"An Nam tứ đại khí" là cách gọi bốn công trình bằng đồng lớn nhất nước Đại Việt thời Lý Trần: tháp Báo Thiên ở kinh thành Thăng Long, chuông Quy Điền ở chùa Diên Hựu, tượng Quỳnh Lâm ở Đông Triều và vạc Phổ Minh ở phủ Thiên Trường. Cả bốn đều không còn tồn tại; theo các nguồn sử, chúng bị phá huỷ trong thời gian quân Minh đô hộ đầu thế kỷ 15, đồng bị lấy đi làm vũ khí.
Vì không còn hiện vật, hiểu biết về tứ đại khí dựa vào sử sách, bi ký, ghi chép của người đời sau và truyền thuyết. Bài này tách bạch ba lớp đó, để người yêu cổ vật biết đâu là điều được ghi chép, đâu là chi tiết truyền miệng, và tứ đại khí nói gì về trình độ đúc đồng của người Việt thời trung đại.
Tứ đại khí là gì và tên gọi xuất hiện từ bao giờ
Chữ "khí" ở đây nghĩa là đồ vật, khí cụ; "tứ đại khí" là bốn món đồ lớn. Tên gọi "An Nam tứ đại khí" xuất hiện trong ghi chép của các học giả thời sau, khi nhìn lại những công trình đồng tiêu biểu của các triều Lý, Trần. Không có văn bản nào cho thấy chính triều đình Lý hay Trần đã đặt ra danh sách này; đó là một cách tổng kết mang tính hồi cố.
Điểm chung của bốn công trình là quy mô vượt xa đồ đồng thông thường, đều gắn với chùa, tháp và nghi lễ của triều đình, và đều tốn một lượng đồng khổng lồ trong bối cảnh đồng là kim loại quý. Chúng cho thấy hai điều: nhà nước thời Lý Trần đủ mạnh để huy động nguyên liệu và thợ, và thợ đúc Việt đã làm chủ kỹ thuật đúc những khối đồng rất lớn.
Cũng cần nói rõ: số liệu về chiều cao, cân nặng của từng công trình trong các sách đời sau thường không thống nhất, có chỗ phóng đại. Người đọc nên coi những con số đó là cách người xưa diễn tả sự kỳ vĩ, không phải số đo chính xác. Bài này vì vậy chỉ nêu đặc điểm chung, không đưa ra số đo cụ thể. Nguồn cần ưu tiên khi muốn đọc thêm là các bộ chính sử như Đại Việt sử ký toàn thư, rồi đến các công trình nghiên cứu hiện đại có đối chiếu văn bản; những bài kể chuyện trên mạng thường chép lại nhau và cộng thêm chi tiết qua mỗi lần chép.
Tháp Báo Thiên: tháp lớn ở kinh thành Thăng Long
Sử chép gì. Tháp được dựng năm 1057 dưới triều vua Lý Thánh Tông, trong khuôn viên chùa Báo Thiên ở kinh thành Thăng Long, có tên chữ là Đại Thắng Tư Thiên. Tháp cao nhiều tầng, là một trong những công trình kiến trúc nổi bật của kinh đô thời Lý.
Chỗ còn tranh luận. Tháp được xếp vào tứ đại khí, nhưng giới nghiên cứu vẫn bàn luận về chất liệu: có ý kiến cho rằng toàn bộ tháp bằng đồng, có ý kiến cho rằng tháp xây bằng gạch đá, chỉ phần chóp hoặc một số bộ phận đúc đồng. Với một công trình cao nhiều tầng, giả thuyết thứ hai được nhiều người cho là hợp lý hơn về kỹ thuật.
Số phận. Theo sử, tháp bị hư hại nhiều lần qua các biến cố, và phần đồng bị quân Minh lấy đi trong thời gian đô hộ. Về sau, khu vực chùa Báo Thiên thay đổi hoàn toàn; nhiều tài liệu cho rằng vị trí xưa nằm quanh khu Nhà thờ Lớn Hà Nội ngày nay, nhưng trên mặt đất không còn dấu tích nào của tháp.
Ý nghĩa với người yêu cổ vật. Tháp Báo Thiên nhắc rằng nhiều công trình lớn nhất của người Việt không còn lại vật gì để xem. Hiểu chúng phải đi qua văn bản, khảo cổ học đô thị và so sánh với các tháp thời Lý Trần còn dấu tích, như nền tháp Chương Sơn hay tháp Phổ Minh.
Chuông Quy Điền: chiếc chuông đúc xong không dùng được
Theo các nguồn sử, chuông được đúc năm 1080 dưới triều vua Lý Nhân Tông, dành cho chùa Diên Hựu, tức khu chùa có ngôi chùa Một Cột ngày nay. Chuông được mô tả là rất lớn, dùng một lượng đồng đặc biệt nhiều. Câu chuyện nổi tiếng nhất về chiếc chuông này là đúc xong thì đánh không kêu như mong đợi, nên bị đem bỏ ra thửa ruộng gần chùa.
Ruộng ấy về sau có rùa đến ở, nên chuông được gọi là chuông Quy Điền, nghĩa là chuông ruộng rùa. Chi tiết rùa là phần mang màu sắc truyền thuyết; còn việc chuông lớn đúc ra không đạt âm thanh mong muốn thì rất có thể là chuyện thật, vì đúc chuông cỡ lớn là việc khó, chỉ một sai lệch nhỏ về độ dày thành, hợp kim hay vết rỗ bên trong cũng làm tiếng chuông rè hoặc tắt nhanh.
Chuông Quy Điền cũng không còn; theo sử, nó chịu chung số phận bị quân Minh phá lấy đồng. Với người hiểu kỹ thuật, câu chuyện này là bài học thú vị: các nghệ nhân đúc chuông truyền thống luôn coi âm thanh là thước đo cao nhất, và một chiếc chuông dù đẹp, dù lớn mà không đạt tiếng thì vẫn bị coi là hỏng.
Tượng Quỳnh Lâm và vạc Phổ Minh
Tượng Quỳnh Lâm là pho tượng Di Lặc bằng đồng rất lớn đặt ở chùa Quỳnh Lâm, vùng Đông Triều, nay thuộc tỉnh Quảng Ninh. Truyền thuyết gắn việc đúc tượng với thiền sư Nguyễn Minh Không thời Lý, người cũng được dân gian tôn làm tổ nghề đúc đồng. Các câu chuyện về việc thiền sư đi xin đồng ở phương Bắc mang đậm màu huyền thoại, nhưng chúng phản ánh một thực tế: đúc tượng lớn cần nguồn đồng vượt khả năng của một địa phương. Sách đời sau mô tả tượng cao lớn đến mức người đứng ở xa vẫn nhìn thấy, một cách nói về sự kỳ vĩ hơn là số đo.
Vạc Phổ Minh được đúc năm 1262 dưới triều Trần, đặt trước chùa Phổ Minh ở phủ Thiên Trường, quê hương nhà Trần, thuộc Nam Định cũ (nay là tỉnh Ninh Bình). Sách cổ mô tả vạc rất lớn, thành dày, miệng rộng đến mức người có thể đi lại trên miệng vạc. Vạc là đồ thờ, đồ nghi lễ, tượng trưng cho sức mạnh của vương triều.
Ngày nay ở chùa Phổ Minh vẫn còn tháp Phổ Minh thời Trần và những dấu tích được cho là vị trí đặt vạc. Đó là một trong số ít nơi người yêu cổ vật có thể đứng tại chỗ mà hình dung được phần nào bối cảnh của một trong tứ đại khí. Khi đến, nên dành thời gian xem kỹ các bệ đá, chân tảng và những hiện vật trưng bày quanh khu di tích: chính chúng, chứ không phải các câu chuyện kể, mới là bằng chứng vật chất còn lại của không gian thời Trần. Đi cùng một cuốn sách khảo cứu về khu di tích sẽ giúp chuyến tham quan có chiều sâu hơn nhiều so với đọc bảng giới thiệu.
Vì sao cả bốn công trình đều biến mất
Theo các nguồn sử Việt, trong thời gian quân Minh đô hộ, nhiều đồ đồng lớn bị phá để lấy kim loại đúc vũ khí, đồng thời nhiều thư tịch, bia ký, đồ quý bị thu gom mang đi. Tứ đại khí, vốn là những khối đồng lớn nhất, nằm trong số bị phá. Người đọc cần biết rằng giai đoạn này được sử sách Việt ghi chép với cảm xúc mất mát sâu sắc, và một số chi tiết có thể được kể lại theo hướng nhấn mạnh.
Ngoài chiến tranh, đồ đồng lớn còn có một kẻ thù khác: chính giá trị của kim loại. Trong lịch sử nhiều nước, chuông, tượng, vạc đồng thường bị nấu chảy để đúc tiền hoặc vũ khí mỗi khi đồng khan hiếm. Đồ gốm vỡ thành mảnh vẫn còn để khảo cổ học nghiên cứu, còn đồ đồng bị nấu lại thì không để lại dấu vết gì.
Đây là lý do những đồ đồng lớn thời Lý Trần còn sót lại, như một số chuông chùa, khánh, đồ thờ, có giá trị đặc biệt với giới nghiên cứu. Chúng là chứng tích hiếm hoi giúp đối chiếu với mô tả trong sử sách về tứ đại khí. Một quả chuông chùa có minh văn ghi năm đúc, tên người cúng đồng, tên thợ đúc cho biết cách tổ chức đúc đồng thời ấy: ai bỏ tiền, ai làm, đồng lấy từ đâu. Với người sưu tầm, đó là lời nhắc rằng đồ đồng có minh văn đáng giá ở thông tin nó mang, và chỉ nên tìm hiểu qua bảo tàng, nhà nghiên cứu, không nên tìm cách sở hữu.
Tứ đại khí nói gì về kỹ thuật đúc đồng của người Việt
Đúc một khối đồng lớn đòi hỏi ba điều: lượng kim loại đủ, lò nấu đủ lớn để giữ đồng nóng chảy cùng lúc, và khuôn đủ chắc để không vỡ khi rót. Với chuông và vạc, khuôn thường được làm tại chỗ, đắp bằng đất trộn trấu hoặc vật liệu chịu nhiệt, khoét hố đặt khuôn để rót. Truyền thống đúc đồng ở các làng nghề như Ngũ Xã ở Hà Nội, Đại Bái ở Bắc Ninh hay phường đúc ở Huế về sau tiếp nối nhiều nguyên tắc này.
Tứ đại khí cho thấy thời Lý Trần đã có một đội ngũ thợ đúc được tổ chức, có thể huy động theo lệnh triều đình, và kinh nghiệm truyền qua nhiều thế hệ. Chuyện chuông Quy Điền đúc hỏng lại cho thấy mặt kia: nghề đúc khi đó vẫn đang thử nghiệm ở quy mô lớn, thành công không phải lúc nào cũng chắc chắn.
Với người sưu tầm, hiểu kỹ thuật này giúp nhìn đồ đồng thờ còn lại bằng con mắt khác: vết nối khuôn, độ dày thành, độ đều của hoa văn đúc đều là dấu tay nghề người thợ. Khi gặp những câu chuyện quanh một món đồ đồng lớn, người hiểu nghề sẽ biết hỏi những câu cụ thể thay vì tin vào lời kể.
Câu hỏi thường gặp
Có còn mảnh vỡ nào của tứ đại khí không?
Cho đến nay chưa có hiện vật nào được giới khảo cổ công nhận chắc chắn là mảnh của một trong tứ đại khí. Thỉnh thoảng có thông tin về mảnh đồng tìm được gần các vị trí cũ, nhưng cần báo cáo khoa học và đối chiếu kỹ trước khi kết luận. Người đọc nên thận trọng với các tin đồn chưa có nguồn chính thức.
Thiền sư Nguyễn Minh Không có thật không?
Đây là nhân vật được ghi trong sử sách và văn bia thời Lý, được thờ ở nhiều nơi và được dân gian tôn làm tổ nghề đúc đồng. Tuy vậy, nhiều câu chuyện về ông mang màu sắc truyền thuyết, nhất là chuyện đi xin đồng. Nên tách phần sử ghi với phần dân gian kể khi tìm hiểu.
Có phải tháp Báo Thiên hoàn toàn bằng đồng?
Vấn đề này còn tranh luận. Danh sách tứ đại khí khiến nhiều người nghĩ tháp toàn bằng đồng, nhưng xét kỹ thuật xây tháp cao nhiều tầng, không ít nhà nghiên cứu cho rằng tháp chủ yếu xây bằng gạch đá, chỉ một phần như chóp tháp được đúc bằng đồng.
Có thể tham quan nơi đặt vạc Phổ Minh không?
Có. Chùa Phổ Minh ở khu di tích nhà Trần, thuộc Nam Định cũ (nay là tỉnh Ninh Bình), vẫn còn tháp Phổ Minh bằng gạch đá thời Trần và nhiều dấu tích cổ. Đây là điểm tham quan phù hợp cho người muốn hình dung không gian của một trong tứ đại khí.
Ngày nay có ai đúc lại tứ đại khí không?
Một số nơi đã đúc chuông, vạc, tượng lớn mang ý nghĩa tưởng niệm hoặc phục dựng tinh thần tứ đại khí. Những công trình này là sản phẩm mới, có giá trị nghệ thuật và kỹ thuật riêng, nhưng không phải hiện vật cổ và không nên nhầm lẫn với bản gốc đã mất.
Vì sao tứ đại khí đều gắn với chùa?
Thời Lý Trần, chùa là trung tâm văn hoá, nghi lễ và cũng là nơi triều đình thể hiện sự bảo trợ. Đúc tượng, chuông, vạc lớn đặt ở chùa vừa là công đức, vừa là cách khẳng định uy thế vương triều. Vì vậy những công trình đồng lớn nhất thời đó đều gắn với chùa, tháp.