Những vụ làm giả cổ vật nổi tiếng nhất thế giới đều có chung một công thức: món đồ đáp đúng điều giới chuyên môn đang mong tìm, đi kèm một lý lịch nghe hợp lý, được một người có uy tín bảo chứng, và được làm đủ tốt để vượt qua cách kiểm tra phổ biến của thời đó. Khi cả bốn yếu tố gặp nhau, ngay cả bảo tàng lớn với đội ngũ chuyên gia cũng mua nhầm.
Bài này kể lại một số vụ đã được công bố và ghi chép rộng rãi, không phải để thán phục người làm giả, mà để người sưu tầm nhìn ra cơ chế. Cơ chế ấy vẫn giữ nguyên dù đồ giả là một chiếc vương miện vàng ở Paris hay một chiếc bình gốm ở chợ đồ cũ: nó khai thác mong muốn, lòng tin và thói quen kiểm tra của người xem.
Vương miện vàng ở bảo tàng Louvre
Năm 1896, bảo tàng Louvre mua một chiếc vương miện bằng vàng được giới thiệu là đồ Hy Lạp cổ, gắn với một vị vua người Scythia tên là Saitaphernes. Chiếc vương miện trang trí cầu kỳ, với dòng chữ và các cảnh thần thoại, khớp với những gì sử sách nói về quan hệ giữa các thành bang Hy Lạp bên bờ Biển Đen và người Scythia. Một số học giả nghi ngờ ngay từ đầu, nhưng bảo tàng vẫn mua và trưng bày.
Vài năm sau, một thợ kim hoàn ở Odessa tên là Israel Rouchomovsky được xác định là người làm ra nó. Theo các ghi chép phổ biến, ông đến Paris và chứng minh tay nghề bằng cách làm lại một phần chi tiết của chiếc vương miện. Năm 1903, Louvre rút món đồ khỏi phòng trưng bày. Điều đáng chú ý là người thợ có thể không biết đồ mình làm sẽ bị bán như cổ vật; người đặt hàng và người bán mới là bên dựng lên câu chuyện.
Bài học: một món đồ khớp quá hoàn hảo với điều sách vở mô tả nên bị nghi nhiều hơn, chứ không phải ít hơn. Người làm giả đọc cùng những cuốn sách mà chuyên gia đọc. Đồ thật của người xưa thường có chỗ lạ, chỗ không khớp với hiểu biết hiện thời, vì hiểu biết của chúng ta về quá khứ vốn không đầy đủ.
Ba chiến binh đất nung ở New York
Trong khoảng những năm 1915 đến 1921, Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York mua ba bức tượng chiến binh đất nung lớn được cho là của người Etruria, một dân tộc cổ ở miền trung nước Ý. Các bức tượng được trưng bày trong nhiều năm như những hiện vật quan trọng. Nghi ngờ tích tụ dần: tỷ lệ cơ thể lạ, phong cách không giống những hiện vật Etruria có nguồn gốc khai quật rõ ràng.
Năm 1961, bảo tàng công bố đây là đồ làm giả đầu thế kỷ XX. Phân tích thành phần lớp men đen cho thấy có chất mà người Etruria không dùng, và một người thợ trong nhóm làm tượng đã thừa nhận việc này. Chi tiết kỹ thuật cũng lộ ra: các bức tượng quá lớn để nung nguyên khối trong lò của nhóm thợ, nên chúng được nung từng phần và tạo vết vỡ cho giống hiện vật được ghép lại từ mảnh khai quật.
Bài học: những gì người xem coi là dấu hiệu của đồ thật, ở đây là các vết vỡ được ghép lại, có thể chính là thủ thuật. Và một sai lệch về phong cách, dù nhỏ, nếu nhiều người có chuyên môn cùng cảm thấy, đáng được coi là dữ kiện thay vì gạt đi vì món đồ đã nằm trong bảo tàng danh tiếng.
Tranh giả Vermeer và cái bẫy của mong đợi
Han van Meegeren là một hoạ sĩ người Hà Lan. Trong những năm 1930 và đầu 1940, ông vẽ một loạt tranh và bán như tác phẩm mới được phát hiện của Johannes Vermeer, danh hoạ thế kỷ XVII. Một bức được một nhà nghiên cứu có uy tín về hội hoạ Hà Lan xác nhận và được một bảo tàng ở Rotterdam mua năm 1937. Một bức khác về sau rơi vào tay Hermann Göring.
Thủ thuật quan trọng nhất của van Meegeren không phải kỹ thuật vẽ mà là việc chọn đề tài. Giới nghiên cứu khi đó tin rằng Vermeer có một giai đoạn vẽ tranh đề tài cổ điển mà gần như không còn tác phẩm nào sót lại. Van Meegeren vẽ đúng thứ còn thiếu ấy, nên món đồ không chỉ được chấp nhận mà còn được chào đón như mảnh ghép xác nhận giả thuyết của các chuyên gia. Sau chiến tranh, bị buộc tội bán bảo vật quốc gia cho phía chiếm đóng, ông khai mình là người vẽ, và được ghi nhận là đã vẽ thêm một bức trước sự chứng kiến của người khác để chứng minh. Ông bị kết án năm 1947 vì tội làm giả và qua đời cuối năm đó.
Bài học: nguy hiểm nhất là món đồ lấp đúng chỗ trống trong hiểu biết hay trong bộ sưu tập của bạn. Khi một món đồ trả lời đúng câu hỏi bạn đã ấp ủ lâu, hãy xem nó kỹ gấp đôi, vì đó là lúc con mắt muốn tin nhất.
Một gia đình làm giả ở nước Anh và lý lịch được dựng lên
Đầu những năm 2000, một bảo tàng ở thị trấn Bolton, nước Anh, mua một bức tượng nhỏ được giới thiệu là tượng công chúa Ai Cập thời Amarna. Món đồ đi kèm lý lịch có vẻ đầy đủ: giấy tờ cho thấy nó từng nằm trong một bộ sưu tập cũ, được một gia đình giữ qua nhiều thế hệ. Bức tượng được nhiều chuyên gia xem và chấp nhận.
Vài năm sau, nhóm làm giả bị lộ khi mang đến Bảo tàng Anh một số phù điêu được cho là của người Assyria; chuyên gia ở đó nhận ra những chi tiết sai, như dây cương ngựa không đúng kiểu thời đó. Điều tra cho thấy người làm ra cả bức tượng công chúa lẫn nhiều món khác là Shaun Greenhalgh, làm tại nhà, còn cha mẹ ông lo phần bán và dựng câu chuyện nguồn gốc. Năm 2007, ông bị kết án tù.
Bài học: lý lịch giấy tờ có thể được làm giả hoặc được dựng khéo từ những tài liệu thật nhưng không liên quan. Một bộ hồ sơ đẹp không thay được việc xem món đồ; ngược lại, hồ sơ càng đẹp càng cần kiểm từng mắt xích: tài liệu cũ có thật sự nói về món này không, hay chỉ nói về một món "giống như vậy".
Khi bảo tàng lớn chọn ghi "chưa rõ"
Không phải vụ nào cũng có kết luận. Năm 1985, bảo tàng J. Paul Getty ở California mua một bức tượng thanh niên đứng bằng đá cẩm thạch theo kiểu kouros của Hy Lạp cổ. Ngay sau đó, các học giả chia làm hai phía: một số chỉ ra những điểm phong cách lạ và giấy tờ nguồn gốc có vấn đề, số khác bảo vệ dựa trên phân tích bề mặt đá. Đến nay, theo các nguồn phổ biến, bảo tàng vẫn ghi nhãn theo kiểu "Hy Lạp, khoảng năm 530 trước Công nguyên, hoặc đồ giả hiện đại".
Việc một bảo tàng lớn chấp nhận ghi "hoặc đồ giả hiện đại" có ý nghĩa với người sưu tầm. Nó cho thấy ngay cả với nguồn lực lớn, có những món không thể kết luận dứt khoát, và cách ứng xử trung thực là công khai sự không chắc chắn thay vì chọn một kết luận cho xong.
Bài học: trong danh mục bộ sưu tập của bạn, mức "chưa đủ căn cứ" là một kết luận đàng hoàng. Một món ghi rõ là chưa rõ vẫn có giá trị học tập và lịch sử, và giữ cho người sau khỏi bị đánh lừa.
Vì sao đồ giả tinh vi thường bị lộ muộn
Một điểm chung khác của các vụ trên là khoảng thời gian dài giữa lúc món đồ được chấp nhận và lúc bị lộ: vài năm với chiếc vương miện, bốn mươi năm với các chiến binh đất nung. Có ba lý do. Thứ nhất, phương pháp kiểm tra thay đổi theo thời gian. Người làm giả chỉ cần vượt qua cách kiểm tra của thời mình; vài chục năm sau, phân tích thành phần, soi vi mô hay hiểu biết mới về một nền văn hoá có thể làm lộ những thứ mà họ không thể biết để che.
Thứ hai, đồ giả mang dấu thẩm mỹ của chính thời nó được làm ra. Người làm giả, dù giỏi đến đâu, vẫn nhìn quá khứ qua con mắt của thời mình. Khi mới xuất hiện, dấu ấn ấy vô hình vì người xem cùng thời có chung con mắt. Vài thập kỷ sau, khi khẩu vị đã đổi, nó trở nên lộ rõ. Nhiều người xem tranh giả Vermeer về sau nhận xét các gương mặt trong tranh mang vẻ của những năm 1930 hơn là của thế kỷ XVII.
Thứ ba, uy tín của nơi giữ món đồ tạo ra quán tính. Khi một hiện vật đã được bảo tàng lớn trưng bày, được viết vào sách, người nghi ngờ phải vượt qua cả một lớp xác nhận đã có. Với người sưu tầm, quán tính tương tự đến từ việc món đồ đã nằm trong bộ sưu tập nhiều năm, đã được bạn chơi khen. Đó là lý do việc xem lại định kỳ, bằng con mắt mới và hiểu biết mới, là thói quen đáng có.
Công thức chung và câu hỏi phòng thân
Đặt các vụ cạnh nhau, ta thấy những yếu tố lặp lại. Mỗi yếu tố tương ứng với một câu hỏi người sưu tầm có thể tự đặt khi gặp một món đồ khiến mình hào hứng.
| Yếu tố của cú lừa | Thấy ở vụ | Câu hỏi phòng thân |
|---|---|---|
| Lấp đúng chỗ trống mong đợi | Tranh giả Vermeer | Món này có trả lời đúng điều mình đang mong không? Nếu có, mình đã cố tìm điểm bác bỏ chưa? |
| Khớp hoàn hảo với sách vở | Vương miện Saitaphernes | Có chỗ nào lạ, chỗ nào mà một người làm theo sách sẽ không nghĩ ra không? |
| Lý lịch giấy tờ đẹp | Tượng công chúa Amarna | Từng mắt xích trong lý lịch có nói đúng về món này không, ai xác nhận? |
| Dấu hiệu "đồ thật" được tạo ra | Chiến binh đất nung | Những dấu cũ, vết vỡ, vết sửa có hợp lý về kỹ thuật không, hay quá đúng kiểu? |
| Người có uy tín bảo chứng | Nhiều vụ | Người bảo chứng có độc lập không, có chuyên môn đúng mảng này không? |
| Kết luận bị thúc ép | Nhiều vụ | Mình có bị hối thúc quyết định nhanh, giữ bí mật, không cho người khác xem không? |
Ở quy mô nhỏ hơn, giới chơi đồ cổ ở đâu cũng gặp lại đúng những yếu tố này: món đồ "đúng thứ anh đang tìm", câu chuyện gia đình nghe rất thật, một người quen có tiếng gật đầu, và lời giục phải quyết ngay kẻo người khác lấy mất. Công thức không đổi, chỉ đổi quy mô.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chuyên gia giỏi vẫn bị đồ giả qua mặt?
Vì người làm giả tinh vi nghiên cứu đúng những gì chuyên gia dùng để kiểm, và vì chuyên gia cũng có mong đợi, có áp lực thời gian, có niềm tin vào đồng nghiệp. Các vụ nổi tiếng thường bị lộ nhờ phương pháp mới hoặc người làm giả tự nhận, không phải nhờ con mắt tốt hơn.
Đồ giả từng trưng bày ở bảo tàng có còn giá trị gì không?
Nhiều món vẫn được giữ lại làm tư liệu về lịch sử làm giả và được trưng bày đúng tên. Chúng giúp giới nghiên cứu và người xem hiểu kỹ thuật làm giả của một thời và những sai lầm trong cách thẩm định.
Người làm giả có luôn là kẻ chủ mưu không?
Không hẳn. Có những thợ giỏi làm đồ phỏng cổ theo đơn đặt hàng mà không biết món đồ sẽ bị bán như đồ thật, như trường hợp chiếc vương miện ở Louvre được kể lại. Người dựng câu chuyện và người bán thường là bên chịu trách nhiệm chính.
Những vụ này có liên quan gì tới người sưu tầm nhỏ ở Việt Nam?
Cơ chế giống hệt nhau, chỉ khác quy mô. Người sưu tầm nhỏ ít khi gặp đồ giả công phu như vậy, nhưng gặp đúng các yếu tố tâm lý: món đồ hợp mong muốn, câu chuyện hợp lý, người quen bảo chứng. Hiểu công thức giúp nhận ra chúng sớm hơn.
Có nên tin hoàn toàn vào phân tích khoa học để tránh bị lừa không?
Không. Phân tích khoa học giúp nhiều vụ được làm sáng tỏ, nhưng mỗi phép thử chỉ trả lời một câu hỏi hẹp và có những trường hợp như tượng kouros ở Getty mà khoa học không chấm dứt được tranh luận. Con mắt, lý lịch và phép thử phải đi cùng nhau.
Khi phát hiện mình có đồ giả, có nên kể công khai không?
Tuỳ hoàn cảnh, nhưng ít nhất nên ghi rõ trong danh mục bộ sưu tập và không bán lại như đồ thật. Chia sẻ với bạn chơi tin cậy cũng giúp người khác tránh cùng một nguồn hàng, miễn là kể về món đồ và dấu hiệu, không bôi nhọ ai khi chưa có căn cứ.