Sắc phấn thái mềm vì màu không đứng một mình: nó được pha hoặc đặt lên một lớp men trắng đục, nên ánh sáng đi vào lớp màu bị tán ra thay vì xuyên thẳng như qua kính. Người thợ lợi dụng chính đặc tính ấy để vẽ chuyển sắc, tả khối, làm cánh hoa có độ dày và tà áo có nếp gấp. Đọc phấn thái, vì vậy, là đọc lớp màu: độ nổi, độ đục, cách chuyển sắc và cách để trống nền trắng.
Bài trước về định nghĩa đã đối chiếu phấn thái với ngũ thái. Bài này đi vào chuyện khác: khi đã cầm trên tay một món phấn thái, người sưu tầm nhìn vào đâu, dưới ánh sáng nào, để hiểu cách nó được vẽ và nó thuộc về lối vẽ của thời nào. Đây là kiến thức để thưởng thức và để đối chiếu với hiện vật bảo tàng, không phải công thức xác định niên đại.
Lớp trắng đục quyết định sắc độ thế nào
Hãy hình dung màu trên men của ngũ thái như một tấm kính màu mỏng dán lên nền sứ trắng: ánh sáng đi qua kính, chạm nền trắng rồi dội ngược lại, cho màu trong và rực. Phấn thái khác ở chỗ người thợ trộn vào màu một lượng chất trắng đục, hoặc quét chất ấy làm lớp lót trước. Hạt trắng đục làm ánh sáng tán xạ ngay trong lớp màu, nên màu trông mờ, dịu, như có phấn.
Tỷ lệ chất trắng chính là công cụ tạo sắc độ. Ít chất trắng thì màu đậm, nhiều chất trắng thì màu nhạt dần về hồng phấn, xanh phấn. Người thợ giỏi còn dùng bút khô hoặc bút ướt để "tẩy" bớt màu trên lớp trắng khi màu chưa khô, tạo ra những đoạn chuyển rất êm từ đậm sang nhạt trong cùng một cánh hoa. Đó là lý do phấn thái đẹp nhất trông gần với tranh màu nước hơn là đồ trang trí.
Lớp trắng đục cũng làm màu dày hơn ngũ thái. Khi nhìn nghiêng dưới ánh sáng xiên, những mảng phấn thái thường gồ lên khỏi mặt men một chút, bề mặt hơi mờ chứ không bóng loáng. Mức nổi đó khác nhau theo từng màu và từng tay thợ, và là chi tiết đáng quan sát kỹ khi học.
Cách quan sát một món phấn thái từng bước
Trình tự dưới đây giúp mắt làm việc có hệ thống, thay vì bị hút vào một chi tiết đẹp rồi quên phần còn lại. Có thể dùng với hiện vật trong tủ bảo tàng (qua kính) hoặc món đồ của chính bạn.
- Nhìn toàn thể trước: tỷ lệ phần vẽ màu với phần để trống nền trắng, bố cục một mặt hay chạy vòng quanh thân, có khung viền hay vẽ tự do.
- Soi nghiêng dưới một nguồn sáng xiên (đèn bàn hạ thấp, hoặc ánh cửa sổ một bên): quan sát độ nổi của từng màu, màu nào dày nhất, màu nào gần như phẳng.
- Tìm chỗ chuyển sắc: trên cánh hoa, quả đào, tà áo nhân vật. Chuyển sắc êm hay thành bậc, có vết bút tẩy hay chỉ là hai màu đặt cạnh nhau.
- Xem nét viền: phấn thái thường có nét viền mảnh màu đen hoặc nâu đỏ rồi mới tô màu; nét viền run hay dứt khoát, đều hay đứt quãng.
- Dùng kính lúp 10 lần ở vài điểm: mặt màu có bọt khí, có vết rạn nhỏ trong lớp màu, có vết mòn ở chỗ lồi hay không.
- Ghi chép ngay: màu, độ nổi, chuyển sắc, nét viền, đề tài. Ghi chép đều đặn giúp so sánh giữa các món về sau chính xác hơn trí nhớ.
Trình tự này không đưa ra kết luận nào; nó chỉ giúp bạn mô tả được món đồ bằng lời. Mô tả được là bước đầu tiên để đối chiếu với sách chuyên khảo và với hiện vật đã được nghiên cứu.
Nền màu, ô trống và nét khắc kim trên nền
Một nhánh quan trọng của phấn thái là đồ nền màu: toàn bộ thân đồ được phủ một màu men trên men như vàng, hồng, xanh lục, xanh lam nhạt, rồi để chừa những ô trống hình quạt, hình lá, hình tròn để vẽ cảnh bên trong. Lối này thường được gọi là khai quang, nghĩa là mở ra những ô sáng trên nền màu. Nhìn vào đó, bạn sẽ thấy người thợ phải tính trước bố cục rất kỹ, vì nền màu và ô vẽ phải khớp nhau qua nhiều lần nung.
Dưới đời Càn Long, xưởng sứ còn làm loại nền màu có những đường xoắn nhỏ như lá dương xỉ được vạch bằng kim lên lớp màu khi còn mềm, giới sưu tầm phương Tây thường gọi là sgraffito. Kỹ thuật này đòi hỏi tay nghề cao và thời gian lớn, phản ánh thẩm mỹ cầu kỳ của triều đình thời ấy.
Ngược lại, đồ Ung Chính được yêu thích vì sự tiết chế: nhiều món chỉ có một nhành hoa, một cành đào với vài con dơi, phần lớn thân đồ để trống nền trắng mịn. Khoảng trống ở đây không phải là thiếu, mà là một phần của bức vẽ, giống cách hoạ sĩ thuỷ mặc để giấy trắng làm mây, làm nước.
Đề tài trên phấn thái và cách đọc lớp nghĩa
Phấn thái mở rộng đề tài theo hướng hội hoạ. Hoa điểu là nhóm lớn nhất: mẫu đơn, hoa sen, cúc, mai, đào, chim trĩ, chim khách, đôi khi kèm một bài thơ ngắn viết bằng màu đen. Nhóm thứ hai là nhân vật: tiên ông, đồng tử, mỹ nhân trong vườn, cảnh trong truyện và tuồng tích. Nhóm thứ ba là hoạ tiết phủ kín như "bách hoa", nghìn bông hoa xếp sát nhau không để lộ nền, rất được ưa chuộng dưới thời Càn Long.
Khi đọc đề tài, người sưu tầm nên tách hai lớp. Lớp thứ nhất là kỹ thuật: hoa được tả khối thế nào, lá có gân bằng nét viền hay bằng chuyển sắc, chim có lông vẽ từng sợi hay chỉ là mảng màu. Lớp thứ hai là ý nghĩa văn hoá: quả đào và con dơi gắn với lời chúc thọ, phúc; hoa mẫu đơn gắn với sự sung túc. Lớp nghĩa này thuộc về biểu tượng học, và khi kể lại nên dựa vào sách nghiên cứu hoa văn, không suy diễn.
Một mẹo nhỏ khi học là chọn một đề tài, chẳng hạn cành đào và dơi, rồi theo dõi nó qua nhiều hiện vật ở nhiều giai đoạn. Bạn sẽ thấy cùng một đề tài, cách vẽ thời Ung Chính thưa và nhẹ, thời Càn Long dày và trau chuốt, đồ cuối Thanh nhanh tay và đậm màu. Học theo đề tài giúp con mắt nhạy với lối vẽ hơn là học theo từng món riêng lẻ.
Lối vẽ phấn thái qua các giai đoạn
Bảng sau nêu khuynh hướng chung được các sách chuyên khảo mô tả. Luôn có ngoại lệ: lò quan và lò dân, đồ cung đình và đồ xuất khẩu của cùng một thời có thể rất khác nhau.
| Giai đoạn | Khuynh hướng màu | Khuynh hướng bố cục |
|---|---|---|
| Cuối Khang Hy | Thử nghiệm, màu hồng còn ít, đôi chỗ lẫn kỹ thuật ngũ thái | Gần lối ngũ thái, hoạ tiết khá dày |
| Ung Chính | Sắc độ êm, màu nhạt thanh, chuyển sắc mịn | Nhiều khoảng trắng, đề tài hoa điểu thanh nhã |
| Càn Long | Màu phong phú, nhiều nền màu, có vàng kim | Cầu kỳ, phủ kín, khai quang, vẽ "bách hoa" |
| Cuối Thanh | Màu dày, đậm, độ tinh tế giảm ở đồ dân dụng | Đề tài nhân vật, cảnh truyện, vẽ đông đúc |
| Cuối Thanh – Dân Quốc | Xuất hiện thiển giáng thái: nâu nhạt, lam nhạt, gần tranh thuỷ mặc | Phong cảnh, thơ đề kèm, lối văn nhân |
Thiển giáng thái thường được xếp riêng vì bảng màu và tinh thần khác hẳn, nhưng về kỹ thuật vẫn là màu vẽ trên men. Đây là ví dụ cho thấy phân loại chỉ là công cụ, không phải ranh giới cứng.
Quảng thái: phấn thái của thương cảng
Từ thế kỷ XVIII, một lượng lớn sứ trắng từ Cảnh Đức Trấn được chở xuống Quảng Châu, nơi các xưởng vẽ màu phục vụ khách buôn nước ngoài. Dòng đồ này được gọi là Quảng thái. Về kỹ thuật, nó dùng chung bảng màu với phấn thái, nhưng mục đích khác: làm vừa lòng người mua phương xa, đúng hẹn tàu, với số lượng lớn.
Đặc điểm dễ nhận ra ở Quảng thái là bố cục kín đặc, màu dày, hay dùng vàng kim, đề tài cảnh sinh hoạt, nhân vật trong vườn, viền hoa lá dày đặc ở vành. Có những bộ đồ ăn vẽ huy hiệu gia tộc châu Âu theo đặt hàng. Với người sưu tầm Việt Nam, Quảng thái là dòng hay gặp vì từng lưu hành rộng qua đường buôn bán.
Hiểu Quảng thái giúp tránh hai lỗi đọc. Lỗi thứ nhất là so nó với phấn thái cung đình rồi chê vụng, trong khi nó vốn được làm theo tiêu chí khác. Lỗi thứ hai là thấy màu hồng, nền màu, vàng kim rồi gán ngay cho thời Càn Long, trong khi Quảng thái kéo dài sang tận thế kỷ XIX và XX.
Dấu thời gian trên lớp màu: đọc mà không vội kết luận
Mòn ở chỗ lồi và chỗ hay chạm. Một món được dùng thật qua nhiều đời thường mòn màu ở vành miệng, chỗ bụng phình, quai cầm. Vết mòn hợp lý theo cách dùng đáng tin hơn vết mòn rải đều khắp nơi.
Ánh óng quanh một số màu. Màu men chì để lâu có thể có ánh cầu vồng nhẹ do phong hoá bề mặt. Đây là chi tiết tham khảo, không phải chứng cứ.
Vết rạn nhỏ trong lớp màu dày. Lớp màu dày co ngót khác mặt men, có thể sinh rạn mảnh. Hiện tượng này xảy ra cả ở đồ mới, nên chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh các dấu hiệu khác.
Màu bong từng mảng. Màu bong thường do nung chưa tới hoặc do va chạm, hoá chất. Một món bong màu nhiều cần được người phục chế đánh giá; không tự xử lý vì dễ làm mất thêm lớp màu.
Đối chiếu với hiện vật đã công bố. Cách đọc chắc nhất vẫn là so với những món đã được bảo tàng, nhà nghiên cứu công bố có niên đại rõ. Khi còn băn khoăn, nhờ người giám định độc lập thay vì tự kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phấn thái nhìn mờ mà ngũ thái lại bóng?
Vì phấn thái pha chất trắng đục vào màu hoặc lót lớp trắng bên dưới, làm ánh sáng tán ra trong lớp màu. Ngũ thái là thuỷ tinh màu trong, ánh sáng đi thẳng qua và dội lại từ nền sứ, nên trông bóng và rực hơn.
Pha lê bạch là gì?
Là tên gọi lớp men trắng đục có chứa asen dùng trong phấn thái. Nó vừa làm lớp lót giúp màu bám và mềm, vừa được pha vào màu để tạo thang sắc độ đậm nhạt. Vì có asen, đây là chất nguy hiểm trong xưởng, không phải thứ để thử nghiệm tại nhà.
Có nên dùng đồ phấn thái cổ để đựng thức ăn không?
Không nên. Màu trên men thường chứa chì, có thể thôi ra khi gặp thức ăn chua, nóng hoặc dầu mỡ, nhất là khi lớp màu đã mòn. Đồ phấn thái cổ hợp để trưng bày và nghiên cứu hơn là để dùng hằng ngày.
Đồ phấn thái có hiệu đề thời Càn Long thì có phải đồ thời Càn Long không?
Chưa chắc. Hiệu đề có thể được viết theo lối mô phỏng ở đời sau, kể cả trên đồ có tay nghề tốt. Hiệu đề cần được đọc cùng chất sứ, lớp men, lối vẽ và dấu dùng, không thể đứng một mình làm căn cứ.
Thiển giáng thái khác phấn thái chỗ nào?
Thiển giáng thái dùng bảng màu nhạt, chủ yếu nâu nhạt, lam nhạt, lục nhạt, vẽ theo lối tranh văn nhân, thường kèm thơ đề và tên người vẽ. Phấn thái nhiều màu, có hồng, tả khối rõ. Thiển giáng thái phổ biến từ cuối Thanh sang thời Dân Quốc.
Nên chụp ảnh một món phấn thái thế nào để lưu hồ sơ?
Chụp cả ánh sáng tán đều để thấy màu thật và ánh sáng xiên để thấy độ nổi của lớp màu. Chụp thêm cận cảnh chỗ chuyển sắc, nét viền, chỗ mòn và đáy. Đặt thước nhỏ cạnh món đồ để ghi lại kích thước.