Bảo tàng là nơi tốt nhất để người sưu tầm luyện mắt, vì hiện vật ở đó phần lớn đã được nhà nghiên cứu xác định niên đại và nguồn gốc, tức là một bộ đồ chuẩn để so. Muốn học được nhiều, bạn cần đi có chuẩn bị, nhìn có chủ đích qua lớp kính, đọc kỹ phần chú thích và ghi chép ngay sau mỗi phòng.
Nhiều người chơi đồ cổ thú nhận họ đi chợ nhiều hơn đi bảo tàng, và đó là một thiếu sót lớn: ở chợ, bạn không bao giờ chắc món mình đang nhìn là thật. Bài này hướng dẫn cách đi bảo tàng như một buổi học của người sưu tầm, từ khâu chuẩn bị, cách nhìn qua tủ kính, đến những bảo tàng đáng đi trong nước và cách tận dụng triển lãm chuyên đề.
Vì sao người sưu tầm cần bảo tàng hơn cần chợ
Con mắt của người chơi được xây bằng việc so sánh. So với đồ chuẩn thì mắt sắc lên; so với đồ sai thì mắt lệch đi. Ở chợ, đồ thật và đồ sai nằm lẫn với nhau, không ai bảo đảm. Ở bảo tàng, phần lớn hiện vật có nguồn gốc rõ ràng, nhiều món từ các cuộc khai quật khảo cổ được ghi chép đầy đủ, nên đó là nơi bạn nạp vào đầu những hình ảnh chuẩn.
Bảo tàng cũng cho bạn thấy đồ trong bối cảnh. Một chiếc bát được trưng cùng những hiện vật cùng thời, cùng nơi tìm thấy, kèm chú thích về lò sản xuất, cách dùng, giúp bạn hiểu món đồ trong đời sống thật của nó, điều mà một món lẻ ở chợ không thể có.
Cuối cùng, bảo tàng rèn cho bạn sự khiêm tốn. Đứng trước những hiện vật đẹp nhất của một dòng gốm, bạn sẽ thấy rõ khoảng cách giữa đồ chuẩn và những món trong tủ nhà mình, điều giúp bạn tỉnh táo hơn khi nghe ai đó nói đồ của họ "đẹp như trong bảo tàng".
Chuẩn bị trước khi đi
Một buổi đi bảo tàng có chuẩn bị học được gấp nhiều lần buổi đi dạo. Vài việc nên làm trước:
- Chọn một câu hỏi cho buổi đi. Ví dụ: hôm nay xem cách vẽ men lam thay đổi từ thời Trần sang thời Lê, hay hôm nay chỉ xem đồ đồng. Đi với một câu hỏi giúp bạn không bị choáng giữa hàng nghìn hiện vật.
- Đọc trước về chủ đề ấy trong sách chuyên khảo, để biết mình cần chú ý chi tiết nào.
- Tìm hiểu bảo tàng có những phòng nào, phòng nào liên quan đến câu hỏi của bạn, có triển lãm chuyên đề nào đang mở không.
- Xem quy định về chụp ảnh của bảo tàng. Nhiều nơi cho chụp không đèn flash, một số phòng hoặc triển lãm thì không cho chụp.
- Mang theo sổ ghi chép, một chiếc đèn pin nhỏ nếu được phép dùng, và dành đủ thời gian. Ba tiếng cho một vài phòng tốt hơn một tiếng cho cả bảo tàng.
Đi vào ngày thường, giờ vắng khách giúp bạn có thể đứng lâu trước một tủ kính mà không cản người khác.
Nhìn qua tủ kính: những gì vẫn thấy được
Dáng và tỷ lệ. Dáng là thứ lớp kính không che được. Hãy nhìn kỹ đường cong của thân, độ loe của miệng, tỷ lệ giữa chiều cao và bề ngang. Đi vòng quanh tủ nếu có thể, nhìn từ nhiều góc. Đồ giả hay lệch nhất ở dáng, vì thợ nhìn ảnh mà làm, không có món thật trong tay.
Màu và độ dày của men. Ánh sáng bảo tàng thường được chỉnh để tôn màu men. Quan sát chỗ men đọng ở chân, chỗ men mỏng ở mép, các vết rạn. Ghi lại cảm nhận màu bằng lời của bạn, vì ảnh chụp thường lệch màu.
Nét vẽ và hoa văn. Với đồ vẽ men lam hay vẽ màu, nhìn độ dứt khoát của nét, cách tô đậm nhạt, khoảng trống giữa các hoạ tiết. Những đặc điểm này giúp phân biệt bàn tay thợ của các thời.
Chân đế và mặt trong qua gương. Một số bảo tàng đặt gương dưới hiện vật hoặc trưng bày cả mảnh vỡ để khách thấy chân đế, xương gốm. Đừng bỏ qua những tủ trưng mảnh vỡ: với người sưu tầm, chúng thường quý hơn tủ đồ nguyên.
Dấu vết sử dụng và hư hại. Vết mòn, vết sứt, vết vá trên hiện vật thật là mẫu tham khảo tuyệt vời cho việc phân biệt mòn tự nhiên và mòn làm giả.
Đọc chú thích như người nghiên cứu
Chú thích cạnh hiện vật thường ngắn nhưng chứa nhiều thông tin. Niên đại cho biết hiện vật thuộc thời nào, đôi khi là một khoảng thế kỷ chứ không phải năm cụ thể; cách ghi khoảng thời gian đó phản ánh mức độ chắc chắn của nhà nghiên cứu. Nơi tìm thấy cho biết hiện vật đến từ khai quật khảo cổ, từ sưu tầm hay hiến tặng. Hiện vật có địa điểm khai quật cụ thể là chuẩn đáng tin nhất.
Chú ý những chữ như "có thể", "khoảng", "phong cách". Chúng cho thấy ngay cả nhà nghiên cứu cũng thận trọng với nhận định niên đại. Người chơi học được từ đó một thói quen tốt: tách rõ điều chắc chắn với điều còn là nhận định khi ghi chép đồ của chính mình.
Một số bảo tàng ghi tên người hiến tặng. Đó là dấu vết của giới sưu tầm tư nhân trong bảo tàng công, cho thấy những bộ sưu tập tư nhân có thể trở thành di sản chung như thế nào.
Những bảo tàng đáng đi với người sưu tầm trong nước
Ở Hà Nội, Bảo tàng Lịch sử quốc gia có các phòng trưng bày hiện vật từ thời tiền sử đến thời Nguyễn, trong đó có nhiều đồ gốm, đồ đồng tiêu biểu. Ở TP. Hồ Chí Minh, Bảo tàng Lịch sử Thành phố có những bộ sưu tập gốm sứ đáng chú ý, nhiều món đến từ giới sưu tầm tư nhân. Ở Huế, Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế giới thiệu đồ dùng cung đình thời Nguyễn, trong đó có đồ sứ ký kiểu.
Đừng bỏ qua bảo tàng tỉnh. Nhiều bảo tàng tỉnh giữ hiện vật từ các di chỉ và lò gốm trong vùng, những thứ hiếm khi xuất hiện ở bảo tàng lớn. Với người sưu tầm theo vùng, bảo tàng tỉnh quê mình là nguồn đồ chuẩn quý nhất. Một số bảo tàng tư nhân hoặc bảo tàng ngoài công lập cũng có bộ sưu tập chuyên đề đáng xem.
Tên gọi, địa điểm và phòng trưng bày của các bảo tàng có thể thay đổi qua các đợt sắp xếp, cải tạo, nên trước khi đi hãy kiểm tra thông tin chính thức của bảo tàng về giờ mở cửa và các phòng đang mở.
Sau mỗi phòng: ghi chép cái gì
Ghi chép ngay khi còn nhớ là cách biến buổi xem thành hiểu biết lâu dài. Bảng dưới gợi ý những mục nên ghi cho mỗi hiện vật đáng chú ý:
| Mục ghi | Nội dung | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Tên và niên đại theo chú thích | Ghi đúng như bảo tàng viết, kể cả chữ "khoảng" | Làm mốc so sánh chính xác |
| Nơi tìm thấy hoặc nguồn | Khai quật ở đâu, hiến tặng, sưu tầm | Biết độ tin cậy của chuẩn |
| Đặc điểm nổi bật | Dáng, màu men, nét vẽ, chân đế nếu thấy | Nạp hình ảnh chuẩn vào kho trong đầu |
| So với đồ mình biết | Giống, khác ở đâu với đồ trong tủ hay đồ ở chợ | Biến xem thành học |
| Câu hỏi còn lại | Điều chưa hiểu, cần tìm đọc | Định hướng cho buổi học sau |
Sổ ghi chép bảo tàng sau vài năm sẽ trở thành tài liệu tham khảo riêng có giá trị, nhiều khi còn hữu ích hơn một cuốn sách, vì nó được viết bằng chính con mắt của bạn.
Ứng xử khi xem bảo tàng
Không chạm vào tủ kính và hiện vật. Tì tay lên kính để nhìn gần là thói quen khó bỏ của người mê đồ, nhưng làm bẩn kính và có thể kích hoạt hệ thống báo động. Đứng gần, không chạm.
Tuân thủ quy định chụp ảnh. Đèn flash có thể hại một số chất liệu và làm phiền người khác. Nơi nào cấm chụp thì dùng sổ ghi chép.
Không phán xét lớn tiếng. Thỉnh thoảng bạn sẽ thấy một nhận định trong chú thích mà mình không đồng ý. Ghi lại, tìm đọc, hoặc trao đổi với cán bộ bảo tàng nếu có dịp, nhưng không bình luận ồn ào giữa phòng.
Tận dụng hướng dẫn viên và chương trình giáo dục. Nhiều bảo tàng có buổi thuyết minh, toạ đàm chuyên đề. Đó là dịp hỏi những câu cụ thể và làm quen với người làm nghề, một mối quan hệ rất có giá trị với người sưu tầm.
Một buổi xem mẫu: hai giờ với một câu hỏi
Để hình dung cụ thể, dưới đây là cách một người sưu tầm gốm men lam có thể dùng hai giờ ở một bảo tàng lịch sử. Đây là ví dụ giả định về cách sắp xếp, không phải lộ trình của bảo tàng nào:
- Mười phút đầu: đi lướt toàn bộ khu trưng bày gốm để biết các tủ nằm đâu, chưa dừng lại lâu ở tủ nào.
- Bốn mươi phút tiếp: đứng ở các tủ gốm men lam theo trình tự thời gian, mỗi tủ chọn hai ba món, quan sát dáng, màu lam, cách vẽ, ghi ba dòng cho mỗi món.
- Hai mươi phút: tìm tủ trưng mảnh vỡ hoặc hiện vật khai quật từ lò, xem mặt cắt xương gốm, lớp men, dấu kê nung.
- Hai mươi phút: quay lại những món đã ghi, so sánh chéo giữa các thời: nét vẽ thời nào dứt khoát hơn, màu lam thời nào đậm hơn, dáng thay đổi ra sao.
- Ba mươi phút cuối: ngồi ở ghế nghỉ, viết lại những điều rút ra và những câu hỏi còn lại, đánh dấu những món cần tìm thêm trong sách.
Một buổi như vậy có thể chỉ xem kỹ chừng hai mươi món trong số hàng nghìn hiện vật, nhưng hai mươi món đó sẽ ở lại trong đầu bạn rất lâu. Lần sau quay lại với một câu hỏi khác, bạn sẽ thấy bảo tàng như một cuốn sách đọc mãi không hết.
Câu hỏi thường gặp
Đi bảo tàng nhiều có thay được việc cầm đồ thật không?
Không thay được hoàn toàn, vì qua tủ kính bạn không cảm nhận được độ nặng, độ nhám hay tiếng gõ. Nhưng bảo tàng cho bạn hình ảnh chuẩn mà chợ không có. Hai việc bổ sung cho nhau: bảo tàng để biết chuẩn, cầm đồ ở chợ và mảnh gốm để học bằng tay.
Có nên chụp ảnh hiện vật trong bảo tàng để học không?
Nên, nếu bảo tàng cho phép, và chụp có chủ đích: nhiều góc, cận chi tiết, kèm ảnh phần chú thích để biết món đó là gì. Nhưng nhớ rằng màu trong ảnh thường lệch, nên ghi thêm cảm nhận màu bằng lời ngay tại chỗ.
Làm sao xem được chân đế khi hiện vật đặt trong tủ?
Thường là không xem được, trừ khi bảo tàng đặt gương hoặc trưng bày mảnh vỡ. Có thể bù bằng ấn phẩm, catalogue của bảo tàng, nơi thường có ảnh chụp nhiều góc kể cả đáy. Những ấn phẩm này rất đáng mua với người sưu tầm.
Triển lãm chuyên đề có đáng đi hơn trưng bày thường xuyên không?
Triển lãm chuyên đề thường tập trung một dòng đồ, một chủ đề, có khi mượn hiện vật từ nhiều nơi và từ nhà sưu tầm tư nhân, nên rất đáng đi nếu trúng mảng bạn quan tâm. Trưng bày thường xuyên thì cho cái nhìn tổng thể và có thể quay lại nhiều lần.
Có thể nhờ cán bộ bảo tàng xem đồ của mình không?
Một số bảo tàng có hoạt động tiếp nhận thông tin hiện vật hoặc tư vấn theo quy định riêng, nhất là khi bạn có ý định hiến tặng hay đăng ký cổ vật. Nên liên hệ trước để hỏi thủ tục, không mang đồ đến bất ngờ.