Gốm đời Đường (618–907) và gốm đời Tống (960–1279) đi theo hai nguyên tắc khác nhau. Gốm Đường chuộng nhiều màu, dáng đầy đặn, tiếp nhận mạnh ảnh hưởng của Con đường Tơ lụa, nổi bật là tam thái men chì nhiệt thấp và cặp đôi "nam thanh bắc bạch". Gốm Tống chuộng đơn sắc, tiết chế trang trí, đẩy kỹ thuật men nhiệt cao và điều khiển lò tới mức rất tinh, tìm cái đẹp ở chất men và tỷ lệ dáng.
Sự khác biệt này không chỉ là chuyện thợ giỏi lên hay thị hiếu đổi. Nó phản ánh xã hội, kinh tế, tư tưởng của hai thời: một đế chế mở rộng, giàu có, quốc tế; và một triều đại đề cao văn trị, giới học giả, thú thưởng ngoạn tĩnh lặng. Hiểu hai nguyên tắc ấy giúp người sưu tầm đọc gốm Đông Á nói chung, kể cả gốm Việt chịu nhiều ảnh hưởng qua lại.
Gốm đời Đường: màu sắc của một đế chế mở
Thời Đường là thời Trường An là một trong những đô thị đông đúc và quốc tế nhất thế giới, thương nhân Ba Tư, Sogdiana qua lại trên Con đường Tơ lụa. Gốm Đường phản ánh điều đó: dáng bình có quai đầu phượng, bình dẹt kiểu bình đựng nước của người du mục, chén dáng cốc kim loại Tây Á, hoạ tiết hoa lá cuộn kiểu Ba Tư.
Dòng nổi tiếng nhất là Đường tam thái: gốm đất nung phủ men chì nhiệt thấp với các màu vàng hổ phách, lục, nâu, kem, đôi khi có lam coban. Men được để chảy loang tự do, tạo những vệt màu hoà vào nhau. Phần lớn tam thái là minh khí, tức đồ chôn theo người chết: ngựa, lạc đà, người hầu, quan võ, đồ dùng thu nhỏ. Vì vậy tam thái là tư liệu quý về đời sống, trang phục, giao thương thời Đường hơn là đồ dùng hằng ngày.
Cùng thời, gốm dùng hằng ngày chất lượng cao phát triển theo cặp "nam thanh bắc bạch": phương nam có men xanh Việt Châu (Chiết Giang), phương bắc có sứ trắng Hình Châu (Hà Bắc). Người đời Đường uống trà và dùng chén men xanh hay chén trắng theo sở thích, văn thơ thời ấy để lại những so sánh nổi tiếng giữa hai dòng này.
Gốm Trường Sa và chuyến tàu Belitung
Một dòng gốm Đường khác ít được biết đến hơn nhưng rất quan trọng là gốm lò Trường Sa (Hồ Nam). Lò này sớm dùng kỹ thuật vẽ màu dưới men bằng nâu sắt và lục đồng, vẽ hoa lá, chim, thậm chí chữ và câu thơ lên bát, rồi phủ men vàng nhạt. Đây là một trong những bước đi sớm của kỹ thuật vẽ dưới men mà về sau hoa lam sẽ kế thừa.
Bằng chứng nổi tiếng về quy mô gốm Trường Sa là con tàu đắm phát hiện năm 1998 ngoài khơi đảo Belitung, Indonesia, được xác định chìm vào khoảng thế kỷ IX. Trên tàu có hàng chục nghìn chiếc bát Trường Sa, cùng đồ Việt Châu, Hình Châu và đồ kim loại. Phát hiện này cho thấy gốm Trung Hoa đã được sản xuất hàng loạt cho thị trường Tây Á từ đời Đường, sớm hơn nhiều người từng nghĩ.
Với người sưu tầm, câu chuyện Belitung còn là bài học về khảo cổ dưới nước: cách trục vớt, sở hữu và bán hiện vật từ con tàu này đã gây tranh luận lớn trong giới bảo tàng quốc tế về đạo đức. Đó là lý do người chơi đồ cổ nghiêm túc luôn hỏi nguồn gốc hợp pháp của đồ từ tàu đắm.
Gốm đời Tống: các dòng lò tiêu biểu
Sang đời Tống, sách vở đời Minh – Thanh hay nói tới "ngũ đại danh diêu" gồm Nhữ, Quan, Ca, Quân, Định. Danh sách này là quan niệm của người đời sau, không phải phân loại thời Tống, nhưng giúp hình dung bức tranh. Bên cạnh đó còn nhiều dòng lò dân quan trọng:
- Định diêu (Hà Bắc): sứ trắng ngà, hoa văn khắc hoặc in tinh xảo; nung úp miệng xuống nên miệng để mộc, thường được bọc viền kim loại.
- Nhữ diêu (Hà Nam): men xanh nhạt pha lam, rạn mảnh, đồ cung đình Bắc Tống, rất hiếm; đáy có vết đinh kê nhỏ như hạt vừng.
- Quân diêu (Hà Nam): men xanh lam sữa đục, có vệt tím đỏ do đồng; trong men có những đường ngoằn ngoèo mà giới sưu tầm ví như vết giun bò.
- Quan diêu và Ca diêu: men dày, rạn lớn, xương sẫm màu; vị trí lò và ranh giới giữa hai dòng còn nhiều tranh luận.
- Kiến diêu (Phúc Kiến): chén trà men đen có vệt nâu mảnh như lông thỏ, gắn với lối uống trà bột đánh bọt thời Tống.
- Cát Châu (Giang Tây): chén men đen với hình lá cây thật in vào men, hoặc hoa văn cắt giấy.
- Từ Châu (miền bắc): đồ dân dụng phủ áo đất trắng, vẽ hoặc cạo hoa văn đen trên nền trắng, phóng khoáng.
Điểm chung của phần lớn các dòng trên là đơn sắc hoặc hai sắc, trang trí tiết chế, đề cao men. Ngay cả Từ Châu nhiều hoa văn nhất cũng chỉ dùng tương phản đen trắng.
Kỹ thuật men: từ men chì nhiệt thấp đến men nhiệt cao đơn sắc
Men chì của tam thái là loại men dễ làm: chì giúp men chảy ở nhiệt độ thấp, khoảng dưới một nghìn độ, nên các ôxít sắt, đồng, coban cho được nhiều màu tươi. Đổi lại, men chì mềm, dễ trầy, có độc tính khi tiếp xúc thức ăn lâu ngày, và lớp men dễ phong hoá thành ánh bạc óng khi nằm lâu dưới đất. Thợ Đường dùng men chì chủ yếu cho đồ trang trí và minh khí, đúng với tính chất ấy.
Men nhiệt cao lại đi con đường khác. Thành phần chính là tro thực vật hoặc đá vôi trộn với đá men, nung trên một nghìn hai trăm độ, men cứng, bền, chịu được dùng hằng ngày. Ở nhiệt độ đó chỉ còn ít chất màu chịu được, vì vậy men nhiệt cao thiên về đơn sắc: xanh của sắt nung khử, trắng của nguyên liệu ít sắt, đen nâu của sắt nhiều.
Sự tinh tế của gốm Tống nằm ở chỗ biến giới hạn ấy thành thẩm mỹ. Không có nhiều màu, người thợ khai thác độ dày, độ đục, bọt khí, vết rạn, vệt chảy, hiện tượng tinh thể trong men như vệt lông thỏ của Kiến diêu. Mỗi hiệu ứng là kết quả của công thức men và cách điều khiển lò, được tích luỹ qua nhiều thế hệ thợ.
So sánh nguyên tắc chế tác hai thời
Bảng dưới đây nêu khuynh hướng chung để đối chiếu. Luôn có những dòng lò đi ngược khuynh hướng của thời mình.
| Tiêu chí | Gốm đời Đường | Gốm đời Tống |
|---|---|---|
| Men | Men chì nhiệt thấp nhiều màu (tam thái); men xanh, men trắng nhiệt cao | Chủ yếu men nhiệt cao đơn sắc: xanh, trắng, đen, men rạn |
| Màu sắc | Phong phú, loang chảy, tương phản | Tiết chế, một màu sâu, chuyển sắc trong men |
| Dáng đồ | Đầy đặn, khoẻ, nhiều dáng ngoại lai | Thanh mảnh, cân đối, mô phỏng đồ đồng và ngọc cổ |
| Trang trí | Đắp nổi, in, vẽ, men loang | Khắc, in nông, rạn men, hiệu ứng men |
| Lò nung | Lò củi; men chì nung ở nhiệt thấp | Lò rồng ở phương nam, lò bánh bao dùng than ở phương bắc, điều khiển khí lò tinh hơn |
| Chức năng nổi bật | Minh khí, đồ dùng xa hoa, hàng xuất khẩu | Đồ trà, đồ văn phòng, đồ cung đình, đồ dân dụng chất lượng |
Đọc bảng theo hàng ngang sẽ thấy rõ: Đường hướng ra ngoài và vào màu sắc, Tống hướng vào trong và vào chất liệu.
Vì sao thẩm mỹ đổi: từ phô diễn sang tĩnh lặng
Nhiều nhà nghiên cứu gắn sự chuyển đổi này với sự lên ngôi của tầng lớp sĩ đại phu thời Tống. Đó là những người đỗ đạt qua khoa cử, đọc sách, viết chữ, vẽ tranh thuỷ mặc, sưu tầm đồ đồng cổ và ngọc cổ. Thẩm mỹ của họ đề cao sự giản dị, tự nhiên, cái đẹp kín đáo cần thời gian để cảm. Một chiếc bát men xanh trơn, cầm lên mới thấy độ sâu của men, hợp với tinh thần đó hơn một con ngựa tam thái rực rỡ.
Thói quen uống trà cũng góp phần. Lối uống trà bột đánh bọt thời Tống đòi chén men tối để nổi màu bọt trắng, từ đó kéo theo sự phát triển của men đen Kiến diêu, Cát Châu. Đồ văn phòng như ống bút, bình nước mài mực, giá bút, lư hương nhỏ trở thành mảng đồ gốm quan trọng.
Cuối cùng là tiến bộ kỹ thuật. Người thợ Tống kiểm soát lò rồng, lò dùng than, không khí trong lò tốt hơn hẳn thời trước. Chỉ khi điều khiển được lửa đến mức ấy mới có thể làm ra những sắc men đơn sắc ổn định, và mới có thể theo đuổi thẩm mỹ của men thay vì của màu vẽ.
Những hiểu lầm khi so gốm Đường và gốm Tống
"Gốm Tống đẹp hơn gốm Đường." Đó là đánh giá theo thị hiếu, không phải nhận định lịch sử. Gốm Đường có sức sống, màu sắc và giá trị tư liệu riêng; gốm Tống có sự tinh luyện về men. Hai thời trả lời hai câu hỏi thẩm mỹ khác nhau.
"Đời Tống không có gốm nhiều màu." Có, nhưng ít và không phải dòng chính. Gốm Từ Châu có những món vẽ màu trên men vào cuối Tống, đầu Kim – Nguyên, và các lò phía bắc vẫn làm một số đồ men chì nhiều màu.
"Tam thái chỉ có ba màu." Chữ "tam" chỉ sự nhiều màu chứ không đếm đúng ba; tam thái có thể có vàng, lục, nâu, kem, lam. Đây là cách gọi giống chữ "ngũ" trong ngũ thái.
"Gốm đời Đường đều thô hơn gốm đời Tống." Sứ trắng Hình Châu và men xanh Việt Châu đời Đường đã đạt chất lượng rất cao. Khác biệt chủ yếu là định hướng thẩm mỹ và quy mô chuyên môn hoá, không phải chuyện thô hay tinh.
Câu hỏi thường gặp
Đường tam thái có phải là đồ dùng hằng ngày không?
Phần lớn không. Đường tam thái chủ yếu là minh khí chôn theo người chết. Men chì nhiệt thấp mềm, dễ trầy và có thể thôi chì, không hợp để ăn uống. Vì vậy tam thái thường được tìm thấy trong mộ táng.
Ngũ đại danh diêu có phải phân loại chính thức thời Tống?
Không. Đây là cách gọi của người đời Minh – Thanh khi nhìn lại, và danh sách có lúc thay đổi theo sách. Nó hữu ích như cách nhớ, nhưng không phản ánh đủ sự đa dạng của gốm Tống, nhất là các dòng lò dân như Từ Châu, Diệu Châu, Kiến diêu.
Vì sao đồ Định diêu có viền kim loại ở miệng?
Định diêu thường được nung úp miệng xuống để tiết kiệm chỗ và tránh biến dạng, nên miệng không có men, để lộ xương thô. Người ta bọc viền kim loại như đồng, bạc để che phần ấy và làm đẹp thêm.
Gốm Việt chịu ảnh hưởng gốm Đường hay gốm Tống nhiều hơn?
Gốm men ngọc, men trắng thời Lý – Trần có nhiều điểm gần với tinh thần gốm Tống: đơn sắc, khắc chìm, đề cao men. Nhưng dáng đồ, hoa văn và gốm hoa nâu mang dấu ấn riêng. Đây là đề tài nghiên cứu còn nhiều ý kiến khác nhau.
Học phân biệt gốm Đường và gốm Tống nên bắt đầu từ đâu?
Nên bắt đầu từ ba đặc điểm dễ thấy: men chì nhiều màu hay men đơn sắc nhiệt cao, dáng đầy đặn hay thanh mảnh, trang trí phô diễn hay tiết chế. Sau đó mới đi vào từng dòng lò cụ thể qua hiện vật bảo tàng.
Có thể gặp gốm Đường, gốm Tống thật ở Việt Nam không?
Mảnh và hiện vật gốm Trung Hoa các thời có mặt ở nhiều di chỉ khảo cổ trong nước. Hiện vật từ lòng đất thuộc quản lý của Nhà nước; người sưu tầm nên học qua bảo tàng và chỉ giữ món có nguồn gốc hợp pháp rõ ràng.