Thú chơi đồ cổ là một nét văn hoá vì nó có đủ những thứ làm nên văn hoá: một lịch sử dài, một hệ quy ước ứng xử, một kho tri thức được truyền lại, và một cách nhìn riêng về đồ vật và thời gian. Người chơi không chỉ gom đồ; họ học cách đọc một chiếc bát, một cái lư, hiểu ai làm ra nó, làm cho ai, dùng vào việc gì, rồi giữ nó lại cho người sau.
Nhìn như vậy, giá trị của thú chơi không nằm ở việc món đồ đáng bao nhiêu tiền mà ở chỗ nó giữ được bao nhiêu ký ức. Bài này đi qua nguồn gốc của thú chơi ở Việt Nam, những giá trị nó mang lại cho người chơi và cho cộng đồng, và cả mặt trái khiến thú chơi bị hiểu lầm, để người mới bước vào biết mình đang tham gia vào điều gì.
Từ thú chơi của nhà nho đến giới sưu tầm hôm nay
Người Việt xưa xếp việc thưởng ngoạn đồ vật vào nhóm thú chơi tao nhã, bên cạnh chơi hoa, chơi cây cảnh, chơi chim, thưởng trà. Chữ "cổ ngoạn" mà các cụ hay dùng có nghĩa là ngắm nghía, thưởng thức đồ xưa. Trong nhà các gia đình khá giả thời trước, một bộ ấm chén, vài chiếc đĩa bày, cái lư hương hay đôi bình cắm hoa không chỉ để dùng mà để ngắm, để khách đến nhà cùng xem và bàn.
Một dòng đồ gắn chặt với thú chơi này là đồ sứ ký kiểu: những món sứ do người Việt đặt làm ở các lò Trung Hoa theo mẫu, hoa văn hoặc câu thơ mình chọn, phổ biến dưới thời Lê và nhất là thời Nguyễn. Chúng cho thấy người chơi xưa không thụ động mua đồ có sẵn mà có gu, có yêu cầu riêng. Ngày nay giới sưu tầm vẫn dành cho dòng đồ này một sự chú ý đặc biệt, vì mỗi món mang dấu vết của một con người cụ thể trong lịch sử.
Sang thế kỷ XX, thú chơi có thêm những người vừa chơi vừa viết. Nhà sưu tầm Vương Hồng Sển ở Sài Gòn (1902–1996) là ví dụ hay được nhắc: ông để lại nhiều sách khảo về đồ sứ và thú chơi cổ ngoạn, và được ghi chép là đã để bộ sưu tập của mình lại cho nhà nước. Từ những người như vậy, thú chơi không còn là chuyện riêng trong nhà mà trở thành một kho hiểu biết chung mà người sau có thể học.
Bốn điều làm thú chơi đồ cổ thành văn hoá
Có tri thức được truyền lại. Muốn chơi phải học: phân biệt men, xương gốm, lối vẽ, cách đúc đồng, dấu vết của từng thời. Tri thức này đi qua sách, qua bảo tàng, nhưng phần lớn đi qua người: người chơi lâu năm chỉ cho người mới cách cầm một món đồ, cách nhìn chân đế, cách nghe tiếng gõ. Một nghề không có trường lớp mà vẫn sống được hàng trăm năm là nhờ kiểu truyền miệng này.
Có quy ước ứng xử. Giới chơi có những lệ bất thành văn: không chê đồ của người khác trước mặt họ, không hớt tay trên khi người khác đang xem, nói thật về món mình nhượng lại, không chơi đồ có nguồn gốc mờ ám. Những lệ này giữ cho một cộng đồng nhỏ, nơi mọi người biết nhau, không tự phá mình.
Có cách nhìn riêng về thời gian. Người chơi đồ cổ quen nhìn một vết mòn ở miệng chén và nghĩ tới bao nhiêu người đã cầm nó. Cách nhìn đó khiến họ chậm lại, trân trọng đồ dùng hơn, và thường cũng có ý thức hơn về việc giữ gìn những gì đang có trong nhà mình.
Có đóng góp cho cộng đồng. Nhiều hiện vật hôm nay nằm trong bảo tàng từng đi qua tay người sưu tầm tư nhân. Có người hiến tặng, có người cho mượn trưng bày, có người góp hiểu biết giúp nhà nghiên cứu xác định một dòng gốm. Khi chơi đúng cách, người sưu tầm là một mắt xích giữ di sản, không phải người tranh giành nó.
Thú chơi giữ lại được gì mà sách vở không giữ được
Sách có thể mô tả một dòng gốm, nhưng không truyền được cảm giác cầm một chiếc bát gốm hoa lam thật trên tay: độ nặng, độ nhám ở chân đế, màu lam loang nhẹ dưới lớp men. Người sưu tầm lâu năm tích luỹ thứ hiểu biết bằng tay và mắt đó qua hàng nghìn lần cầm nắm. Đó là loại tri thức rất khó viết ra, và chỉ tồn tại chừng nào còn người chơi.
Thú chơi cũng giữ lại những đồ vật bình thường mà bảo tàng ít khi để ý: cái đèn dầu, ống vôi, chiếc khoá đồng, bộ chén uống nước của một gia đình nông thôn. Những thứ này không phải bảo vật, nhưng gộp lại thì kể được đời sống thường ngày của người xưa rõ hơn nhiều so với vài món đồ cung đình. Không ít bộ sưu tập tư nhân có giá trị chính ở chỗ đó.
Cuối cùng, thú chơi giữ lại những câu chuyện. Một món đồ gia truyền đi kèm lời kể của ông bà về người đã mua nó, dịp nào bày nó ra, nó suýt vỡ trong lần chạy loạn nào. Người sưu tầm có văn hoá thường ghi chép lại những lời kể này, vì biết khi người kể mất đi thì câu chuyện cũng mất theo, chỉ còn lại đồ vật câm lặng.
Chơi có văn hoá và chơi như buôn bán: khác nhau ở đâu
Cùng là mua, giữ, đổi đồ cổ, nhưng có hai tinh thần rất khác nhau. Bảng dưới không nhằm chê ai, chỉ giúp người mới tự đặt mình vào đúng chỗ:
| Khía cạnh | Chơi có văn hoá | Chơi như buôn bán |
|---|---|---|
| Câu hỏi đầu tiên với một món đồ | Nó là gì, của thời nào, kể được gì | Nó đáng bao nhiêu, bán lại được bao nhiêu |
| Cách học | Đọc sách, xem bảo tàng, hỏi người giỏi, cầm nhiều | Theo dõi giá, theo dõi người mua |
| Thái độ với nguồn gốc | Không chơi đồ đào trộm, đồ mờ ám | Nguồn gốc là chuyện của người bán |
| Thái độ với người khác | Chia sẻ hiểu biết, nhường đồ khi cần | Giữ bí mật để hơn người |
| Kết cục của bộ sưu tập | Lập danh mục, truyền lại, hiến tặng | Bán hết khi được giá |
Thực tế ít ai thuần một bên. Người sưu tầm nào cũng có lúc nhượng lại đồ, có khi để đổi lấy món hợp mảng của mình hơn. Điều phân biệt hai tinh thần là món đồ được coi là gì: một hiện vật cần hiểu và giữ, hay một món hàng cần xoay vòng.
Mặt trái khiến thú chơi bị hiểu lầm
Đồ đào trộm và đồ trục vớt trái phép. Khi có người sẵn sàng trả tiền cho đồ không rõ nguồn gốc, sẽ có người đào bới di chỉ, phá mộ cổ, lặn tàu đắm. Di chỉ một khi đã bị đào bừa thì mất luôn thông tin khảo cổ, thứ quý hơn bản thân hiện vật. Theo pháp luật về di sản văn hoá hiện hành, những hành vi này bị nghiêm cấm; người chơi có văn hoá từ chối đồ có dấu hiệu như vậy.
Đồ giả và lời kể phóng đại. Thú chơi càng được nhiều người biết đến thì đồ giả càng tinh vi. Kèm theo là những câu chuyện "của vua dùng", "của quan đại thần" mà không có bằng chứng nào. Người ngoài nhìn vào dễ nghĩ cả giới chơi là chuyện lừa nhau.
Tư duy làm giàu nhanh. Những tin đồn kiểu "nhặt được bình cổ đổi đời" kéo vào thú chơi những người chỉ mong trúng. Họ dễ mất tiền nhất, và cũng dễ làm hỏng không khí của giới chơi nhất. Đồ cổ không phải kênh đầu tư cho người không hiểu đồ.
Mê quá thành gánh nặng gia đình. Có người dốc tiền, vay mượn để giữ một món đồ, khiến cả nhà khổ. Văn hoá của thú chơi bao gồm cả biết dừng, chơi trong sức mình.
Bước vào thú chơi với tinh thần đúng: vài gợi ý ban đầu
Nếu bạn đang có ý định bắt đầu, hoặc vừa nhận lại vài món đồ của gia đình và muốn tìm hiểu, những gợi ý sau giúp bạn đi đúng hướng ngay từ đầu:
- Bắt đầu bằng việc học, không phải bằng việc mua. Vài tháng đi bảo tàng, đọc sách chuyên khảo về một dòng đồ bạn thích sẽ tiết kiệm cho bạn nhiều hơn mọi lời khuyên mua bán.
- Ghi chép từ ngày đầu. Mỗi món đồ có một trang: ảnh, kích thước, nguồn gốc theo lời kể, những gì bạn biết chắc và những gì còn nghi ngờ.
- Tìm một người chơi lâu năm có tiếng là thật thà để hỏi. Một người thầy tốt đáng giá hơn mọi món đồ.
- Chọn một mảng hẹp: gốm một dòng, đồ đồng, đồ dùng sinh hoạt xưa. Chơi rộng quá thì không mảng nào sâu.
- Nói không với đồ có dấu hiệu khai quật, trục vớt, lấy từ di tích. Đó là ranh giới không có ngoại lệ.
- Tìm hiểu nguyên tắc pháp luật về cổ vật, nhất là việc đăng ký cổ vật thuộc sở hữu tư nhân; khi cần, hỏi Sở phụ trách văn hoá hoặc bảo tàng tỉnh nơi bạn sống.
Muốn chọn mua món đầu tiên thì đọc thêm các cẩm nang mua đồ cổ; ở đây chỉ bàn tinh thần của người chơi. Còn lại là thời gian: thú chơi này thưởng cho sự kiên nhẫn chứ không thưởng cho sự vội vàng.
Họ hàng của thú chơi đồ cổ: chơi trà, chơi cây, chơi chữ
Thú chơi đồ cổ không đứng một mình. Ở Việt Nam, nó thường đi cùng chơi trà, chơi cây cảnh, chơi chữ Hán Nôm, chơi tranh. Một người mê ấm chén cổ hiếm khi không mê trà; một người mê đồ gốm vẽ điển tích thường cũng đọc sách xưa để hiểu tích truyện trên đồ. Các thú chơi này chia nhau một tinh thần chung: thưởng thức chậm, coi trọng gu hơn số lượng, và lấy việc ngồi cùng nhau bàn luận làm niềm vui.
Điểm chung thứ hai là coi trọng sự tinh tế của bàn tay con người. Người chơi cây cảnh nể người uốn thế khéo; người chơi đồ cổ nể người thợ gốm vẽ một nét lam dứt khoát, người thợ đúc làm một chiếc lư cân đối. Nhìn đồ cổ vì vậy cũng là học cách nhìn tay nghề, điều giúp người chơi đánh giá được cả đồ thủ công đương đại.
Hiểu được mối liên hệ này giúp người mới thấy thú chơi đồ cổ không phải chuyện khoe của. Nó là một phần của nếp sống thưởng ngoạn mà nhiều thế hệ người Việt đã giữ, và giá trị lớn nhất của nó là làm cho con người tinh ý hơn với cái đẹp và với thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Chơi đồ cổ có phải chỉ dành cho người có nhiều tiền không?
Không. Nhiều người chơi lâu năm bắt đầu từ mảnh gốm, đồ dùng sinh hoạt xưa, những món không đắt nhưng dạy được rất nhiều. Cái thú chơi đòi hỏi nhiều nhất là thời gian học và sự kiên nhẫn. Tiền chỉ quyết định bạn giữ được món nào, không quyết định bạn hiểu đồ tới đâu.
Đồ cổ trong nhà là đồ thờ thì có được coi là sưu tầm không?
Đồ thờ gia truyền là tài sản và kỷ vật của gia đình, được giữ vì lý do riêng. Người sưu tầm có thể tìm hiểu niên đại, chất liệu, hoa văn của chúng như hiện vật văn hoá, nhưng việc giữ, dùng hay chuyển nhượng là quyết định của cả gia đình, nên bàn kỹ với người lớn trong nhà.
Thú chơi đồ cổ khác sưu tầm đồ vintage thế nào?
Đồ vintage thường là đồ của vài chục năm trước, sản xuất hàng loạt, như máy ảnh, đồng hồ, đĩa nhạc. Đồ cổ hiểu theo giới chơi là đồ có tuổi lâu hơn nhiều, gắn với giá trị lịch sử, mỹ thuật. Hai thú chơi gần nhau về tinh thần nhưng kiến thức cần học khác hẳn.
Vì sao người chơi đồ cổ hay kiêng chê đồ của người khác?
Mỗi món đồ gắn với tiền bạc, công sức và đôi khi là ký ức gia đình của chủ nó. Chê thẳng trước mặt dễ làm mất lòng và làm hỏng quan hệ trong một giới nhỏ. Người có kinh nghiệm thường chỉ góp ý khi được hỏi, và góp bằng lý lẽ cụ thể chứ không phán.
Có nên nói cho người khác biết mình đang giữ đồ cổ không?
Nên thận trọng. Chia sẻ hiểu biết với người cùng chơi là điều tốt, nhưng khoe đồ quý công khai, nhất là trên mạng, có thể khiến nhà bạn trở thành mục tiêu của kẻ gian. Nhiều người chỉ chia sẻ ảnh và thông tin trong nhóm tin cậy, không nêu nơi cất giữ.
Người không mua đồ có tham gia thú chơi được không?
Được. Có những người không giữ món nào đáng kể nhưng hiểu đồ rất sâu nhờ đi bảo tàng, đọc sách, chụp ảnh, ghi chép và trò chuyện với người chơi. Trong giới sưu tầm, hiểu biết được nể trọng không kém gì bộ sưu tập.