Tuổi của một cổ vật được xác định bằng cách đọc cùng lúc năm nhóm dấu hiệu: dáng, chất liệu, kỹ thuật làm, hoa văn và dấu dùng, rồi khoanh lại một khoảng thời gian mà mọi dấu hiệu đều khớp. Kết quả hầu như không bao giờ là một năm cụ thể; nó là một khoảng, ví dụ "cuối thế kỷ XV đến giữa thế kỷ XVI", và khoảng càng hẹp thì càng cần nhiều căn cứ.
Phương pháp này về bản chất giống cách các nhà khảo cổ dùng loại hình học: sắp xếp hiện vật theo những thay đổi dần của hình dáng và kỹ thuật. Người sưu tầm không có hố khai quật hay tầng đất để đối chiếu, nên càng phải đọc kỹ chính món đồ. Bài này đi qua từng nhóm dấu hiệu, quy tắc quan trọng nhất khi ghép chúng lại, và những lý do khiến một món đồ thật vẫn bị đoán sai tuổi.
Tuổi là một khoảng, không phải một con số
Một lò gốm có thể làm cùng một kiểu bát trong vài chục năm. Một mẫu hoa văn được chép đi chép lại qua nhiều đời thợ. Một món đồ làm xong có thể được dùng hàng trăm năm rồi mới vỡ hay được cất đi. Vì vậy khi nói một chiếc bát "đời Lê sơ", người có nghề hiểu đó là cách nói gọn của "những đặc điểm của chiếc bát nằm trong khoảng giới chuyên môn gắn với giai đoạn Lê sơ".
Có hai câu hỏi khác nhau thường bị nhập làm một: món đồ được làm ra khi nào và món đồ được dùng tới khi nào. Dáng, chất liệu, kỹ thuật và hoa văn trả lời câu thứ nhất. Dấu dùng, vết sửa, những thứ được thêm vào sau trả lời câu thứ hai. Đọc lẫn hai loại dấu hiệu là nguồn gốc của nhiều nhận định sai.
Cũng cần phân biệt niên đại tuyệt đối (gắn với năm, triều đại) và niên đại tương đối (món này sớm hơn hay muộn hơn món kia). Với người sưu tầm, niên đại tương đối thường đáng tin hơn: đặt hai chiếc bát cạnh nhau và thấy chiếc nào có kỹ thuật sớm hơn là việc làm được, còn gắn chính xác vào một đời vua cần đồ chuẩn có niên đại chắc chắn để so.
Năm nhóm dấu hiệu và câu hỏi của từng nhóm
Mỗi nhóm dấu hiệu trả lời một câu hỏi riêng và có độ tin cậy riêng. Bảng dưới đây tóm tắt, kèm ví dụ ở gốm và ở đồ đồng.
| Nhóm | Câu hỏi | Ví dụ ở gốm | Ví dụ ở đồ đồng | Độ tin cậy |
|---|---|---|---|---|
| Dáng | Kiểu hình này xuất hiện và mất đi khi nào? | Độ cao chân đế, độ loe miệng, tỷ lệ thân | Kiểu quai, dáng chân, tỷ lệ nắp | Khá, nhưng dáng hay bị chép |
| Chất liệu | Nguyên liệu này được dùng ở đâu, thời nào? | Màu và độ mịn của xương, thành phần men | Màu hợp kim ở chỗ mòn, độ nặng tương đối | Cao nếu có đồ chuẩn để so |
| Kỹ thuật làm | Cách làm này đã có ở thời đó chưa? | Chuốt bàn xoay hay đổ khuôn, cách kê nung, cách tráng men | Đúc khuôn mẫu chảy hay khuôn ghép, vết gò, vết hàn | Cao, khó chép đúng |
| Hoa văn | Đề tài và lối vẽ này thịnh khi nào? | Nét bút, bố cục, cách chia băng hoa văn | Hoa văn đúc nổi, khắc chìm, độ sắc của nét | Trung bình, vì hoa văn được chép qua nhiều đời |
| Dấu dùng | Món đồ đã trải qua những gì? | Mòn chân, mòn miệng, cặn trong lòng | Mòn tay cầm, gỉ, vết sửa | Thấp cho việc xác định tuổi làm ra |
Thứ tự trong bảng không phải thứ tự quan trọng. Với hầu hết chất liệu, kỹ thuật làm và chất liệu là hai nhóm nặng ký nhất, vì chúng gắn chặt với điều kiện sản xuất của một thời và tốn kém nhất để chép lại.
Quy tắc quan trọng nhất: chi tiết muộn nhất quyết định
Khi ghép các dấu hiệu lại, có một quy tắc mà giới khảo cổ gọi là mốc "không sớm hơn": một món đồ không thể được làm ra sớm hơn chi tiết muộn nhất trên chính nó. Nếu dáng chỉ về thế kỷ XV, men chỉ về thế kỷ XV, nhưng một kỹ thuật tạo hình chỉ xuất hiện từ thế kỷ XIX, thì món đồ không thể là đồ thế kỷ XV, trừ khi chi tiết đó là phần sửa hoặc thêm sau.
Quy tắc này nghe đơn giản nhưng đi ngược tâm lý người sưu tầm. Khi phần lớn dấu hiệu chỉ về một thời sớm và đẹp, người ta có xu hướng coi chi tiết lạc lõng là ngoại lệ. Thực tế, chính chi tiết lạc lõng đó thường là manh mối duy nhất người làm giả để lại, vì họ chép được những gì ai cũng thấy nhưng không biết hết những gì thợ xưa không thể làm.
Chiều ngược lại thì không áp dụng được: một chi tiết rất sớm không chứng minh món đồ sớm, vì chi tiết sớm có thể được chép. Do đó, khi khoanh khoảng niên đại, cận dưới được quyết định bởi dấu hiệu muộn nhất, còn cận trên phụ thuộc vào việc kiểu đồ đó còn được làm tới khi nào, điều thường khó biết hơn.
Dấu dùng: đọc đúng chỗ, đừng đọc quá
Dấu dùng là thứ người mới hay tin nhất và người làm giả hay tạo nhất. Mòn ở chân đế, sứt ở miệng, cặn trong lòng chén trông rất thuyết phục, nhưng chúng chỉ cho biết món đồ đã được dùng hoặc đã bị làm cho trông như đã dùng. Chúng không cho biết món đồ được làm khi nào.
Dấu dùng có giá trị khi nó hợp lý theo công năng. Một chiếc bát ăn cơm thật mòn đều quanh vòng chân đế vì bị đặt xuống, nhấc lên hàng nghìn lần trên mặt phẳng; mòn ở miệng chỗ môi chạm và chỗ đũa gõ. Một chiếc lư hương mòn ở chân và quai, có cặn tro bên trong. Khi mòn xuất hiện ở chỗ không ai chạm tới, hoặc mòn đều khắp như được chà bằng giấy ráp, đó là mòn có chủ ý.
Một điểm hay bị bỏ qua: đồ thời trước thường được sửa và dùng lại. Bát vỡ được hàn, lư mất quai được gắn quai khác, tượng gãy tay được thay tay mới. Những phần thay này có thể mang đặc điểm của thời muộn hơn hẳn. Gặp một chi tiết muộn, người xem cần hỏi nó là phần nguyên bản hay phần sửa trước khi dùng quy tắc chi tiết muộn nhất. Câu trả lời thường nằm ở chỗ tiếp giáp: màu, độ mòn, kỹ thuật hai bên có liền một khối không.
Ví dụ giả định: khoanh tuổi một chiếc bát men ngọc
Để thấy cách các nhóm dấu hiệu được ghép lại, hãy theo dõi một ví dụ giả định về một chiếc bát men ngọc mà người sưu tầm muốn biết thuộc khoảng nào.
- Dáng: thân sâu, miệng hơi loe, chân đế cao vừa. Kiểu dáng này có mặt trong một khoảng dài, nên tạm khoanh rộng vài thế kỷ.
- Chất liệu: ở vành chân lộ xương gốm màu xám ngà, hạt tương đối mịn; men xanh ngả vàng, dày ở chỗ đọng. So với mảnh chuẩn trong tay, xương và men gần với một nhóm đã biết, khoảng được thu hẹp lại.
- Kỹ thuật: lòng bát có vòng ve lộ xương, dấu của cách xếp chồng bát khi nung; mặt ngoài còn vết chuốt bàn xoay. Cách kê nung này khớp với nhóm vừa xác định.
- Hoa văn: khắc chìm hoa cúc dưới men, nét khắc nhanh, nông sâu không đều. Lối khắc phù hợp với khoảng đã khoanh.
- Dấu dùng: chân đế mòn đều một vòng, men trong lòng có vết xước nhỏ theo hướng tròn. Hợp lý với một chiếc bát từng được dùng ăn uống.
- Tìm mâu thuẫn: soi kỹ chỗ tiếp giáp chân và thân, mép men ở chân đế, không thấy dấu hiệu mài lại hay ghép. Không tìm thấy chi tiết nào muộn hơn khoảng đã khoanh.
- Kết luận: ghi khoảng niên đại theo nhóm đồ chuẩn đã so, kèm câu "khớp với đồ chuẩn cùng nhóm, chưa qua phép thử khoa học".
Trong ví dụ, không bước nào tự nó đủ để kết luận. Chính việc năm bước cùng chỉ về một chỗ, cộng với một lần cố tìm mâu thuẫn mà không thấy, mới tạo ra một nhận định đáng tin. Ví dụ giả định nên không gắn tên lò hay triều đại cụ thể; khi làm thật, khoảng niên đại phải dựa vào đồ chuẩn có xuất xứ rõ.
Vì sao đồ thật vẫn bị đoán sai tuổi
Không phải mọi sai lầm về tuổi đều đến từ đồ giả. Rất nhiều đồ thật bị gán sai thời vì những lý do khá đời thường. Lý do thứ nhất là đồ phỏng cổ của chính thời xưa: thợ đời sau chép kiểu đồ đời trước, có khi chép rất kỹ. Một món như vậy là đồ cổ thật nhưng không thuộc thời mà dáng và hoa văn gợi ra.
Lý do thứ hai là lò địa phương đi chậm. Một kiểu dáng thịnh ở trung tâm sản xuất lớn có thể được lò nhỏ ở vùng xa tiếp tục làm thêm nhiều chục năm sau. Áp mốc thời gian của trung tâm cho đồ lò địa phương dễ đẩy tuổi lên sớm hơn thực tế.
Lý do thứ ba là đồ chuẩn sai. Nếu hiện vật bạn dùng để so đã bị xác định sai, mọi so sánh dựa trên nó đều lệch. Đây là lý do nên học từ hiện vật có xuất xứ khảo cổ hoặc được nhiều nghiên cứu độc lập xác nhận, không chỉ từ ảnh trên mạng hay đồ trong nhà người quen.
Lý do cuối cùng là mong muốn của chính người xem. Cùng một chiếc bát, người sở hữu thường đọc ra tuổi sớm hơn người ngoài. Đưa món đồ cho người không có lợi ích gì từ kết luận là một cách đơn giản để kiểm lại.
Khi nào cần đến phép thử khoa học
Con mắt có giới hạn. Với gốm, phương pháp nhiệt phát quang có thể ước lượng lần nung cuối; với vật liệu hữu cơ như gỗ, giấy, vải, phương pháp carbon phóng xạ cho một khoảng tuổi; với kim loại, phân tích thành phần cho biết hợp kim có khớp với nhóm đồ đã biết không. Mỗi phép thử trả lời một câu hỏi hẹp và có sai số, nên chúng bổ sung cho việc đọc dấu hiệu chứ không thay thế.
Người sưu tầm nên cân nhắc phép thử khi món đồ nằm ở mức chưa đủ căn cứ và có ý nghĩa lớn với bộ sưu tập, hoặc khi cần hồ sơ cho việc đăng ký, hiến tặng. Lấy mẫu có thể để lại dấu trên hiện vật, kết quả cần người có chuyên môn đọc, và một kết quả phù hợp chưa chứng minh toàn bộ món đồ là nguyên bản. Cách đặt câu hỏi cho phòng thí nghiệm, và cách đọc giới hạn của từng phép thử, là một chủ đề riêng đáng tìm hiểu kỹ trước khi gửi mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Có thể xác định tuổi đồ cổ chỉ qua ảnh chụp không?
Chỉ ở mức sơ bộ. Ảnh cho thấy dáng và hoa văn, nhưng che mất chất liệu, độ nặng, cảm giác bề mặt và nhiều dấu kỹ thuật. Ảnh còn chịu ảnh hưởng của ánh sáng và chỉnh màu. Nhận định qua ảnh nên được coi là gợi ý cần kiểm lại khi cầm đồ thật.
Hiệu đề dưới đáy có cho biết chính xác tuổi món đồ không?
Không. Hiệu đề là một dấu hiệu trong nhóm hoa văn và chữ, có thể đúng, có thể là hiệu đề tôn vinh đời trước, có thể được chép. Hiệu đề chỉ có giá trị khi khớp với dáng, chất liệu và kỹ thuật của món đồ.
Đồ đồng có xác định tuổi khó hơn đồ gốm không?
Thường khó hơn, vì đồ đồng dễ được đúc lại theo khuôn cũ, gỉ có thể được tạo nhanh, và phép thử khoa học với kim loại ít trực tiếp cho tuổi như với gốm. Kỹ thuật đúc, độ sắc của hoa văn và cấu trúc lõi thường là manh mối quan trọng hơn bề mặt.
Một món đồ có thể vừa cổ vừa mang chi tiết hiện đại không?
Có, khi nó đã được sửa hoặc thêm phần sau này: quai gắn lại, chân đế mới, nắp thay thế. Khi đó món đồ cần được mô tả đúng là đồ cổ có phần thay thế, và giá trị lịch sử nằm ở phần nguyên bản.
Vì sao các chuyên gia đôi khi đưa ra tuổi khác nhau cho cùng một món?
Vì họ dùng đồ chuẩn khác nhau, nặng nhẹ khác nhau ở từng nhóm dấu hiệu, và có hiểu biết khác nhau về các lò. Khác biệt vài chục năm là bình thường; khác biệt vài thế kỷ cho thấy món đồ có điểm bất thường cần xem lại.
Người sưu tầm có cần ghi khoảng tuổi vào danh mục bộ sưu tập không?
Nên ghi, kèm căn cứ và mức độ chắc chắn, ví dụ "khoảng thế kỷ XVI, so với đồ chuẩn trong sách chuyên khảo, chưa qua phép thử". Ghi như vậy giúp người sau biết nhận định dựa trên gì và có thể sửa khi có thông tin mới.