Tiền Cảnh Hưng là các đồng tiền đúc dưới niên hiệu Cảnh Hưng của vua Lê Hiển Tông, trị vì từ năm 1740 đến 1786, và là loại tiền có số biến thể lớn nhất trong lịch sử tiền đồng Việt Nam. Nguyên nhân nằm ở ba yếu tố: niên hiệu kéo dài gần nửa thế kỷ, việc đúc tiền diễn ra ở nhiều nơi chứ không tập trung một xưởng, và tình trạng thiếu đồng khiến tiền được đúc với chất liệu, kích thước, chất lượng rất khác nhau, kể cả tiền đúc tư.
Với người sưu tầm tiền cổ, tiền Cảnh Hưng vừa là mảng dễ bắt đầu vì số lượng còn lại nhiều, vừa là mảng có thể theo đuổi cả đời vì không ai thống kê được trọn vẹn mọi biến thể. Bài này giải thích bối cảnh lịch sử, các tiêu chí phân loại người sưu tầm thường dùng, và cách lập bộ sưu tập Cảnh Hưng có hệ thống. Bài không bàn giá trị mua bán.
Bối cảnh: tiền tệ Đàng Ngoài thế kỷ 18
Thế kỷ 18 là thời Lê trung hưng, khi vua Lê giữ ngôi còn quyền lực thực tế nằm trong tay chúa Trịnh ở Đàng Ngoài. Kinh tế hàng hoá phát triển, nhu cầu tiền tệ tăng, nhưng nguồn đồng trong nước không đủ. Các mỏ đồng ở vùng núi phía Bắc được khai thác, trong đó có những mỏ do người Hoa tổ chức khai thác theo cơ chế nộp thuế cho triều đình; sản lượng không ổn định và phụ thuộc nhiều vào tình hình biên giới.
Để đáp ứng nhu cầu, việc đúc tiền được mở ra ở nhiều nơi. Các nguồn sử và nghiên cứu tiền tệ cho biết triều đình có lúc cho các trấn đúc tiền, có lúc cho phép hoặc làm ngơ việc đúc tư. Hệ quả là trong cùng một niên hiệu, tiền đến từ nhiều lò khác nhau, mỗi lò có thợ khắc chữ, khuôn và hợp kim riêng. Đây là gốc rễ của sự đa dạng hiếm thấy. So với các niên hiệu ngắn hoặc thời kỳ triều đình kiểm soát chặt việc đúc tiền, như phần lớn tiền thời Nguyễn về sau, tiền Cảnh Hưng giống một bức tranh ghép từ nhiều lò đúc khác nhau.
Thêm vào đó, niên hiệu Cảnh Hưng kéo dài từ 1740 đến 1786, đi qua nhiều biến động lớn, kể cả giai đoạn cuối khi phong trào Tây Sơn tiến ra Bắc. Ngay cả sau khi triều Lê sụp đổ, tiền Cảnh Hưng vẫn lưu hành rộng rãi trong dân và tiếp tục được tìm thấy với số lượng lớn trong các hũ tiền chôn giấu, nhờ vậy người sưu tầm ngày nay vẫn có nhiều hiện vật để nghiên cứu.
Chữ thứ tư và những tên gọi Cảnh Hưng thường gặp
Tiền đồng lỗ vuông thường đúc bốn chữ Hán: hai chữ đầu là niên hiệu, hai chữ sau là loại tiền. Với tiền Cảnh Hưng, phần sau thay đổi nhiều hơn hẳn các niên hiệu khác. Có thể gặp các dạng sau, mỗi dạng lại có nhiều biến thể nhỏ:
- Cảnh Hưng thông bảo: dạng phổ biến nhất, số lượng lớn, nhiều kiểu chữ và kích thước khác nhau.
- Cảnh Hưng đại bảo, cự bảo, trọng bảo: các chữ mang nghĩa "lớn", "nặng", thường được giới sưu tầm liên hệ với những đồng có kích thước hoặc mệnh giá khác dạng thông bảo, dù không phải đồng nào cũng lớn hơn.
- Cảnh Hưng tuyền bảo, chính bảo, nội bảo, vĩnh bảo và một số chữ khác: ít gặp hơn, nhiều dạng được cho là do các lò khác nhau đúc; ý nghĩa và nguồn gốc từng dạng vẫn là đề tài nghiên cứu.
- Tiền có chữ ở mặt lưng: một số đồng có thêm chữ ở mặt sau, được cho là chỉ nơi đúc, đợt đúc hoặc mệnh giá. Đây là nhóm được người sưu tầm chuyên sâu đặc biệt quan tâm.
Do sự đa dạng này, các sách mục lục tiền cổ Việt Nam của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đều dành phần dài cho tiền Cảnh Hưng, và mỗi cuốn lại ghi nhận số biến thể khác nhau. Người sưu tầm nên coi các con số thống kê là tương đối và mở.
Các tiêu chí phân loại tiền Cảnh Hưng
Khi đã có vài chục đồng Cảnh Hưng trong tay, người sưu tầm thường phân loại theo nhiều tầng tiêu chí, từ dễ thấy đến tinh tế:
| Tiêu chí | Nhìn vào đâu | Ví dụ khác biệt | Mức khó |
|---|---|---|---|
| Chữ thứ ba, thứ tư | Hai chữ dưới và bên trái hoặc bên phải tuỳ cách đọc | Thông bảo, đại bảo, cự bảo, trọng bảo | Dễ, cần biết đọc chữ Hán cơ bản |
| Thể chữ | Nét chữ chân phương, triện, hành, nét to nhỏ | Cùng thông bảo nhưng chữ Hưng viết khác hẳn nhau | Trung bình |
| Mặt lưng | Có chữ, có dấu chấm, vạch, trăng sao hay trơn | Lưng trơn và lưng có chữ chỉ nơi đúc | Trung bình |
| Kích thước, trọng lượng | Đường kính, độ dày, cân nặng | Đồng to dày và đồng mỏng nhẹ cùng một chữ | Dễ đo, khó diễn giải |
| Vành và lỗ | Độ rộng vành ngoài, vành lỗ, hình dạng lỗ | Vành rộng, vành hẹp, lỗ vuông lệch | Trung bình |
| Chất liệu và màu | Màu đồng, độ giòn, có pha nhiều chì hay không | Đồng vàng, đồng đỏ, hợp kim xám | Khó, dễ bị gỉ làm sai lệch |
Không có một hệ phân loại duy nhất được mọi người dùng. Người sưu tầm có thể chọn đi theo một sách mục lục làm chuẩn, rồi ghi chú thêm những biến thể chưa có trong sách. Điều quan trọng là nhất quán trong cách ghi.
Tiền đúc tư, tiền mỏng và tiền "gián"
Một phần đáng kể tiền Cảnh Hưng còn lại là những đồng mỏng, nhẹ, chữ mờ, vành hẹp, có khi méo. Giới nghiên cứu cho rằng nhiều đồng trong số này là tiền đúc tư hoặc tiền của các lò địa phương đúc với lượng đồng ít để tiết kiệm nguyên liệu, có khi pha nhiều chì hoặc kim loại khác. Chúng phản ánh đúng tình trạng thiếu đồng và sự lỏng lẻo trong quản lý tiền tệ thời đó.
Với người sưu tầm, những đồng này không phải "đồ kém" mà là tư liệu quý về lịch sử kinh tế. Một bộ sưu tập chỉ gồm các đồng đẹp, dày, chữ sắc sẽ không kể được câu chuyện về khủng hoảng nguyên liệu và tiền đúc tư như một bộ có cả những đồng mỏng, nhẹ đặt cạnh nhau.
Cũng cần phân biệt tiền đúc tư thời xưa với tiền giả làm gần đây để bán cho người sưu tầm. Tiền đúc tư thời Lê đã trải qua hơn hai trăm năm, có gỉ và mòn tự nhiên; tiền giả mới thường có màu, gỉ và dấu khuôn khác. Phần kỹ thuật nhận biết thật giả khi mua thuộc phạm vi cẩm nang chọn mua tiền xưa; ở đây chỉ nhắc để người sưu tầm có ý thức.
Lập bộ sưu tập tiền Cảnh Hưng có hệ thống
Tiền Cảnh Hưng là mảng lý tưởng để học cách sưu tầm có phương pháp, vì số lượng lớn cho phép so sánh. Có thể đi theo các bước sau:
- Học đọc chữ trước: làm quen với cách đọc tiền lỗ vuông, nhận ra hai chữ Cảnh Hưng ở nhiều thể chữ khác nhau.
- Chọn một sách mục lục làm chuẩn: dùng cách đánh số của sách đó để gọi tên từng biến thể, tránh tự đặt tên gây rối.
- Lập phiếu cho từng đồng: ảnh hai mặt có thước đo, đường kính, độ dày, trọng lượng, nguồn gốc, ngày có được, ghi chú về thể chữ, mặt lưng.
- Xếp theo nhóm tiêu chí: nhóm theo chữ thứ ba thứ tư trước, rồi theo mặt lưng, rồi theo thể chữ; đặt các đồng gần giống nhau cạnh nhau để thấy khác biệt.
- Ghi lại câu hỏi mở: đồng nào chưa xác định được, đồng nào không có trong sách; đây là phần làm cho mảng sưu tầm thành việc nghiên cứu.
- Bảo quản đúng cách: mỗi đồng một túi hoặc ngăn riêng bằng vật liệu không chứa PVC, giữ khô, không chà sáng, không dùng hoá chất đánh gỉ.
- Chia sẻ có trách nhiệm: trao đổi ảnh và thông tin với hội nhóm, cẩn trọng với các nhận định về độ hiếm và giá trị.
Đi theo cách này, sau vài năm người sưu tầm có trong tay không chỉ một hộp tiền mà một bộ dữ liệu, có thể đóng góp cho hiểu biết chung về tiền tệ thời Lê.
Tiền Cảnh Hưng và pháp luật về cổ vật
Tiền đồng cổ có số lượng lớn như tiền Cảnh Hưng thường được trao đổi khá rộng rãi giữa người sưu tầm. Tuy vậy, cần lưu ý nguyên tắc của pháp luật về di sản văn hoá hiện hành: hiện vật phát hiện trong lòng đất thuộc sở hữu toàn dân. Các hũ tiền cổ đào được khi làm nhà, làm đường phải được báo cho chính quyền, không tự ý chia bán. Nhiều hũ tiền đã được bảo tàng tiếp nhận và trở thành nguồn nghiên cứu quan trọng về lưu thông tiền tệ.
Khi mang tiền cổ ra nước ngoài, nên tìm hiểu quy định hiện hành và hỏi cơ quan hải quan, Sở phụ trách văn hoá trước, vì việc đưa cổ vật ra khỏi lãnh thổ có quy định riêng. Với những đồng hiếm hoặc nhóm tiền có giá trị lịch sử cao, việc đăng ký và giám định theo quy định giúp bộ sưu tập minh bạch, thuận lợi khi truyền lại cho con cháu.
Cuối cùng, sưu tầm tiền cổ nên xuất phát từ niềm yêu thích lịch sử, chữ nghĩa và kỹ thuật đúc. Coi tiền cổ là kênh đầu tư dễ dẫn đến mua vội, mua đắt, mua phải đồ giả, và đánh mất niềm vui của việc tìm hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tiền Cảnh Hưng còn lại nhiều như vậy?
Vì niên hiệu kéo dài gần nửa thế kỷ, tiền được đúc ở nhiều nơi với số lượng lớn, lại tiếp tục lưu hành sau khi triều Lê kết thúc. Nhiều hũ tiền chôn giấu từ thế kỷ 18 và 19 được phát hiện về sau, chứa phần lớn là tiền Cảnh Hưng, nên số lượng còn lại rất lớn.
Đọc chữ trên đồng tiền Cảnh Hưng theo thứ tự nào?
Tiền lỗ vuông thường đọc theo thứ tự trên, dưới, phải, trái hoặc theo vòng trên, phải, dưới, trái tuỳ loại. Hai chữ Cảnh Hưng thường nằm ở trên và dưới hoặc trên và phải. Khi mới học, nên tìm chữ Cảnh trước rồi suy ra cách đọc của đồng đó.
Đồng Cảnh Hưng to dày có phải là hiếm hơn?
Không nhất thiết. Kích thước phản ánh lò đúc, đợt đúc và lượng đồng có sẵn, không trực tiếp quyết định độ hiếm. Một số đồng nhỏ mỏng lại thuộc biến thể ít gặp. Độ hiếm cần được xem theo thống kê của sách mục lục và kinh nghiệm cộng đồng sưu tầm, không chỉ theo kích thước.
Có nên làm sạch gỉ trên tiền Cảnh Hưng không?
Người sưu tầm có kinh nghiệm thường không đánh sạch tiền cổ, vì lớp gỉ ổn định bảo vệ kim loại và là một phần lịch sử của đồng tiền. Đánh bóng hoặc ngâm hoá chất làm mất nét chữ mảnh và giảm giá trị tư liệu. Nếu gỉ che chữ, nên hỏi người có kinh nghiệm bảo tồn kim loại.
Tiền Cảnh Hưng có liên quan gì đến tiền thời Tây Sơn?
Cảnh Hưng là niên hiệu cuối cùng kéo dài của nhà Lê trước khi Tây Sơn ra Bắc. Sau đó, Tây Sơn đúc tiền với các niên hiệu riêng như Thái Đức, Quang Trung, Cảnh Thịnh. Tiền Cảnh Hưng và tiền Tây Sơn cùng lưu hành một thời gian, thường được tìm thấy chung trong các hũ tiền.
Người mới bắt đầu nên có bao nhiêu đồng để học phân loại?
Không có con số cố định, nhưng vài chục đồng Cảnh Hưng khác nhau đã đủ để bắt đầu nhận ra sự khác biệt về chữ, mặt lưng và kích thước. Quan trọng hơn số lượng là ghi chép cẩn thận, so sánh với sách mục lục và kiên nhẫn quan sát từng chi tiết.