Mười hai đầu thú đồng là phần trang trí của một đài phun nước kiêm đồng hồ nước trước toà Hải Yến Đường, trong khu cung điện kiểu châu Âu của Viên Minh Viên ở Bắc Kinh, được làm dưới thời vua Càn Long thế kỷ XVIII. Năm 1860, liên quân Anh – Pháp cướp phá và đốt Viên Minh Viên; các đầu thú bị lấy đi và thất lạc. Đến nay bảy chiếc đã về Trung Quốc, năm chiếc vẫn chưa rõ tung tích.
Về mặt mỹ thuật, các đầu thú không được giới nghiên cứu xếp vào hàng kiệt tác đồ đồng Trung Hoa. Nhưng số phận của chúng biến chúng thành một trong những biểu tượng mạnh nhất của câu chuyện cổ vật thất lạc thời thực dân. Bài này kể lại chúng được làm ra sao, đã đi đâu, và vì sao một món đồ trang trí lại có sức nặng lớn đến vậy, với những bài học cho người sưu tầm Việt Nam.
Viên Minh Viên và khu cung điện kiểu châu Âu
Viên Minh Viên là quần thể vườn cung đình rộng lớn ở ngoại ô phía tây bắc Bắc Kinh, được các vua nhà Thanh xây dựng và mở rộng suốt thế kỷ XVIII. Ngoài những khu vườn kiểu Trung Hoa, vua Càn Long cho xây một khu cung điện và đài phun nước theo phong cách Baroque châu Âu, gọi là Tây Dương Lâu. Thiết kế do các hoạ sĩ, kỹ sư người châu Âu phục vụ trong triều đảm nhận, nổi tiếng nhất là hoạ sĩ Giuseppe Castiglione, tên Trung Hoa là Lang Thế Ninh, cùng Michel Benoist phụ trách phần thuỷ lực.
Khu Tây Dương Lâu là một hiện tượng hiếm trong lịch sử kiến trúc: một ông vua Á Đông cho dựng cung điện kiểu phương Tây làm nơi thưởng ngoạn, trong khi châu Âu cùng thời đang mê đồ trang trí kiểu Trung Hoa. Hai luồng thị hiếu giao nhau, và các đầu thú đồng chính là sản phẩm của cuộc giao thoa ấy.
Năm 1860, trong Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai, liên quân Anh – Pháp tiến vào Bắc Kinh, cướp phá Viên Minh Viên rồi phóng hoả theo lệnh của Huân tước Elgin, phía Anh, như một đòn trả đũa. Người ra lệnh là con trai của chính vị Huân tước Elgin từng đưa các tấm điêu khắc Parthenon về Anh đầu thế kỷ XIX, một sự trùng hợp mà các nhà sử học hay nhắc tới. Hàng loạt đồ sứ, đồ ngọc, tranh, sách trong vườn bị lấy đi và phân tán khắp châu Âu.
Ngày nay, những gì còn lại của Tây Dương Lâu là các phế tích đá chạm hoa văn châu Âu nằm giữa công viên. Chúng được giữ nguyên như một chứng tích, và chính cảnh đổ nát ấy đã trở thành hình ảnh quen thuộc gắn với ký ức về năm 1860.
Đài phun nước kiêm đồng hồ ở Hải Yến Đường
Trước toà Hải Yến Đường có một bể nước, hai bên đặt mười hai bức tượng mình người đầu thú, tượng trưng cho mười hai con giáp. Thân tượng bằng đá, mặc áo, còn đầu đúc bằng đồng. Theo mô tả thường được kể lại, mỗi tượng phun nước trong khoảng hai giờ ứng với con giáp của mình, và vào giữa trưa cả mười hai tượng cùng phun, biến đài phun nước thành một chiếc đồng hồ nước khổng lồ.
Việc dùng mười hai con giáp mặc áo thay cho tượng người khoả thân thường thấy trong đài phun nước châu Âu được giải thích là để hợp với thị hiếu và lễ nghi Trung Hoa. Đó là một ví dụ thú vị về cách các nghệ nhân phương Tây điều chỉnh mẫu hình của mình cho người đặt hàng phương Đông, cũng giống như đồ sứ ký kiểu là ví dụ ngược lại: người Việt đặt lò Trung Hoa làm theo ý mình.
Các đầu thú được đúc bằng hợp kim đồng chất lượng cao, tạo hình tả thực, chi tiết lông, vảy, nếp da được chạm kỹ. Chúng mang phong cách lai: kỹ thuật đúc của thợ cung đình Trung Hoa, mẫu tạo hình chịu ảnh hưởng nghệ thuật điêu khắc châu Âu. Vì vậy giới nghiên cứu nghệ thuật thường coi chúng là đồ trang trí cung đình tinh xảo hơn là đồ đồng cổ truyền thống tiêu biểu.
Số phận mười hai đầu thú theo những gì đã được công bố
Thông tin dưới đây tổng hợp từ những trường hợp đã được báo chí và các cơ quan văn hoá công bố rộng rãi; không nêu giá các giao dịch:
| Con giáp | Tình trạng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trâu, Hổ, Khỉ | Đã về Trung Quốc | Được một doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc mua lại tại các phiên đấu giá ở Hồng Kông năm 2000, trưng bày tại bảo tàng của doanh nghiệp này |
| Lợn | Đã về Trung Quốc | Được doanh nhân Hồng Kông Hà Hồng Sân mua năm 2003 rồi hiến tặng |
| Ngựa | Đã về Trung Quốc | Cũng do Hà Hồng Sân mua năm 2007; năm 2019 ông hiến cho nhà nước và chiếc đầu ngựa được đưa về trưng bày tại Viên Minh Viên |
| Chuột, Thỏ | Đã về Trung Quốc | Xuất hiện trong phiên đấu giá bộ sưu tập Yves Saint Laurent – Pierre Bergé ở Paris năm 2009, gây tranh cãi lớn; năm 2013 gia đình Pinault, chủ sở hữu nhà đấu giá, mua và hiến tặng cho Trung Quốc |
| Rồng, Rắn, Dê, Gà, Chó | Chưa rõ tung tích | Có nhiều tin đồn nhưng chưa có trường hợp nào được xác nhận chính thức |
Điểm đáng chú ý là không có chiếc nào về nước bằng con đường kiện tụng. Tất cả đều đi qua thị trường rồi được hiến tặng, phản ánh đúng giới hạn của luật pháp quốc tế với những hiện vật bị lấy từ trước khi có các công ước hiện đại.
Phiên đấu giá Paris 2009 và câu hỏi đạo lý
Phiên đấu giá năm 2009 ở Paris là khoảnh khắc đưa các đầu thú lên trang nhất báo chí thế giới. Hai đầu chuột và thỏ nằm trong bộ sưu tập của nhà thiết kế thời trang Yves Saint Laurent và người bạn đời Pierre Bergé. Phía Trung Quốc phản đối việc bán đồ bị cướp năm 1860, một nhóm luật sư kiện tại toà án Pháp đòi dừng phiên nhưng không thành công vì món đồ được coi là sở hữu hợp pháp theo luật Pháp.
Phiên đấu giá vẫn diễn ra, nhưng người trả giá cao nhất, một nhà sưu tầm Trung Quốc, sau đó tuyên bố không thanh toán như một cách phản đối. Giao dịch đổ vỡ, hai đầu thú quay về chủ cũ. Bốn năm sau, gia đình Pinault mua lại và hiến cho Trung Quốc, khép lại vụ việc bằng một cử chỉ thiện chí ngoài khuôn khổ pháp lý.
Vụ việc đặt ra câu hỏi mà giới sưu tầm vẫn tranh luận: khi luật cho phép mua bán một món đồ có quá khứ bị cướp, người bán, nhà đấu giá và người mua có trách nhiệm đạo lý gì? Ngày càng nhiều nhà đấu giá và bảo tàng trả lời bằng cách tự đặt ra chuẩn mực cao hơn luật, rút những lô có tranh chấp nguồn gốc, hoặc chủ động liên hệ nước gốc trước khi bán.
Từ phế tích đến nghệ thuật đương đại: đầu thú như một ngôn ngữ
Sức nặng biểu tượng của các đầu thú không chỉ thể hiện ở những phiên đấu giá. Năm 2010, nghệ sĩ Trung Quốc Ngải Vị Vị (Ai Weiwei) ra mắt tác phẩm sắp đặt "Circle of Animals/Zodiac Heads", gồm mười hai đầu thú bằng đồng phóng to, dựa trên mẫu của Hải Yến Đường, kể cả năm chiếc chưa rõ tung tích được ông tưởng tượng lại. Tác phẩm được trưng bày ở nhiều thành phố trên thế giới.
Ông đặt ra những câu hỏi khiến cả hai phía phải suy nghĩ: các đầu thú vốn do người châu Âu thiết kế cho một ông vua Mãn Thanh, vậy chúng là di sản của ai; và vì sao một món đồ trang trí lại được đẩy lên thành biểu tượng quốc gia. Tác phẩm không phủ nhận nỗi đau năm 1860, nhưng mời người xem nhìn cổ vật như một thứ có nhiều lớp nghĩa, đổi thay theo thời gian và theo người kể chuyện.
Với người sưu tầm, đây là một góc nhìn đáng giữ. Giá trị của một cổ vật không cố định trong chất liệu hay tay nghề; nó được tạo nên bởi lịch sử mà món đồ đi qua, bởi những người đã giữ nó, mất nó, tìm lại nó. Đọc được những lớp nghĩa ấy là một phần của con mắt sưu tầm, không kém gì việc phân biệt men hay xương gốm.
Bài học cho người sưu tầm Việt Nam
Biểu tượng có thể nặng hơn mỹ thuật. Một món đồ không thuộc hàng kiệt tác vẫn có thể mang sức nặng quốc gia nếu gắn với một ký ức tập thể. Người sưu tầm nên hiểu điều này để tôn trọng cảm xúc của cộng đồng gốc, thay vì chỉ nhìn món đồ qua lăng kính thẩm mỹ.
Hợp pháp chưa chắc đã vô can. Hai đầu thú năm 2009 được toà án Pháp coi là sở hữu hợp pháp, nhưng phiên bán vẫn gây chấn động. Món đồ có quá khứ đáng tranh cãi luôn đi kèm rủi ro danh tiếng, dù giấy tờ đầy đủ.
Thị trường không phải con đường lý tưởng. Việc mua lại rồi hiến tặng đưa được đồ về, nhưng giới chuyên môn lo nó làm tăng giá đồ bị cướp và khuyến khích những người đang giữ chờ thời. Đó là lý do nhiều nước kết hợp thị trường với ngoại giao và vận động đạo lý.
Đồ phỏng tràn lan theo sau biểu tượng. Khi các đầu thú nổi tiếng, bản sao đủ kích cỡ tràn ngập thị trường lưu niệm, có cả bản được làm cũ. Người sưu tầm cần biết rằng một biểu tượng càng nổi tiếng thì đồ giả càng nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Mười hai đầu thú Viên Minh Viên được làm vào thời nào?
Chúng được làm dưới thời vua Càn Long nhà Thanh, thế kỷ XVIII, làm phần trang trí cho đài phun nước trước Hải Yến Đường trong khu Tây Dương Lâu của Viên Minh Viên, theo thiết kế của những người châu Âu phục vụ trong triều như Giuseppe Castiglione và Michel Benoist.
Vì sao các đầu thú rời khỏi Trung Quốc?
Năm 1860, trong Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai, liên quân Anh – Pháp cướp phá rồi đốt Viên Minh Viên. Nhiều hiện vật, trong đó có các đầu thú đồng, bị lấy đi và phân tán qua tay nhiều người ở châu Âu và nơi khác.
Đến nay bao nhiêu đầu thú đã về Trung Quốc?
Theo thông tin công bố rộng rãi, bảy chiếc đã về là trâu, hổ, khỉ, lợn, ngựa, chuột và thỏ. Năm chiếc còn lại gồm rồng, rắn, dê, gà và chó vẫn chưa rõ tung tích được xác nhận chính thức.
Các đầu thú có giá trị mỹ thuật cao không?
Chúng là đồ trang trí cung đình tinh xảo, mang phong cách giao thoa Đông Tây, nhưng giới nghiên cứu nghệ thuật thường không xếp chúng vào hàng kiệt tác đồ đồng Trung Hoa. Ý nghĩa lớn nhất của chúng là biểu tượng lịch sử gắn với sự kiện năm 1860.
Vì sao Trung Quốc không kiện để đòi lại các đầu thú?
Đã có những nỗ lực pháp lý, như vụ kiện tại toà án Pháp năm 2009, nhưng không thành công vì luật nơi giữ món đồ và vì các công ước quốc tế không hồi tố cho sự kiện năm 1860. Do đó các đầu thú chủ yếu trở về qua mua lại và hiến tặng.
Mua mô hình đầu thú Viên Minh Viên làm đồ trang trí có vấn đề gì không?
Mua bản sao được bán công khai là đồ mỹ nghệ thì không có vấn đề. Điều cần tránh là tin vào lời giới thiệu một chiếc đầu thú làm cũ là bản gốc hay đồ cùng thời. Đồ thật đều được theo dõi chặt và không xuất hiện ở chợ đồ cổ thông thường.