Cổ vật Việt Nam có mặt ở khá nhiều bảo tàng lớn trên thế giới: gốm hoa lam ở Thổ Nhĩ Kỳ, Nhật Bản, Anh; đồ đồng Đông Sơn và điêu khắc Chăm ở Pháp; nhiều sưu tập gốm Việt ở Mỹ và Úc. Chúng đến đó qua ba con đường chính: thương mại từ thời xưa, sưu tập và khảo cứu thời thuộc địa, và thị trường đồ cổ của thế kỷ XX.
Với người sưu tầm, những bộ sưu tập ở nước ngoài là một kho học liệu ít được dùng. Bài này điểm qua các nhóm hiện vật đáng chú ý, giải thích vì sao chúng rời đất nước, phân biệt chuyện nào là bình thường và chuyện nào gợi câu hỏi hồi hương, rồi gợi ý cách xem một phòng trưng bày nước ngoài để mang về được hiểu biết thật.
Một chiếc bình ở Istanbul và điều nó kể về gốm Việt
Nếu chỉ được nhắc một hiện vật Việt Nam ở nước ngoài, nhiều nhà nghiên cứu sẽ chọn chiếc bình gốm hoa lam đang giữ ở Bảo tàng Cung điện Topkapı (Istanbul). Trên vai bình có dòng chữ Hán cho biết năm Thái Hoà thứ tám, tức năm 1450 đời vua Lê Nhân Tông, do người thợ tên Bùi Thị Hý ở châu Nam Sách vẽ. Đây là một trong những hiện vật gốm Việt hiếm hoi có cả niên đại, địa danh và tên người làm, nên nó thành cái mốc để so sánh và định niên đại cho cả một dòng gốm hoa lam thế kỷ XV.
Chiếc bình đến Istanbul không phải do ai lấy trộm. Nó nằm trong kho đồ sứ của các vua Ottoman, vốn gom đồ gốm châu Á qua các tuyến buôn bán dài nhiều thế kỷ. Câu chuyện đó nói với người sưu tầm một điều quan trọng: gốm Việt thế kỷ XV–XVII từng là hàng xuất khẩu, đi theo thuyền buôn sang Đông Nam Á, Nhật Bản, Trung Đông. Những món nằm ở nước ngoài theo con đường này là dấu vết của một nền thương mại, không phải vết thương cần đòi lại.
Vì thế, khi nghe tin "cổ vật Việt Nam ở nước ngoài", điều đầu tiên nên hỏi là nó đi bằng đường nào. Câu trả lời quyết định cách ta nhìn nó: như một sứ giả văn hoá, như một hiện vật nghiên cứu, hay như một trường hợp cần làm rõ nguồn gốc.
Ba con đường đưa cổ vật Việt ra nước ngoài
Có thể chia lịch sử dịch chuyển của cổ vật Việt thành ba lớp, mỗi lớp để lại những bộ sưu tập khác nhau:
| Con đường | Thời kỳ | Hiện vật điển hình | Cách nhìn hôm nay |
|---|---|---|---|
| Thương mại và quà tặng | Thế kỷ XIV–XVIII | Gốm hoa lam, gốm men trắng, gốm xuất khẩu theo thuyền buôn | Dấu vết giao thương bình thường, nguồn gốc hợp pháp |
| Khảo cứu và sưu tập thời thuộc địa | Cuối thế kỷ XIX – giữa thế kỷ XX | Đồ đồng Đông Sơn, điêu khắc Chăm, đồ sứ ký kiểu, đồ cung đình | Có món qua khai quật khoa học, có món qua mua bán; cần xét từng trường hợp |
| Thị trường đồ cổ hiện đại | Từ thập niên 1960 đến nay | Gốm khai quật, gốm tàu đắm, đồ gia đình mang theo khi di cư | Nhiều món nguồn gốc mờ; cơ sở cho các yêu cầu hồi hương |
Bảng trên chỉ là khung đọc. Cùng một bảo tàng có thể giữ hiện vật thuộc cả ba lớp, và chính các bảo tàng hiện đại ngày càng công khai lịch sử nguồn gốc của từng món để công chúng tự đánh giá.
Những nơi giữ nhiều cổ vật Việt Nam đáng biết
Pháp: Guimet và Cernuschi. Bảo tàng Quốc gia Nghệ thuật châu Á Guimet ở Paris giữ một sưu tập điêu khắc Chăm quan trọng, phần lớn hình thành trong thời Trường Viễn Đông Bác cổ hoạt động ở Đông Dương. Bảo tàng Cernuschi, cũng ở Paris, có sưu tập mỹ thuật Việt Nam đáng kể, từ đồ đồng cổ đến tranh thế kỷ XX. Hai nơi này là điểm học tốt cho ai muốn thấy đồ Đông Sơn và đồ Chăm được trưng bày theo lối khảo cứu.
Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Đông. Ngoài chiếc bình 1450 ở Topkapı, nhiều mảnh và đồ gốm Việt được tìm thấy ở các thương cảng vùng vịnh Ba Tư và biển Đỏ. Chúng cho thấy gốm Việt từng đi xa hơn nhiều so với hình dung của người chơi trong nước.
Nhật Bản. Người Nhật từ lâu đã quý gốm Việt và gọi chung là đồ "An Nam". Một số món được dùng trong trà đạo và giữ trong các gia tộc, chùa chiền, bảo tàng tư nhân suốt nhiều thế kỷ, nên tình trạng bảo quản thường rất tốt, kèm hộp gỗ và ghi chép truyền đời.
Mỹ và Úc. Các bảo tàng mỹ thuật lớn ở Mỹ có sưu tập gốm Việt, một phần từ người sưu tầm từng sống ở Việt Nam. Khoảng 2009–2010, triển lãm "Arts of Ancient Viet Nam: From River Plain to Open Sea" do Bảo tàng Mỹ thuật Houston và Hội Á châu (Asia Society) tổ chức đã đưa nhiều hiện vật mượn từ bảo tàng Việt Nam sang Mỹ, là dịp hiếm hoi công chúng phương Tây thấy một bức tranh tổng thể về cổ vật Việt.
Anh và các bảo tàng châu Âu khác. Bảo tàng Anh và một số bảo tàng ở Hà Lan, Đức, Thuỵ Điển có gốm Việt trong các sưu tập đồ sứ châu Á, thường được đặt cạnh đồ Trung Hoa, Thái Lan để so sánh.
Thời thuộc địa: khảo cứu và lấy đi nằm cạnh nhau
Giai đoạn để lại nhiều tranh luận nhất là cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX. Trường Viễn Đông Bác cổ thành lập năm 1900 đã làm nhiều việc nền móng: khảo sát di tích, khai quật, lập bảo tàng, xuất bản nghiên cứu. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội và Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng ngày nay đều có gốc từ hoạt động ấy, và nhiều hiện vật được giữ lại trong nước nhờ chính hệ thống đó.
Song song, một phần hiện vật được chuyển về Pháp để trưng bày, nghiên cứu hoặc trao đổi giữa các bảo tàng, và một phần khác đi theo đường mua bán của quan chức, nhà buôn, người sưu tầm cá nhân. Chuẩn mực thời đó khác hôm nay: việc đem hiện vật từ thuộc địa về chính quốc được coi là bình thường. Ngày nay người ta xét lại các trường hợp này theo từng món: món nào có giấy phép, hồ sơ trao đổi rõ ràng, món nào ra đi trong hoàn cảnh không minh bạch.
Người sưu tầm nên giữ thái độ cân bằng. Không phải mọi cổ vật Việt ở Paris đều là "bị cướp", và cũng không phải món nào cũng sạch. Hiểu lịch sử ấy giúp ta đọc nhãn hiện vật tinh hơn: dòng ghi "hiến tặng năm…", "thu từ cuộc khai quật…", "mua năm…" đều là manh mối về con đường món đồ đã đi.
Xem một phòng trưng bày cổ vật Việt ở nước ngoài như người sưu tầm
Nếu có dịp đi nước ngoài, một buổi ở bảo tàng có thể dạy nhiều hơn mười buổi lướt mạng. Gợi ý trình tự:
- Tra trước trang của bảo tàng: nhiều nơi công khai danh mục số hoá, có ảnh, kích thước, nguồn gốc. Đánh dấu năm đến mười món muốn xem kỹ.
- Đọc nhãn đầy đủ, nhất là dòng nguồn gốc (provenance): tên người hiến, năm vào bảo tàng, nơi khai quật nếu có. Ghi lại để đối chiếu.
- So sánh với đồ cùng loại của nước láng giềng đặt bên cạnh: gốm hoa lam Việt cạnh sứ Cảnh Đức Trấn cho thấy rõ khác biệt về xương gốm, sắc lam, lối vẽ phóng khoáng.
- Chú ý những món có niên đại tuyệt đối (có chữ ghi năm) vì đó là mốc chuẩn để tự luyện mắt.
- Xem cách bảo tàng trình bày bối cảnh: bản đồ tuyến thương mại, ảnh khai quật, hiện vật cùng nhóm. Cách sắp đặt ấy thường gói cả một kết luận nghiên cứu.
- Sau chuyến đi, ghi chép lại bằng lời của mình, kèm ảnh chụp được phép, rồi đối chiếu với sách và đồ trong bảo tàng trong nước.
Nhiều bảo tàng cho chụp ảnh không đèn flash; quy định khác nhau từng nơi nên hỏi trước. Không chạm vào tủ kính, không chụp ảnh nhãn để đăng kèm lời định giá — người xem có văn hoá không biến bảo tàng thành sàn rao vặt.
Có nên đòi lại mọi cổ vật Việt đang ở nước ngoài?
Câu hỏi này hay xuất hiện mỗi khi có tin cổ vật Việt xuất hiện ở bảo tàng hay phiên đấu giá nước ngoài. Trả lời thẳng: không, và cũng không nên muốn như vậy. Những món đi theo con đường thương mại xưa hoặc được trao đổi minh bạch là sứ giả văn hoá; chúng giúp người nước khác biết về Việt Nam và giúp giới nghiên cứu quốc tế đặt gốm Việt vào lịch sử gốm châu Á. Việc trao đổi triển lãm, cho mượn hai chiều mang lại nhiều hơn là gom tất cả về một chỗ.
Ngược lại, những món rời đất nước qua đào trộm, trộm cắp từ di tích, buôn lậu sau khi pháp luật đã cấm, hoặc lấy đi trong chiến tranh, là đối tượng chính đáng của các nỗ lực hồi hương. Các công ước quốc tế, như Công ước UNESCO năm 1970 về ngăn chặn buôn bán trái phép tài sản văn hoá, tạo khung để các nước làm việc với nhau trong những trường hợp đó.
Với người sưu tầm trong nước, bài học thực tế là: đừng hào hứng mua lại "cổ vật Việt hồi hương" chỉ vì cảm xúc, khi chưa biết món đó rời đi và quay về bằng đường nào. Một món đồ mang danh hồi hương mà nguồn gốc mờ vẫn là món đồ nguồn gốc mờ. Muốn chọn mua thì đọc cẩm nang mua đồ cổ và hỏi cơ quan văn hoá, đừng để câu chuyện cảm động thay cho giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Cổ vật Việt Nam nổi tiếng nhất ở nước ngoài là món nào?
Không có bảng xếp hạng chính thức, nhưng chiếc bình gốm hoa lam năm 1450 có tên người vẽ Bùi Thị Hý ở Bảo tàng Topkapı (Istanbul) thường được giới nghiên cứu nhắc đầu tiên, vì nó là mốc niên đại tuyệt đối hiếm có cho gốm hoa lam Việt thế kỷ XV.
Vì sao Pháp giữ nhiều điêu khắc Chăm và đồ đồng Đông Sơn?
Vì trong thời thuộc địa, hoạt động khảo cổ và sưu tập ở Đông Dương do người Pháp chủ trì; một phần hiện vật được đưa về Pháp để nghiên cứu, trưng bày hoặc qua trao đổi, mua bán. Hôm nay mỗi món được xét lại theo hồ sơ nguồn gốc riêng của nó.
Người bình thường có xem được danh mục cổ vật Việt ở bảo tàng nước ngoài không?
Được. Nhiều bảo tàng lớn công khai cơ sở dữ liệu sưu tập trên trang chính thức, có ảnh độ phân giải cao, kích thước, chất liệu và nguồn gốc. Tìm bằng tiếng Anh hoặc tiếng Pháp với từ khoá như Vietnam, Annam, Champa, Dong Son sẽ cho nhiều kết quả.
Có phải mọi cổ vật Việt ở nước ngoài đều bị lấy trộm?
Không. Rất nhiều món, nhất là gốm thế kỷ XV–XVII, ra đi theo thương mại hợp pháp thời đó. Một số khác qua khảo cứu có hồ sơ. Chỉ những món rời đi qua trộm cắp, đào bới trái phép, buôn lậu hay chiến tranh mới là đối tượng của yêu cầu hồi hương.
Xem bảo tàng nước ngoài giúp gì cho người sưu tầm trong nước?
Bạn được thấy những hiện vật chuẩn, có niên đại và nguồn gốc rõ, được trưng bày cạnh đồ cùng loại của các nước láng giềng. Đó là cách luyện mắt tốt nhất, giúp phân biệt đặc trưng gốm Việt với gốm Trung Hoa, Thái Lan mà không phải trả giá bằng một món đồ mua nhầm.
Có thể mượn cổ vật Việt ở nước ngoài về trưng bày trong nước không?
Có, qua thoả thuận giữa các bảo tàng. Việc này đòi hỏi bảo hiểm, điều kiện bảo quản, cam kết hoàn trả và thủ tục với cơ quan quản lý hai nước. Các triển lãm trao đổi hai chiều từng được tổ chức và là cách thực tế để công chúng hai bên cùng tiếp cận hiện vật.