Sứ châu Âu cổ là đồ sứ do các xưởng ở châu Âu làm từ đầu thế kỷ XVIII trở đi, sau hàng trăm năm người phương Tây nhập sứ Trung Hoa và cố tìm cách làm theo. Mốc quan trọng nhất là năm 1710, khi xưởng Meissen ở Sachsen (Đức) bắt đầu sản xuất sứ cứng đầu tiên của châu Âu. Trước đó, gốm men thiếc ở Delft (Hà Lan) đã bắt chước dáng vẻ sứ hoa lam Trung Hoa mà không phải là sứ thật.
Câu chuyện sứ châu Âu là câu chuyện ngược của những gì người sưu tầm Việt Nam quen nghe: không phải phương Đông học phương Tây, mà phương Tây mê và học kỹ thuật phương Đông. Hiểu hành trình ấy giúp người chơi nhìn đúng những món sứ Pháp, sứ Đức xuất hiện trong nhà người Việt từ thời thuộc địa, và hiểu vì sao sứ Trung Hoa từng được coi là "vàng trắng" ở châu Âu.
Vì sao châu Âu mất hàng thế kỷ mới làm được sứ
Từ thời Trung cổ, sứ Trung Hoa đã đến châu Âu qua con đường buôn bán dài, và được coi như báu vật. Đến thế kỷ XVI–XVII, các công ty thương mại Bồ Đào Nha, Hà Lan đưa sứ về với số lượng lớn hơn, nhất là loại sứ hoa lam xuất khẩu mà người châu Âu gọi là sứ "kraak", theo tên loại thuyền buôn lớn chở chúng. Giới quý tộc châu Âu dành hẳn những căn phòng để trưng bày sứ.
Vấn đề là không ai ở châu Âu biết cách làm. Sứ cứng đòi hỏi hai thứ: nguyên liệu đúng, chủ yếu là cao lanh và đá trường thạch, và nhiệt độ lò rất cao, khoảng trên 1.300 độ C. Người châu Âu thử đủ cách, từ thuỷ tinh mờ đến đất sét trộn bột thuỷ tinh, và tạo ra một loại "sứ mềm" nung ở nhiệt độ thấp hơn, trông gần giống nhưng kém bền, dễ trầy.
Bí quyết của người Trung Hoa không nằm ở một công thức duy nhất mà ở cả một hệ thống: mỏ nguyên liệu quanh Cảnh Đức Trấn, cách luyện đất, lò nung kiểm soát được nhiệt và không khí, đội thợ chuyên môn hoá qua nhiều đời. Một số người châu Âu sống ở Trung Hoa đầu thế kỷ XVIII đã gửi thư về mô tả quy trình làm sứ, nhưng khi ấy châu Âu đã tự tìm ra lời giải riêng.
Sự chậm trễ ấy giải thích vì sao sứ Trung Hoa giữ giá trị rất cao ở châu Âu suốt nhiều thế kỷ, và vì sao các ông vua châu Âu sẵn sàng bỏ tiền nuôi những nhà giả kim, nhà khoa học để tìm "bí mật của sứ".
Gốm Delft: bắt chước dáng vẻ, chưa phải sứ
Trước khi châu Âu làm được sứ thật, các xưởng ở thành phố Delft (Hà Lan) đã thành công với một giải pháp khác: gốm đất nung phủ men thiếc trắng đục, rồi vẽ hoa văn bằng men lam. Nhìn từ xa, đồ Delft trông giống sứ hoa lam Trung Hoa; cầm lên mới thấy xương gốm nhẹ, xốp, màu nâu hoặc vàng nhạt ở chỗ men sứt.
Đồ Delft phát triển mạnh từ giữa thế kỷ XVII, khi nguồn sứ Trung Hoa sang châu Âu bị gián đoạn do biến động cuối thời Minh. Thợ Delft ban đầu chép hoa văn Trung Hoa, sau dần đưa vào cảnh làng quê Hà Lan, cối xay gió, thuyền buồm, và tạo ra phong cách riêng. Gạch ốp tường Delft vẽ lam trở thành hình ảnh quen thuộc trong các ngôi nhà Hà Lan.
Với người sưu tầm, Delft là bài học về sự khác nhau giữa "giống" và "là". Một món đồ có thể mang dáng vẻ của một dòng đồ nổi tiếng mà bản chất kỹ thuật hoàn toàn khác. Kỹ năng phân biệt xương gốm, men thiếc với men tro, men đá là kỹ năng dùng được cho cả gốm Việt.
Các xưởng sứ châu Âu tiêu biểu
Bảng tóm lược những cái tên người sưu tầm hay gặp, với mốc thời gian và đặc điểm chính:
| Xưởng | Nơi và thời điểm | Đặc điểm | Ghi chú cho người sưu tầm |
|---|---|---|---|
| Delft | Hà Lan, mạnh từ giữa thế kỷ XVII | Gốm đất nung men thiếc vẽ lam, chưa phải sứ | Xương gốm xốp, men trắng đục, sứt thấy đất màu |
| Meissen | Sachsen (Đức), từ 1710 | Sứ cứng đầu tiên của châu Âu, do triều đình Sachsen bảo trợ | Dấu hai thanh kiếm bắt chéo dùng từ khoảng thập niên 1720, bị chép rất nhiều |
| Sèvres | Pháp, khởi đầu ở Vincennes năm 1740, dời về Sèvres năm 1756 | Xưởng hoàng gia, ban đầu làm sứ mềm, màu nền rực, thếp vàng cầu kỳ | Dấu hai chữ L lồng nhau kèm chữ cái chỉ năm; bị làm giả nhiều |
| Limoges | Pháp, phát triển sau khi tìm thấy cao lanh ở Saint-Yrieix năm 1768 | Trung tâm sứ cứng lớn của Pháp thế kỷ XIX–XX, nhiều xưởng khác nhau | Tên một vùng sản xuất, không phải một thương hiệu duy nhất |
| Các xưởng Anh | Thế kỷ XVIII–XIX | Sứ mềm, gốm cao cấp như jasperware của Wedgwood, và sứ xương phổ biến từ khoảng đầu thế kỷ XIX | Dấu xưởng và mã số giúp định niên đại khá chính xác |
Dấu xưởng trên sứ châu Âu giúp định niên đại tốt hơn hiệu đề trên sứ Trung Hoa ở chỗ có hệ thống và có tài liệu tra cứu, nhưng không có nghĩa là không bị làm giả. Dấu Meissen và Sèvres thuộc nhóm bị chép nhiều nhất lịch sử đồ sứ.
Meissen: bí mật của một ông vua và một nhà giả kim
Câu chuyện Meissen gắn với Augustus II, tuyển hầu tước xứ Sachsen kiêm vua Ba Lan, một người mê sứ Trung Hoa đến mức được kể là từng đổi cả một trung đoàn lính lấy một bộ bình sứ. Ông giữ nhà giả kim trẻ Johann Friedrich Böttger, người hứa biến kim loại thường thành vàng, và giao cho ông ta cùng nhà khoa học Ehrenfried Walther von Tschirnhaus nghiên cứu làm sứ.
Khoảng năm 1708, Böttger và cộng sự tìm ra công thức sứ cứng dùng cao lanh địa phương. Năm 1710, xưởng sứ hoàng gia được thành lập ở lâu đài Albrechtsburg tại Meissen, gần Dresden. Bí mật được canh giữ nghiêm ngặt, thợ bị hạn chế đi lại, nhưng chỉ ít năm sau công thức đã rò rỉ sang Vienna, rồi lan ra khắp châu Âu.
Đồ Meissen thế kỷ XVIII ban đầu chép hoa văn Trung Hoa và Nhật Bản, như mẫu "hành tây" vẽ lam nổi tiếng, rồi phát triển tượng sứ nhỏ, bộ đồ ăn vẽ hoa châu Âu, cảnh cảng biển. Chính phong trào ưa chuộng phong cách Á Đông ở châu Âu, gọi là chinoiserie, đã nuôi sống những xưởng sứ đầu tiên này.
Sèvres và Limoges: sứ Pháp từ cung đình đến bàn ăn
Ở Pháp, sứ gắn với triều đình. Xưởng khởi đầu ở lâu đài Vincennes năm 1740, đến năm 1756 dời về Sèvres, gần Paris, dưới sự bảo trợ của vua Louis XV và bà Pompadour, rồi trở thành xưởng hoàng gia. Sèvres nổi tiếng với những màu nền rực rỡ, như xanh lam đậm và hồng, viền thếp vàng dày, tranh vẽ tinh xảo trong các khung. Đồ Sèvres thế kỷ XVIII được dùng làm quà ngoại giao, đưa hình ảnh nước Pháp đến khắp các triều đình châu Âu.
Trong nhiều năm đầu, Sèvres chỉ làm được sứ mềm vì Pháp chưa có nguồn cao lanh. Năm 1768, cao lanh được tìm thấy ở Saint-Yrieix, gần Limoges, mở đường cho sứ cứng của Pháp. Sang thế kỷ XIX, vùng Limoges trở thành trung tâm sản xuất sứ lớn với hàng chục xưởng, làm đồ ăn, đồ trang trí cho tầng lớp trung lưu đang lớn mạnh ở châu Âu và xuất khẩu ra thế giới, trong đó có các thuộc địa như Đông Dương.
Sự chuyển dịch từ Sèvres cung đình sang Limoges đại chúng là một bài học về thị trường đồ sứ: cùng một chất liệu, giá trị sưu tầm phụ thuộc rất nhiều vào xưởng, thời kỳ và mục đích sản xuất. Một chiếc đĩa Limoges làm hàng loạt cuối thế kỷ XIX là đồ dùng có tuổi, trong khi một chiếc bình Sèvres thế kỷ XVIII làm cho triều đình là hiện vật bảo tàng. Người sưu tầm cần phân biệt hai tầng này khi gặp chữ "sứ Pháp cổ".
Sứ châu Âu trong nhà người Việt và cách người sưu tầm nhìn
Đồ thời thuộc địa. Từ cuối thế kỷ XIX, sứ Pháp, đặc biệt đồ Limoges, và gốm sứ châu Âu khác theo người Pháp và giới thượng lưu bản xứ vào Việt Nam. Bộ ấm chén, bộ đồ ăn, bình hoa châu Âu từng là đồ dùng trong các gia đình khá giả ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn.
Đọc dấu xưởng trước tiên. Hầu hết sứ châu Âu có dấu xưởng ở đáy. Tra cứu dấu giúp biết nơi làm và khoảng thời gian, nhưng cần đối chiếu với chất liệu, kiểu dáng, cách vẽ vì dấu có thể bị chép.
Phân biệt sứ cứng, sứ mềm và sứ xương. Sứ cứng lạnh, trong, men và xương liền khối; sứ mềm ấm hơn, men dễ trầy; sứ xương trắng ngà, mỏng, trong khi soi đèn. Học phân biệt ba loại này giúp tránh nhầm lẫn khi đọc mô tả.
Giá trị câu chuyện gia đình. Một bộ chén Limoges bình thường của gia đình thời thuộc địa có thể không hiếm trên thế giới, nhưng là tư liệu quý về đời sống đô thị Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ghi lại ai đã dùng, dùng vào dịp nào là cách giữ giá trị ấy.
Tránh nhầm sứ châu Âu với đồ cổ "giá trị cao". Không phải món sứ châu Âu nào có tuổi cũng hiếm. Nhiều dòng đồ thế kỷ XIX–XX được sản xuất hàng loạt. Đánh giá cần dựa vào xưởng, thời kỳ, tình trạng và nguồn gốc, không dựa vào lời giới thiệu.
Câu hỏi thường gặp
Châu Âu làm được sứ cứng lần đầu khi nào?
Khoảng năm 1708, Johann Friedrich Böttger cùng cộng sự ở xứ Sachsen tìm ra công thức sứ cứng, và năm 1710 xưởng sứ hoàng gia Meissen được thành lập. Đây được coi là mốc khởi đầu của sứ cứng châu Âu.
Gốm Delft có phải là sứ không?
Không. Gốm Delft là gốm đất nung phủ men thiếc trắng đục rồi vẽ lam, chỉ bắt chước dáng vẻ của sứ hoa lam Trung Hoa. Xương gốm xốp, nhẹ, và chỗ men sứt thường lộ đất màu nâu hoặc vàng nhạt.
Sứ mềm và sứ cứng khác nhau thế nào?
Sứ cứng làm từ cao lanh và đá trường thạch, nung ở nhiệt độ rất cao nên cứng, trong và bền. Sứ mềm là các công thức châu Âu thay thế, nung ở nhiệt độ thấp hơn, trông gần giống nhưng men dễ trầy và kém chịu nhiệt hơn.
Dấu hai thanh kiếm bắt chéo trên đáy sứ có chắc là đồ Meissen không?
Không chắc. Dấu hai thanh kiếm của Meissen là một trong những dấu bị chép nhiều nhất trong lịch sử đồ sứ, kể cả từ thế kỷ XVIII và XIX. Cần xét thêm chất liệu, kiểu dáng, cách vẽ và chi tiết của chính dấu, tốt nhất nhờ người có chuyên môn.
Limoges là thương hiệu hay địa danh?
Limoges là tên một thành phố và vùng sản xuất sứ ở Pháp, nơi nhiều xưởng khác nhau hoạt động từ cuối thế kỷ XVIII, sau khi tìm thấy cao lanh ở Saint-Yrieix gần đó. Vì vậy chữ Limoges trên đáy sứ chỉ nói nơi làm, còn xưởng cụ thể phải đọc ở phần dấu khác.
Bộ chén sứ Pháp của ông bà có nên giữ lại không?
Nên giữ, kể cả khi nó không hiếm. Bộ chén là tư liệu về đời sống gia đình và đô thị Việt Nam thời đó. Hãy ghi lại câu chuyện đi kèm, giữ đủ bộ, tránh dùng máy rửa bát với đồ có viền thếp vàng để không làm phai lớp vàng.