Một chiếc trống đồng Đông Sơn được đọc từ tâm ra ngoài: giữa mặt trống là ngôi sao nhiều cánh, quanh đó là các vành hoa văn hình học xen với vành cảnh sinh hoạt (người hoá trang lông chim, nhà sàn, giã gạo) và vành chim bay; phần tang phình ra phía trên thân thường khắc thuyền chở người, còn thân trống chia ô có hình chiến binh hoặc con vật. Cách sắp xếp này lặp lại có quy luật, nên người xem quen mắt có thể nhận ra trống thuộc nhóm sớm hay muộn chỉ qua bố cục.
Bài này dành cho người yêu cổ vật muốn đứng trước một chiếc trống trong bảo tàng mà hiểu mình đang nhìn gì: các vùng của trống, ý nghĩa hoa văn theo cách giới nghiên cứu đang diễn giải, hệ phân loại Heger mà sách khảo cổ nào cũng nhắc, và vì sao trống đồng là hiện vật khảo cổ chứ không phải món đồ để sưu tầm tư nhân như một chiếc bình gốm cũ.
Trống đồng Đông Sơn là gì và tên gọi từ đâu ra
Văn hoá Đông Sơn được đặt tên theo làng Đông Sơn bên bờ sông Mã ở Thanh Hoá, nơi các cuộc khai quật từ giữa những năm 1920 tìm thấy nhiều đồ đồng có phong cách chung. Giới khảo cổ dùng tên này để chỉ một nền văn hoá thời đại kim khí trải rộng ở lưu vực sông Hồng, sông Mã, sông Cả, kéo dài khoảng từ nửa cuối thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên đến những thế kỷ đầu Công nguyên. Trống đồng là loại hiện vật tiêu biểu nhất của nền văn hoá ấy, nhưng không phải duy nhất: cùng thời còn có thạp, thố, rìu, giáo, đồ trang sức bằng đồng.
Cần phân biệt hai cách dùng chữ. "Trống đồng Đông Sơn" theo nghĩa hẹp là trống thuộc văn hoá Đông Sơn, có niên đại và phong cách xác định. Theo nghĩa rộng, nhiều người gọi mọi trống đồng cổ ở Việt Nam là trống Đông Sơn, kể cả những chiếc muộn hơn hàng nghìn năm do các tộc người miền núi đúc và dùng tới tận thời cận đại. Khi đọc sách hay xem bảo tàng, nên xem văn bản đang dùng nghĩa nào, vì hai nhóm này khác nhau rất xa về tuổi và ý nghĩa.
Trống không chỉ là nhạc cụ. Các nhà nghiên cứu cho rằng trống từng là vật biểu trưng quyền lực của thủ lĩnh, đồ dùng trong nghi lễ cầu mùa, có khi được chôn theo người chết. Một số trống tìm thấy bên trong chứa đồ đồng nhỏ, cho thấy trống còn được dùng như vật đựng trong những hoàn cảnh nhất định.
Đọc mặt trống: từ ngôi sao giữa ra vành ngoài cùng
Mặt trống là nơi tập trung hoa văn dày nhất. Với một chiếc trống thuộc nhóm sớm, đẹp, người xem có thể đi theo trình tự sau, từ trong ra ngoài:
- Ngôi sao trung tâm: khối nổi ở giữa, nơi gõ dùi, toả ra nhiều cánh nhọn. Số cánh thay đổi theo từng trống; giữa các cánh thường có hoa văn hình lông công hoặc hình chữ V lồng nhau.
- Các vành hoa văn hình học: vòng tròn có chấm giữa nối nhau bằng đường tiếp tuyến, răng cưa, chấm nhỏ, vạch ngắn song song. Những vành này làm nhịp ngăn cách giữa các vành có hình người và vật.
- Vành cảnh sinh hoạt: người đội mũ lông chim cầm nhạc cụ hoặc vũ khí đi thành hàng, người giã gạo chày đôi, nhà sàn mái cong hai đầu, người đánh trống đặt trên sàn. Đây là vành được trích dẫn nhiều nhất khi bàn về đời sống cư dân Đông Sơn.
- Vành chim và thú: chim mỏ dài, cổ dài, cánh xoè bay ngược chiều kim đồng hồ, thường được gọi là chim Lạc; có trống xen thêm hươu, nai đi thành đàn.
- Vành ngoài cùng sát mép: lại là hoa văn hình học, kết thúc mặt trống. Ở một số trống muộn hơn, mép mặt có gắn tượng cóc nổi khối.
Điều đáng để ý là hướng chuyển động: người và chim trên mặt nhiều trống đều đi cùng một chiều quanh ngôi sao, tạo cảm giác vòng quay. Khi so hai trống cạnh nhau, mức độ sinh động của vành cảnh sinh hoạt là một trong những chỉ dấu dễ thấy nhất để phân biệt trống sớm với trống muộn: trống muộn thường chỉ còn hoa văn được cách điệu hoá, hình người hoá thành những nét gần như hình học.
Tang trống, thân trống và chân trống nói gì
Nhìn ngang, trống Đông Sơn chia ba phần rõ: tang phình ra ngay dưới mặt, thân thẳng hoặc thắt nhẹ ở giữa, chân choãi ra ở dưới cùng. Bốn quai cầm thường đúc liền ở chỗ nối tang với thân, có hoa văn bện thừng. Tỷ lệ giữa ba phần, độ phình của tang và độ choãi của chân là những yếu tố mà người làm phân loại dùng để xếp trống vào nhóm.
Tang trống là chỗ thường có hình thuyền: thân thuyền dài, đầu và đuôi cong vút, trên thuyền có người đội mũ lông chim cầm mái chèo, cầm vũ khí, có khi có người đánh trống ngay trên thuyền. Các nhà nghiên cứu đọc hình này theo nhiều hướng, từ cảnh đua thuyền, nghi lễ đưa hồn người chết, đến cảnh thuỷ chiến; đến nay chưa có cách đọc nào được tất cả chấp nhận, nên người xem nên coi đó là những giả thuyết có lý lẽ, không phải kết luận.
Thân trống thường chia ô bằng các băng hoa văn dọc, trong ô có hình người cầm vũ khí, đội mũ lông chim, hoặc hình bò, hình chim. Chân trống ít hoa văn hơn, có khi để trơn. Ở mặt trong, nếu có dịp nhìn qua đáy trống trong các trưng bày cho phép, có thể thấy vết của lõi khuôn và các con kê giữ khoảng cách giữa khuôn trong và khuôn ngoài, những dấu tích cho biết trống được đúc bằng kỹ thuật khuôn ghép công phu.
Phân loại Heger: bốn loại trống và vị trí của trống Đông Sơn
Năm 1902, nhà nghiên cứu người Áo Franz Heger công bố một công trình về trống kim loại cổ ở Đông Nam Á, chia trống thành bốn loại chính dựa trên hình dáng và hoa văn. Cho đến nay, hệ này vẫn là ngôn ngữ chung khi giới nghiên cứu các nước trao đổi với nhau:
| Loại | Đặc điểm nhận diện chính | Liên hệ với Việt Nam |
|---|---|---|
| Heger I | Ba phần tang, thân, chân rõ; mặt trống có ngôi sao và các vành hoa văn hình người, chim, thuyền; nhóm muộn có tượng cóc | Trống Đông Sơn theo nghĩa hẹp chủ yếu thuộc loại này |
| Heger II | Dáng cao, mặt trống chìa rộng ra ngoài tang, hoa văn hình học cách điệu, thường có tượng cóc trên mặt | Gặp nhiều ở vùng Mường và vùng giáp ranh phía nam Trung Hoa, niên đại muộn hơn |
| Heger III | Thân thon dài, mặt chìa, tượng cóc chồng lên nhau, có khi có hình voi, ốc ở thân | Gắn với các tộc người vùng Thượng Lào, Myanmar, Thái Lan |
| Heger IV | Dáng nhỏ, thấp, hoa văn ảnh hưởng văn hoá Hán, có khi có chữ | Thường liên hệ với trống của một số tộc người ở nam Trung Hoa |
Giới khảo cổ Việt Nam về sau đề xuất những cách chia chi tiết hơn cho riêng nhóm trống Đông Sơn, ví dụ phân thành nhiều nhóm nhỏ theo trình tự từ sớm đến muộn. Với người yêu cổ vật, chỉ cần nắm hệ Heger là đủ để đọc chú thích ở bảo tàng các nước và hiểu vì sao hai chiếc trống cùng là "trống đồng" lại được xếp cách nhau cả nghìn năm.
Những chiếc trống tiêu biểu nên biết tên
Trống Ngọc Lũ được tìm thấy cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 khi người dân đắp đê ở vùng Ngọc Lũ, thuộc tỉnh Hà Nam cũ (nay là tỉnh Ninh Bình). Đây là chiếc trống thường được đưa ra làm ví dụ mẫu mực vì hoa văn mặt trống đầy đủ và sắc nét, đặc biệt là vành cảnh sinh hoạt. Trống Hoàng Hạ tìm thấy năm 1937 ở vùng Phú Xuyên, nay thuộc Hà Nội, cũng có bố cục hoa văn phong phú và được so sánh song song với trống Ngọc Lũ trong nhiều sách.
Trống Cổ Loa được phát hiện năm 1982 trong khu di tích Cổ Loa, Hà Nội; điểm đặc biệt là bên trong trống chứa nhiều hiện vật đồng như lưỡi cày, rìu, mảnh đồng, gợi ý một cách dùng trống như vật cất giữ. Cả ba chiếc trống này đều nằm trong danh sách bảo vật quốc gia được công nhận từ đợt đầu tiên và đang được trưng bày, bảo quản tại bảo tàng nhà nước.
Ngoài ra, nhiều trống khác được tìm thấy ở Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh và cả ở các nước Đông Nam Á hải đảo, cho thấy trống Đông Sơn từng được trao đổi hoặc mang đi rất xa. Khi đọc thông tin về một chiếc trống cụ thể, hãy tìm nguồn từ bảo tàng hoặc báo cáo khảo cổ, vì quanh trống đồng có rất nhiều chuyện kể truyền miệng thiếu căn cứ.
Trống đồng trong tay tư nhân: vì sao người sưu tầm nên dừng lại
Theo nguyên tắc của pháp luật về di sản văn hoá hiện hành, hiện vật có được do khai quật khảo cổ hoặc phát hiện trong lòng đất thuộc sở hữu toàn dân, người phát hiện phải báo cho chính quyền và cơ quan văn hoá. Trống đồng Đông Sơn gần như luôn có nguồn gốc từ lòng đất, nên một chiếc trống đang trôi nổi trên thị trường hầu như không thể chứng minh được nguồn gốc hợp pháp. Mua về không chỉ là rủi ro mất tiền vì đồ giả mà còn là rủi ro pháp lý.
Một lý do khác ít người nghĩ tới: trống bị đào trộm mất đi toàn bộ bối cảnh. Một chiếc trống nằm trong mộ cùng các đồ tuỳ táng khác cho biết người được chôn là ai, sống thời nào, quan hệ với cộng đồng ra sao. Khi bị đào lên bán, chiếc trống chỉ còn là một khối đồng đẹp, phần thông tin quý nhất đã mất vĩnh viễn. Người sưu tầm có văn hoá hiểu rằng giữ trống trong nhà không làm mình giàu thêm hiểu biết, còn để nó ở bảo tàng thì cả cộng đồng được học.
Nếu gia đình đang giữ một chiếc trống từ lâu đời, cách đúng là liên hệ bảo tàng tỉnh hoặc Sở phụ trách văn hoá để được hướng dẫn giám định và đăng ký theo quy định hiện hành. Những chiếc trống đồng muộn mà các dân tộc miền núi đúc và dùng trong nghi lễ đến thế kỷ 20 lại là trường hợp khác về tuổi, nhưng vẫn nên hỏi cơ quan chuyên môn trước khi trao đổi.
Ba hiểu lầm thường gặp khi nói về trống đồng
"Trống càng to càng cổ." Kích thước không nói lên tuổi. Có trống Heger I nhỏ, và có trống muộn rất lớn. Tuổi được xác định bằng tổng hợp hình dáng, hoa văn, hợp kim, bối cảnh khảo cổ, không bằng thước đo đường kính.
"Có tượng cóc trên mặt là trống Đông Sơn chuẩn." Tượng cóc thường xuất hiện ở nhóm trống muộn và ở trống Heger II, III. Nhiều trống Đông Sơn sớm, đẹp nhất lại không có cóc. Cóc là dấu hiệu giúp định nhóm, không phải dấu hiệu chính hiệu.
"Hoa văn trên trống là một câu chuyện đã được giải mã." Giới nghiên cứu mới có những cách đọc thuyết phục cho một số chi tiết như nhà sàn, giã gạo, chim bay. Những câu hỏi lớn như ý nghĩa hình thuyền hay vai trò chính xác của trống trong nghi lễ vẫn còn tranh luận. Khi gặp bài viết khẳng định chắc chắn mọi chi tiết, hãy đọc với tinh thần thận trọng.
"Gõ thử là biết trống thật." Âm thanh phụ thuộc độ dày, hợp kim, vết nứt, cách treo và rất khó so sánh. Hơn nữa, gõ mạnh vào hiện vật cổ có thể làm nứt thêm. Ở bảo tàng, trống không được gõ; ngoài bảo tàng, cũng không có lý do gì để thử như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Trống đồng Đông Sơn được đúc bằng kỹ thuật gì?
Các nghiên cứu cho thấy trống được đúc bằng khuôn ghép gồm khuôn ngoài và lõi trong, giữa có con kê giữ khoảng cách để đồng nóng chảy chảy đều. Hoa văn được tạo trên khuôn trước khi đúc. Chi tiết quy trình vẫn còn được bàn luận, đặc biệt là việc khuôn làm bằng đất hay có dùng sáp ở một số công đoạn.
Xem trống đồng thật ở đâu tại Việt Nam?
Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội có bộ sưu tập trống đồng lớn, trong đó có những chiếc tiêu biểu nhất. Bảo tàng các tỉnh Thanh Hoá, Nghệ An và một số tỉnh miền núi phía Bắc cũng trưng bày trống tìm được tại địa phương. Nên xem thông tin trưng bày hiện hành của từng bảo tàng trước khi đến.
Chim trên mặt trống có phải là chim Lạc không?
Tên gọi chim Lạc được dùng phổ biến trong sách và trong đời sống, gắn với tên gọi Lạc Việt. Về mặt sinh học, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hình chim gần với các loài chim nước như cò, sếu, bồ nông. Đây là cách gọi văn hoá được chấp nhận rộng rãi hơn là một định danh loài chính xác.
Trống đồng của các dân tộc miền núi ngày nay có phải trống Đông Sơn không?
Phần lớn không. Nhiều dân tộc như Mường, Lô Lô và một số tộc người khác đúc và dùng trống đồng trong nghi lễ đến tận thời cận đại, kiểu dáng thuộc các loại Heger muộn. Những trống này có giá trị văn hoá dân tộc học riêng, nhưng tuổi và phong cách khác hẳn trống Đông Sơn.
Mô hình trống đồng bán ở cửa hàng lưu niệm có vi phạm gì không?
Mô hình, bản sao mỹ nghệ bán công khai như đồ lưu niệm thì không phải cổ vật và không vướng quy định về cổ vật, miễn người bán không giới thiệu là đồ cổ. Rắc rối chỉ xảy ra khi một bản sao được làm cũ rồi rao như hiện vật đào được, khi đó người mua dễ bị lừa và người bán có thể vi phạm pháp luật.
Vì sao trống Đông Sơn lại được tìm thấy ở cả Indonesia và Malaysia?
Giới nghiên cứu cho rằng trống từng là món đồ có giá trị cao được trao đổi theo các tuyến thương mại ven biển Đông Nam Á, có thể làm quà giữa các thủ lĩnh. Việc trống xuất hiện xa nơi đúc cho thấy mạng lưới giao lưu thời kim khí rộng hơn nhiều người hình dung.