉ vẽ tám vật cầm tay của tám vị mà không vẽ người: quạt, kiếm, hồ lô, ống trúc, sáo, phách, giỏ hoa, cành sen. Mỗi vật thường được buộc dải lụa bay, xếp thành dải quanh vai lọ, quanh miệng bát hoặc rải đều trên nền. Người hiểu nhìn tám vật là biết ngay ý chúc liên quan tới bát tiên, dù không có nhân vật nào.

Lối vẽ này được ưa chuộng trên đồ sứ thời Thanh, cả đồ cung đình và đồ dân dụng, rồi theo đường thương mại và đặt hàng mà có mặt trên nhiều món ở Việt Nam. Ám bát tiên cũng xuất hiện trên gỗ chạm, đồ đồng, hàng thêu. Vì tám vật nhỏ và dễ vẽ, đây là đề tài rất hợp với dải viền, nơi không có chỗ cho cảnh người.

Cần phân biệt ám bát tiên với bộ "bát bảo" hay "bát bửu", tức tám vật quý dùng trên đồ thờ và đồ gỗ, có thành phần khác (có thể gồm sách, bút, quạt, kiếm, bầu rượu, đàn, phất trần, giỏ hoa… tuỳ nơi). Hai bộ có vài vật trùng nhau nên dễ nhầm. Cách phân biệt chắc nhất là đối chiếu đủ cả tám vật: nếu có ống trúc, phách, cành sen cùng xuất hiện thì nhiều khả năng là ám bát tiên.

Bát tiên trên đồ Việt: gỗ chạm, sơn son thếp vàng và đồ sứ đặt làm

Ở Việt Nam, bát tiên gặp nhiều trên đồ gỗ trong nhà: bức cốn, cánh cửa, tủ, sập, án thư; trên đồ sơn son thếp vàng như hoành phi, kiệu; và trên đồ sứ đặt làm thời Nguyễn. Tay thợ Việt thường giản lược, đôi khi trang phục và nét mặt nhân vật mang dáng dấp người Việt hơn là theo mẫu gốc. Những khác biệt nhỏ ấy là chỗ thú vị cho người sưu tầm muốn tìm dấu ấn bản địa.

Trên đồ mừng thọ của gia đình Việt, bát tiên thường đi cùng chữ Thọ, cây tùng, con hạc, và thơ chúc thọ chữ Hán. Bộ đồ có khi được làm theo đơn đặt cho một dịp cụ thể, như lễ mừng thọ bảy mươi, tám mươi tuổi của một người trong gia đình. Nếu món đồ còn lưu lại câu chuyện ấy trong ký ức gia đình, hãy ghi chép lại, vì đó là phần giá trị không thể làm giả.

Khi đọc một món đồ Việt có bát tiên, đừng chờ đợi sự đầy đủ như sách. Thợ có thể bỏ bớt một hai vị vì thiếu chỗ, hoặc vẽ lẫn vật cầm tay. Ghi lại đúng những gì thấy được, thay vì "sửa" món đồ cho khớp với lý thuyết.

Nét vẽ bát tiên và đồ chép đời sau

Vì là đề tài được ưa chuộng lâu dài, bát tiên có mặt trên đồ của rất nhiều thời kỳ, từ đồ cung đình đến đồ chợ, từ đồ cổ đến đồ mỹ nghệ mới. Người sưu tầm không thể dựa vào đề tài để biết tuổi, nhưng có thể đọc được nhiều điều từ nét vẽ. Trên đồ vẽ tay tốt, gương mặt tám vị có biểu cảm riêng, nếp áo mềm, các dải lụa bay theo một hướng gió thống nhất; trên đồ vẽ nhanh hàng loạt, gương mặt giống nhau, nếp áo là những nét song song lặp lại.

Đồ sứ nhiều màu đời sau thường dùng màu men tươi, viền đen sắc, bố cục dày đặc, ít khoảng trống. Đồ chép hiện đại hay lộ ở màu da người quá hồng, màu vàng quá chói, hoặc ở chỗ các nhân vật "đứng hình" như dán vào nền sóng chứ không hoà vào chuyển động của cảnh. Những dấu hiệu này chỉ là gợi ý; kết luận vẫn phải dựa vào xương gốm, men, chân đế và dấu dùng.

Một cách luyện mắt hiệu quả là chụp ảnh cùng một vị tiên trên nhiều món đồ khác nhau, ví dụ Lý Thiết Quải trên một chiếc bình bảo tàng, trên một chiếc đĩa trong bộ sưu tập của bạn, trên một món mỹ nghệ mới, rồi đặt cạnh nhau. Sự khác biệt về nét, về tỷ lệ cơ thể, về cách vẽ vật cầm tay sẽ hiện ra rõ hơn bất cứ mô tả nào.

Những điều nên tránh khi mô tả đồ có bát tiên

Một vài lỗi hay gặp trong lời giới thiệu và cả trong hồ sơ bộ sưu tập:

• Gọi mọi nhóm người là bát tiên. Phải có vật cầm tay đặc trưng, đủ để nhận ra ít nhất vài vị. Nhóm văn nhân, nhóm trẻ chơi đùa không phải bát tiên.
• Gán tác dụng cho món đồ. Bát tiên là đề tài nghệ thuật và lời chúc thọ của người xưa, không phải vật có quyền năng.
• Dùng bát tiên để định niên đại. Đề tài này được vẽ suốt nhiều thế kỷ, kể cả trên đồ mỹ nghệ hiện đại; niên đại phải đọc từ kỹ thuật và chất liệu.
• Đọc nhầm ám bát tiên thành bát bửu. Đối chiếu đủ tám vật trước khi kết luận.
• Bỏ qua dấu ấn bản địa. Một bát tiên vẽ theo tay thợ Việt có giá trị nghiên cứu riêng, đáng được ghi chú.

Một mô tả chính xác, kèm ảnh chụp từng nhân vật và vật cầm tay, là món quà cho người giữ bộ sưu tập sau bạn.

Câu hỏi thường gặp

Bát tiên có phải là nhân vật có thật không?

Một vài vị được gắn với nhân vật lịch sử ít được biết đến, nhưng hình tượng bát tiên như ngày nay chủ yếu là sản phẩm của truyền thuyết, tạp kịch và tiểu thuyết qua nhiều thế kỷ. Nên coi đây là nhân vật văn học dân gian.

Vì sao Trương Quả Lão cưỡi lừa ngược?

Theo truyện kể, ông có con lừa trắng đi nghìn dặm một ngày và thường ngồi quay ngược. Hình ảnh này được hiểu là lối sống ngược đời, không theo thói thường. Trên đồ xưa, dáng cưỡi lừa ngược là dấu hiệu nhận ra ông rất nhanh.

Ám bát tiên có ý nghĩa khác bát tiên vẽ người không?

Ý chúc tương tự, đều gắn với tuổi thọ và sự an vui. Khác biệt chủ yếu ở thẩm mỹ: ám bát tiên kín đáo, gọn, hợp với dải viền và đồ nhỏ, đòi hỏi người xem biết đề tài mới hiểu.

Đĩa lẻ vẽ một vị tiên có giá trị không?

Có, nhưng nên ghi rõ đó là một chiếc lẻ, có thể từng thuộc bộ tám. Nếu sau này tìm được các chiếc cùng bộ, hồ sơ ghi chép kỹ hình dáng, kích thước, dấu hiệu ở đáy sẽ giúp xác nhận chúng có cùng nguồn hay không.

Có nên chọn đồ bát tiên làm quà mừng thọ không?

Đó là lựa chọn hợp truyền thống vì bát tiên gắn với lời chúc thọ. Nếu là đồ mỹ nghệ mới, hãy nói đúng là đồ mới; nếu là đồ cổ, nên kèm hồ sơ nguồn gốc và hiểu rõ quy định về cổ vật trước khi trao tặng.

Bát tiên quá hải có trên gốm Việt Nam không?

Đề tài này gặp chủ yếu trên đồ sứ đặt làm từ Trung Hoa, đồ gỗ chạm và sơn mài ở Việt Nam. Trên gốm do lò Việt sản xuất, các đề tài nhân vật xuất hiện ít hơn hoa lá và linh vật, nhưng vẫn có ở một số dòng đồ muộn.