Celadon là tên mà người phương Tây dùng để gọi gốm men ngọc, tức loại men có một lượng nhỏ ôxít sắt, khi nung trong lò thiếu ôxy sẽ cho các sắc xanh từ xanh xám, xanh lục nhạt tới xanh ô liu. Người Trung Hoa gọi là thanh từ, người Việt quen gọi là men ngọc vì màu men gợi tới ngọc. Celadon không phải tên một lò hay một nước, mà là tên một họ men có mặt ở Trung Hoa, Triều Tiên, Việt Nam, Thái Lan và nhiều nơi khác.
Câu chuyện cái tên khá bất ngờ: nó đến từ một nhân vật tiểu thuyết Pháp thế kỷ XVII. Còn câu chuyện của màu men thì là câu chuyện hoá học của sắt và lửa. Bài này đi qua cả hai, rồi điểm lại các dòng men ngọc chính ở châu Á, để người sưu tầm hiểu vì sao cùng một chữ "celadon" mà hiện vật lại khác nhau đến thế.
Cái tên đến từ một chàng chăn cừu trong tiểu thuyết
Cách giải thích được chấp nhận rộng rãi nhất cho rằng chữ celadon bắt nguồn từ Céladon, chàng chăn cừu si tình trong tiểu thuyết L'Astrée của nhà văn Pháp Honoré d'Urfé, xuất bản thành nhiều phần trong đầu thế kỷ XVII. Khi tác phẩm được chuyển lên sân khấu, nhân vật này mặc trang phục có dải ruy băng màu xanh xám nhạt. Màu ấy trở thành mốt, và người Pháp gọi những món gốm men xanh nhập từ phương Đông theo tên chàng.
Có một giả thuyết khác, ít được giới nghiên cứu tin hơn, gắn chữ celadon với tên vị vua Saladin ở thế kỷ XII, người được kể là đã gửi tặng đồ gốm men xanh. Giả thuyết này hay được nhắc trong sách phổ thông nhưng thiếu chứng cứ ngôn ngữ học thuyết phục.
Điều đáng nhớ ở đây là: celadon là cái tên của người tiêu dùng châu Âu, không phải của người làm gốm. Người thợ ở Long Tuyền, ở Cao Ly hay ở Thăng Long chưa bao giờ gọi đồ của mình là celadon. Vì vậy khi đọc tài liệu, nên để ý tác giả đang dùng thuật ngữ theo nghĩa rộng (mọi men xanh có sắt) hay nghĩa hẹp (một dòng cụ thể).
Vì sao men ngọc có màu xanh: sắt và không khí trong lò
Màu của men ngọc chủ yếu đến từ ôxít sắt, có sẵn trong nguyên liệu men hoặc được thêm vào, thường chỉ ở mức vài phần trăm. Cùng một lượng sắt nhưng màu cuối cùng phụ thuộc vào không khí trong lò lúc nung. Khi lò được đốt sao cho thiếu ôxy, gọi là nung khử, sắt chuyển về trạng thái cho sắc xanh. Khi lò thừa ôxy, gọi là nung ôxy hoá, sắt cho sắc vàng, vàng nâu.
Vì thế, trong cùng một mẻ lò, những món đặt ở vị trí khác nhau có thể ra màu khác nhau: chỗ gần cửa lửa, chỗ khuất gió, chỗ cuối lò. Nhiều món men ngọc có một mặt xanh, một mặt ngả vàng, phản ánh luồng lửa và khí trong lò thời ấy. Với người sưu tầm, sự không đều này không phải lỗi mà là dấu vết của lò củi.
Ngoài sắt, màu men còn chịu ảnh hưởng của độ dày lớp men (men dày cho màu sâu hơn), của titan trong nguyên liệu (làm màu ngả lục ô liu), của màu xương gốm bên dưới và của bọt khí trong men. Men ngọc đẹp thường có nhiều bọt khí li ti làm ánh sáng tán nhẹ, tạo cảm giác "ấm" như ngọc thay vì bóng như kính.
Các dòng men ngọc chính ở châu Á
Bảng dưới đây chỉ nêu các dòng thường được nhắc trong sách chuyên khảo, ở mức đặc điểm chung. Mỗi dòng đều có nhiều biến thể theo giai đoạn và lò.
| Dòng | Vùng | Đặc điểm thường được mô tả |
|---|---|---|
| Việt Châu | Chiết Giang, Trung Hoa | Men xanh xám ô liu, từ đời Đường đến Bắc Tống; được văn thơ đời Đường ca ngợi |
| Diệu Châu | Thiểm Tây, Trung Hoa | Men xanh ô liu, hoa văn khắc, in sắc nét dưới men |
| Nhữ | Hà Nam, Trung Hoa | Men xanh nhạt pha lam, rạn mảnh, rất hiếm, đồ cung đình Bắc Tống |
| Long Tuyền | Chiết Giang, Trung Hoa | Men dày, xanh phấn hoặc xanh mơ, xuất khẩu rất rộng |
| Cao Ly | Bán đảo Triều Tiên | Men xanh trong, kỹ thuật khảm đất trắng, đen dưới men |
| Lý – Trần | Đại Việt | Men xanh nhạt tới xanh ô liu, hoa văn khắc chìm, in khuôn |
| Sawankhalok | Thái Lan | Men xanh lục, rạn, dáng đồ riêng, xuất khẩu Đông Nam Á |
Bảng không xếp hạng. Mỗi dòng phản ánh nguyên liệu, kỹ thuật lò và thẩm mỹ của nơi làm ra nó, và đều có chỗ đứng riêng trong lịch sử gốm.
Men ngọc Cao Ly: khi người thợ khảm vào xương gốm
Gốm men ngọc Cao Ly (triều Goryeo, thế kỷ X–XIV) thường được xem là một trong những đóng góp lớn nhất của bán đảo Triều Tiên cho nghệ thuật gốm. Màu men được mô tả là xanh trong như màu lông chim bói cá, mỏng và trong hơn nhiều dòng men ngọc Trung Hoa cùng thời.
Điểm riêng nổi tiếng nhất là kỹ thuật khảm: người thợ khắc hoa văn vào xương gốm khi còn ẩm, điền đất trắng hoặc đất đen vào rãnh, cạo phẳng, rồi mới phủ men ngọc. Sau khi nung, hoa văn hạc bay, mây, cúc dây hiện ra rõ ràng dưới lớp men trong. Đó là cách làm cho phép vẽ đường nét chính xác dưới men khi chưa có màu vẽ dưới men phong phú.
Với người sưu tầm Việt Nam, men ngọc Cao Ly là đối tượng học để so sánh hơn là đồ hay gặp. Đặt cạnh gốm men ngọc Lý – Trần, nó giúp thấy rõ mỗi nơi giải quyết bài toán trang trí dưới men ngọc theo cách khác nhau: Cao Ly khảm, Đại Việt khắc chìm và in khuôn, Long Tuyền dựa vào độ dày và sắc men.
Gốm men ngọc Đại Việt thời Lý – Trần
Gốm men ngọc là một trong những dòng tiêu biểu của gốm Việt thời Lý (1009–1225) và Trần (1225–1400). Màu men dao động từ xanh nhạt trong, xanh lục tới xanh ô liu, thường phủ mỏng hơn đồ Long Tuyền. Hoa văn phổ biến là cánh sen, hoa cúc, sóng nước, được khắc chìm hoặc in khuôn trong lòng bát, đĩa trước khi phủ men; men đọng ở chỗ rãnh sâu tạo thành đường đậm hơn, làm hoa văn hiện lên.
Người nghiên cứu hay nhắc đến dấu vết kê nung trong lòng đồ, những vết mấu nhỏ xếp thành vòng, cho thấy đồ được xếp chồng khi nung. Xương gốm thường màu trắng xám hoặc ngà, chân đế để mộc. Đây là những đặc điểm kỹ thuật được mô tả trong các công trình khảo cổ học và mỹ thuật học về gốm Lý – Trần.
Một tranh luận lâu năm là mức độ ảnh hưởng qua lại giữa gốm men ngọc Đại Việt và gốm Trung Hoa. Cách nhìn hiện nay của nhiều nhà nghiên cứu là: có tiếp thu kỹ thuật, nhưng dáng đồ, hoa văn và tinh thần trang trí mang dấu ấn riêng của người Việt. Đây là chuyện của nghiên cứu, người sưu tầm nên đọc từ nhiều nguồn và tránh những khẳng định một chiều.
Những hiểu lầm hay gặp về celadon
"Mọi men xanh đều là celadon." Không. Men xanh lục của gốm tam thái đời Đường hay của gạch ngói men lục đến từ đồng, nung ôxy hoá ở nhiệt độ thấp, hoàn toàn khác men ngọc chứa sắt nung khử ở nhiệt độ cao.
"Celadon là đồ của một lò nổi tiếng." Celadon là tên một họ men, không phải tên lò. Long Tuyền, Việt Châu, Cao Ly, Lý – Trần đều làm men ngọc theo cách riêng.
"Men càng xanh càng cổ." Màu men phụ thuộc vào nguyên liệu và lò, không phụ thuộc tuổi. Một món men ngọc ngả vàng có thể cổ hơn một món xanh trong.
"Men ngọc có rạn là đồ hỏng." Có dòng men ngọc rạn tự nhiên vì xương và men co giãn khác nhau, có dòng rạn chủ ý. Rạn không tự nó nói lên chất lượng.
"Celadon là đồ của Trung Hoa, các nơi khác chỉ chép lại." Mỗi trung tâm men ngọc có nguyên liệu, lò và thẩm mỹ riêng. Cao Ly phát triển kỹ thuật khảm không có ở Trung Hoa; gốm Lý – Trần có dáng và hoa văn riêng. Tiếp thu kỹ thuật không đồng nghĩa với sao chép.
"Men ngọc mờ đục là men kém." Ngược lại, nhiều dòng men ngọc được đánh giá cao chính vì độ mờ đục do bọt khí và tinh thể li ti, như phấn thanh Long Tuyền. Men trong bóng hay mờ ấm là hai thẩm mỹ khác nhau.
Nhìn một món men ngọc như người sưu tầm
Khi đứng trước một món men ngọc, ở bảo tàng hay trong tủ nhà mình, có thể đi theo trình tự sau để mắt thu được nhiều thông tin nhất mà không cần dụng cụ đặc biệt.
- Đứng xa một bước, nhìn tổng thể dáng đồ và sắc men dưới ánh sáng tự nhiên tán đều; ghi lại màu bằng lời của mình (xanh xám, xanh lục nhạt, ô liu, ngả vàng).
- Quan sát chỗ men đọng và chỗ men mỏng: men đọng ở rãnh hoa văn, ở chân, có đậm hơn không; men mỏng ở gờ, ở miệng có lộ màu xương không.
- Xem độ trong của men: trong và bóng như kính, hay mờ ấm như ngọc; dùng kính lúp quan sát bọt khí, dày hay thưa, to hay nhỏ.
- Nhìn hoa văn dưới men: khắc chìm, in khuôn, khảm, hay trơn; đường khắc sâu nông, dứt khoát hay run.
- Lật xem chân đế (nếu được phép): màu xương nơi để mộc, vết kê, cách gọt chân.
- So với các dòng trong bảng ở trên để hình dung món đồ gần với truyền thống nào, rồi kiểm lại bằng sách chuyên khảo.
Trình tự này giúp mô tả, không thay cho giám định. Một món men ngọc có thể mang đặc điểm của nhiều dòng, nhất là đồ của các lò địa phương làm theo mẫu nổi tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Men ngọc và thanh từ có phải là một không?
Trong cách dùng phổ biến, men ngọc, thanh từ và celadon cùng chỉ họ men xanh có sắt nung khử. Tuy vậy, chữ thanh từ trong tài liệu Trung Hoa đôi khi dùng rộng hơn cho nhiều loại men xanh, nên khi đọc cần xem ngữ cảnh.
Vì sao gốm men ngọc thường không vẽ màu?
Vì vẻ đẹp của men ngọc nằm ở độ sâu và sắc men. Người thợ trang trí bằng hoa văn khắc, in, đắp nổi để men đọng ở rãnh tạo chỗ đậm nhạt, thay vì vẽ màu. Việc vẽ màu thêm sẽ làm mất hiệu ứng ấy.
Celadon có còn được sản xuất hiện nay không?
Có. Nhiều lò ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Thái Lan và cả Việt Nam vẫn làm men ngọc theo cách truyền thống hoặc hiện đại. Đồ mới làm là sản phẩm thủ công hợp pháp; chỉ cần ghi rõ niên đại khi lưu hành để tránh hiểu nhầm.
Có thể học nhận diện men ngọc ở đâu tại Việt Nam?
Các bảo tàng lớn về lịch sử và mỹ thuật ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và một số bảo tàng tỉnh có trưng bày gốm men ngọc Lý – Trần và gốm men ngọc Trung Hoa. Xem nhiều hiện vật đã có niên đại là cách học tốt nhất.
Nung khử là gì, nói đơn giản?
Là cách đốt lò để trong lò thiếu ôxy, thường bằng cách hạn chế không khí vào và tăng nhiên liệu. Khí trong lò khi đó "lấy" bớt ôxy từ các ôxít kim loại trong men, làm sắt chuyển sang dạng cho màu xanh.
Men ngọc Lý – Trần có rạn không?
Nhiều hiện vật có rạn men mảnh, do men và xương gốm co ngót khác nhau khi nguội và theo thời gian. Mức rạn khác nhau giữa các món, và không nên coi có hay không có rạn là dấu hiệu duy nhất để nhận diện.