Tháng 4 năm 2014, trong chuyến thăm Seoul, Tổng thống Mỹ Barack Obama đã trao trả cho Hàn Quốc chín chiếc ấn thời Triều Tiên và Đại Hàn Đế quốc. Những chiếc ấn này bị một quân nhân Mỹ mang khỏi Hàn Quốc trong Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953), nằm trong gia đình người đó nhiều thập kỷ, rồi bị cơ quan điều tra Mỹ thu giữ và trả về nước gốc.
Trường hợp này là ví dụ gọn gàng về cách một cổ vật thất lạc thời chiến được nhận diện, chứng minh và trao trả. Nó cũng đặt ra những câu hỏi rất gần với người Việt: đồ của ông bà, của người thân từng đi lính, từng làm việc ở nước ngoài mang về thì sao? Và ấn của triều Nguyễn thất lạc thì đã và đang được xử lý thế nào?
Chín chiếc ấn và vì sao chúng quan trọng với người Hàn
Ấn của vương triều Triều Tiên (Joseon) không phải con dấu hành chính bình thường. Ấn hoàng gia được làm cho những dịp trọng đại như sắc phong, đặt thuỵ hiệu, và được thờ giữ trong tông miếu. Mỗi chiếc gắn với một nhân vật, một sự kiện cụ thể trong lịch sử triều đại, thường có hồ sơ ghi chép trong các bộ nghi quỹ của triều đình. Nhờ những ghi chép đó, người ta có thể đối chiếu từng chiếc ấn thất lạc với tư liệu gốc.
Trong chiến tranh, nhiều cung điện, kho lưu trữ ở Seoul bị xáo trộn, và một phần đồ hoàng gia rơi vào tay binh lính các bên. Chín chiếc ấn được trao trả năm 2014 là một phần nhỏ trong số đó. Với người Hàn, chúng mang ý nghĩa của những mảnh danh dự quốc gia trở về, nên việc trao trả được làm thành nghi thức ngoại giao, chứ không chỉ là một thủ tục hải quan.
Điểm đáng học là phía Hàn Quốc không chỉ dựa vào cảm xúc. Họ có tư liệu đối chiếu, có hồ sơ chứng minh những chiếc ấn này thuộc kho hoàng gia và rời đi trong hoàn cảnh chiến tranh, chứ không phải được bán hay tặng hợp pháp.
Từ một gia đình ở Mỹ đến lễ trao trả: con đường điển hình
Các vụ trao trả cổ vật thời chiến thường đi theo trình tự gần giống nhau. Diễn giải ở mức nguyên lý:
- Món đồ lộ diện: thường khi gia đình người mang về đem đi đấu giá, định giá hoặc khi có người báo tin.
- Chuyên gia nhận diện: bảo tàng, nhà nghiên cứu nước gốc so khớp với tư liệu, ảnh cũ, danh mục kho.
- Cơ quan chức năng nước sở tại vào cuộc: điều tra nguồn gốc, xác minh món đồ là tài sản bị chiếm đoạt chứ không phải mua bán hợp pháp.
- Thu giữ và xử lý pháp lý theo luật nước sở tại; người đang giữ có thể tự nguyện giao lại hoặc phải qua toà.
- Trao trả qua kênh ngoại giao, thường kèm nghi lễ, rồi món đồ về bảo tàng quốc gia nước gốc để nghiên cứu, bảo quản, trưng bày.
Mỗi bước đều có thể kéo dài nhiều năm. Điểm mấu chốt nằm ở bước thứ hai và thứ ba: không có tư liệu chứng minh nguồn gốc, mọi yêu cầu chỉ dừng ở lời kêu gọi.
Hàn Quốc đã đòi cổ vật như thế nào ngoài vụ chín chiếc ấn
Hàn Quốc là một trong những nước có kinh nghiệm hồi hương cổ vật bài bản nhất châu Á. Một ví dụ khác hay được nhắc là bộ nghi quỹ hoàng gia (Uigwe) của thư viện Ngoại Khuê Chương các, bị quân Pháp lấy đi năm 1866. Sau nhiều năm thương lượng, năm 2011 gần ba trăm tập được đưa về Hàn Quốc theo hình thức cho mượn dài hạn có gia hạn, vì luật Pháp hạn chế việc chuyển quyền sở hữu tài sản thuộc bộ sưu tập quốc gia.
Ví dụ đó cho thấy hồi hương không nhất thiết phải là "trả lại quyền sở hữu" ngay lập tức. Có khi hai bên chọn giải pháp trung gian: món đồ về nước gốc, được trưng bày ở đó, còn danh nghĩa pháp lý xử lý dần. Người Hàn chấp nhận lời giải chưa trọn vẹn để hiện vật được về trước.
Ngoài ra Hàn Quốc có cơ quan chuyên trách theo dõi di sản ở nước ngoài, lập danh mục cổ vật Hàn đang nằm ở các bảo tàng, nhà sưu tập trên thế giới, và hỗ trợ cả việc nghiên cứu, số hoá những món chưa thể đưa về. Cách làm này biến hồi hương từ những vụ lẻ tẻ thành một chương trình dài hạn.
Ấn triều Nguyễn thất lạc: trường hợp Hoàng đế chi bảo
Việt Nam cũng có những chiếc ấn thất lạc. Trường hợp được biết rộng rãi nhất là ấn "Hoàng đế chi bảo" của triều Nguyễn, chiếc ấn vua Bảo Đại trao cho chính quyền cách mạng khi thoái vị năm 1945, sau đó lưu lạc sang Pháp. Năm 2022, chiếc ấn xuất hiện trong danh mục một phiên đấu giá ở Paris và được rút khỏi phiên sau khi phía Việt Nam lên tiếng; báo chí sau đó đưa tin chiếc ấn được mua lại và đưa về nước.
Trường hợp này khác vụ Hàn Quốc ở chỗ chiếc ấn không bị lấy trong chiến tranh theo nghĩa cướp bóc, mà đi qua một chuỗi chuyển giao trong gia đình và thị trường. Vì vậy con đường đưa về chủ yếu là thương lượng và mua lại, chứ không phải thu giữ. Bài học cho người sưu tầm: cùng là "cổ vật thất lạc", hoàn cảnh ra đi quyết định con đường trở về.
Ngoài ấn, nhiều đồ ngự dụng, kim sách, đồ sứ cung đình triều Nguyễn cũng đang nằm ở nước ngoài. Phần lớn chưa có tư liệu đủ chặt để đặt vấn đề pháp lý, nên việc đầu tiên là lập danh mục và nghiên cứu. Người sưu tầm có hiểu biết có thể góp phần bằng cách chia sẻ thông tin với bảo tàng khi thấy những món như vậy xuất hiện.
Đồ người thân mang về từ chiến tranh: người giữ nên nghĩ gì
Đó là chuyện của mọi phía. Trong các cuộc chiến, binh lính và người đi theo ở nhiều bên đều từng mang đồ về làm kỷ niệm. Ở Việt Nam cũng có gia đình giữ đồ của người thân từng đi lính, từng sống ở các vùng chiến sự. Không nên vội gán tội, nhưng cũng đừng coi như không có gì.
Đồ gắn với một thiết chế cụ thể là tín hiệu cần chú ý. Ấn, sắc phong, đồ có dấu kho của cung đình, đình làng, chùa, bảo tàng là những thứ dễ bị đòi lại vì chúng có chủ rõ ràng. Đồ dùng sinh hoạt phổ thông ít khi thuộc nhóm này.
Hỏi chuyên gia trước khi bán. Trường hợp chín chiếc ấn cho thấy món đồ thường lộ ra khi đem bán. Nếu nghi ngờ, nên liên hệ bảo tàng hoặc cơ quan văn hoá để được tư vấn, thay vì đưa lên mạng hay giao cho nơi đấu giá.
Trao trả tự nguyện là lựa chọn đẹp. Nhiều gia đình ở các nước đã tự liên hệ để trả lại đồ người thân mang về. Việc này thường được ghi nhận công khai và tránh được rắc rối pháp lý về sau.
Luật quốc tế nói gì về cổ vật bị lấy trong chiến tranh
Việc lấy tài sản văn hoá trong chiến tranh từng được coi là "chiến lợi phẩm" suốt nhiều thế kỷ. Quan niệm đó đổi dần từ thế kỷ XIX, và sau Chiến tranh thế giới thứ hai, khi hàng loạt tác phẩm nghệ thuật bị cướp ở châu Âu, cộng đồng quốc tế mới có văn bản riêng. Công ước La Haye năm 1954 về bảo vệ tài sản văn hoá trong xung đột vũ trang đặt nguyên tắc các bên phải tôn trọng, không cướp phá di sản, kèm nghị định thư về việc trả lại tài sản văn hoá bị đưa khỏi vùng bị chiếm đóng.
Công ước UNESCO năm 1970 về ngăn chặn xuất nhập khẩu và chuyển nhượng trái phép tài sản văn hoá bổ sung khung cho thời bình. Tuy vậy các công ước thường không có hiệu lực hồi tố: chúng không tự động áp dụng cho những vụ xảy ra trước khi một nước tham gia. Vì thế nhiều vụ đòi lại đồ bị lấy từ trước, như chín chiếc ấn thời Triều Tiên, phải dựa vào luật trong nước của nơi đang giữ, chẳng hạn quy định về tài sản bị đánh cắp, và vào thiện chí ngoại giao.
Điểm người sưu tầm nên nhớ: luật pháp ở nhiều nước coi đồ bị đánh cắp vẫn là đồ bị đánh cắp dù đã qua tay bao nhiêu người. Người mua sau, dù ngay tình, có thể phải giao lại. Đó là lý do một món đồ gắn với kho hoàng gia hay di tích mà không có giấy tờ rời đi hợp pháp luôn là món đồ mang rủi ro, kể cả khi nó đã nằm trong một gia đình hàng chục năm.
Kỷ vật chiến tranh và cổ vật bị chiếm đoạt: phân biệt thế nào
Không phải đồ nào mang về từ chiến tranh cũng là cổ vật cần trả lại. Bảng sau giúp phân biệt ở mức nguyên lý:
| Tiêu chí | Kỷ vật cá nhân thường gặp | Dấu hiệu cổ vật bị chiếm đoạt |
|---|---|---|
| Loại đồ | Quân trang, thư từ, ảnh, đồ dùng hằng ngày, quà mua ở chợ | Ấn, sắc phong, đồ thờ, đồ ngự dụng, hiện vật có số kho |
| Chủ sở hữu gốc | Không xác định được hoặc chính người mang về | Một thiết chế rõ ràng: cung đình, đình làng, bảo tàng, thư viện |
| Tư liệu | Không có trong danh mục nào | Có trong danh mục kho, sách ghi chép, ảnh cũ của di tích |
| Cách nên làm | Giữ làm kỷ niệm gia đình, có thể hiến cho bảo tàng chiến tranh | Hỏi chuyên gia, cân nhắc trao trả, không bán |
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Một chiếc bình gốm trong nhà dân có thể chỉ là đồ dùng, cũng có thể là đồ lấy từ một ngôi đình đã bị phá. Khi không chắc, ghi lại mọi điều gia đình còn nhớ về món đồ là việc nên làm ngay, vì ký ức của người già là tư liệu dễ mất nhất.
Câu hỏi thường gặp
Chín chiếc ấn trả cho Hàn Quốc năm 2014 thuộc triều đại nào?
Đó là các ấn của vương triều Triều Tiên (Joseon) và giai đoạn Đại Hàn Đế quốc cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Chúng được trao trả trong chuyến thăm Seoul của Tổng thống Barack Obama vào tháng 4 năm 2014.
Vì sao những chiếc ấn này lại ở Mỹ?
Chúng bị một quân nhân Mỹ mang khỏi Hàn Quốc trong Chiến tranh Triều Tiên và được gia đình giữ suốt nhiều thập kỷ. Cơ quan điều tra Mỹ sau đó thu giữ khi xác định đây là tài sản hoàng gia bị lấy đi trong chiến tranh.
Người giữ đồ mang về từ thời chiến có bị xử lý không?
Tuỳ luật nước sở tại và hoàn cảnh cụ thể. Trong nhiều vụ, người đang giữ là con cháu không biết rõ nguồn gốc nên chỉ bị yêu cầu giao lại. Muốn tránh rủi ro, cách tốt nhất là chủ động hỏi chuyên gia và cơ quan văn hoá trước khi bán.
Ấn Hoàng đế chi bảo của triều Nguyễn đã về Việt Nam chưa?
Theo thông tin báo chí đưa rộng rãi, sau khi bị rút khỏi phiên đấu giá ở Paris năm 2022, chiếc ấn đã được mua lại và đưa về nước. Chi tiết về quá trình và nơi lưu giữ nên tra theo thông báo chính thức của cơ quan quản lý văn hoá.
Cổ vật hồi hương có luôn được trả lại quyền sở hữu không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Có trường hợp như bộ nghi quỹ hoàng gia Hàn Quốc từ Pháp năm 2011, hiện vật về nước theo hình thức cho mượn dài hạn vì luật nước đang giữ hạn chế chuyển quyền sở hữu. Đó là giải pháp trung gian được nhiều nước chấp nhận.
Người sưu tầm Việt Nam có thể góp phần hồi hương cổ vật không?
Có. Khi thấy cổ vật Việt có dấu hiệu thuộc kho cung đình, di tích xuất hiện ở đấu giá hoặc trên thị trường nước ngoài, bạn có thể báo bảo tàng hoặc cơ quan văn hoá kèm ảnh, nguồn tin. Thông tin sớm và chính xác thường là bước quyết định.