Portobello Road ở khu Notting Hill (London) là một trong những chợ đồ cổ nổi tiếng nhất thế giới, họp đông nhất vào sáng thứ Bảy với hàng trăm sạp đồ bạc, đồ sứ, đồng hồ, đồ trang trí cũ kéo dài theo con phố. Bộ phim "Notting Hill" (1999) càng khiến con phố được biết đến rộng rãi. Cùng với chợ trời Saint-Ouen ở Paris, chợ Phan Gia Viên ở Bắc Kinh hay phố Hollywood ở Hồng Kông, Portobello là nơi người yêu đồ xưa trên thế giới tìm đến.
Với người sưu tầm Việt Nam, những chợ này đáng đi không phải để "săn đồ" mà để học: học cách một thị trường đồ cổ lâu đời vận hành, học cách người bán trình bày và kể chuyện món đồ, học nhìn những dòng đồ ít gặp ở trong nước. Bài này giới thiệu nét riêng của từng chợ và những nguyên tắc pháp lý cần nhớ nếu muốn mang một món đồ qua biên giới.
Portobello: con phố, ngày chợ và lớp lớp người bán
Portobello Road vốn là một con đường làng dẫn tới một trang trại, đến thế kỷ XIX mới thành phố chợ bán rau quả. Chợ đồ cổ hình thành sau Chiến tranh thế giới thứ hai, khi các nhà buôn đồ cũ dần tụ về đây, và từ những thập niên 1950–1960 con phố trở thành điểm hẹn của dân chơi đồ cổ London. Ngày nay chợ đồ cổ họp chủ yếu vào thứ Bảy, các ngày khác vẫn có sạp rau quả, quần áo cũ và cửa hàng mở cửa.
Đặc điểm dễ thấy nhất của Portobello là sự phân lớp. Ở đầu phố là các cửa hàng và khu chợ có mái, nơi những nhà buôn lâu năm bày đồ bạc Anh, đồ sứ châu Âu, đồng hồ, đồ trang trí thời Victoria. Đi sâu hơn là những sạp nhỏ ngoài trời, bán đủ thứ từ máy ảnh cũ, đồ thuỷ tinh đến huy hiệu, bản khắc. Cuối phố là khu đồ cũ, quần áo vintage. Một buổi sáng đi hết con phố là đi qua đủ các tầng của thị trường đồ cũ.
Người sưu tầm học được nhiều nhất ở cách các nhà buôn kỳ cựu trình bày: đồ được xếp theo dòng, có nhãn ghi thời kỳ và xuất xứ, người bán sẵn lòng giải thích dấu kiểm định trên đồ bạc hay dấu lò trên đồ sứ. Đó là một kiểu lớp học mở, miễn phí, nếu bạn biết hỏi và biết lắng nghe.
Một số chợ đồ cổ nổi tiếng thế giới và nét riêng
Mỗi chợ đồ cổ lớn mang dấu ấn của thành phố và lịch sử sưu tầm nơi đó. Bảng tóm lược dưới đây để định hướng, lịch họp và quy mô cụ thể nên tra trước chuyến đi vì có thể thay đổi:
| Chợ | Thành phố | Nét riêng | Người sưu tầm học được gì |
|---|---|---|---|
| Portobello Road | London, Anh | Đồ bạc Anh, sứ châu Âu, đồ trang trí thời Victoria; họp đông vào thứ Bảy | Đọc dấu kiểm định đồ bạc, phân biệt các thời kỳ đồ trang trí Anh |
| Chợ trời Saint-Ouen | Ngoại ô phía bắc Paris, Pháp | Quần thể nhiều khu chợ với hàng nghìn sạp, mạnh về đồ nội thất, đèn, đồ trang trí Pháp | Phong cách nội thất Pháp qua các thời, cách phục chế đồ gỗ châu Âu |
| Phan Gia Viên | Bắc Kinh, Trung Quốc | Chợ đồ cũ và đồ thủ công rất lớn; nhiều đồ phỏng cổ và đồ mỹ nghệ bày cạnh đồ cũ thật | Nhận ra đồ phỏng, hiểu quy mô sản xuất đồ "giống cổ" |
| Phố Hollywood và phố Cat | Hồng Kông | Phố cửa hàng đồ cổ châu Á lâu đời, cạnh khu sạp đồ nhỏ | Đồ sứ, đồ gỗ châu Á qua tay nhà buôn chuyên nghiệp |
| Brimfield | Massachusetts, Mỹ | Hội chợ đồ cổ ngoài trời họp vài đợt mỗi năm, rất đông người bán | Đồ Mỹ thế kỷ XIX–XX, văn hoá hội chợ đồ cổ kiểu Mỹ |
Chợ nào cũng có hàng thật, hàng phỏng và hàng làm mới bày cạnh nhau. Chính sự lẫn lộn ấy làm chợ thành nơi luyện mắt tốt, với điều kiện bạn đến để nhìn và hỏi chứ không đến để thử vận may.
Đi chợ đồ cổ ở nước ngoài như một buổi học
Một vài nguyên tắc giúp buổi đi chợ có ích:
- Đến sớm, khi người bán vừa bày hàng và còn thời gian trò chuyện. Chợ đông về trưa thì chỉ còn mua bán, khó hỏi han.
- Chọn trước một hai dòng đồ muốn tìm hiểu, ví dụ đồ sứ châu Âu hoặc đồ bạc, thay vì nhìn tràn lan.
- Hỏi người bán về dấu lò, dấu kiểm định, thời kỳ, và vì sao họ nghĩ như vậy. Người bán có nghề thường thích giải thích.
- Ghi chép, và chỉ chụp ảnh khi được phép. Nhiều người bán không muốn đồ của mình bị chụp lại.
- Để ý cách giới chơi địa phương xem đồ: họ cầm thế nào, soi chỗ nào, hỏi gì. Đó là kỹ năng khó học qua sách.
- Kết thúc buổi chợ bằng một bảo tàng gần đó để so sánh đồ ở chợ với đồ chuẩn trong tủ kính.
Nếu thật sự muốn chọn mua một món, đó là một việc khác hẳn, cần kiến thức của người mua, giấy tờ và tính toán thủ tục. Hãy đọc cẩm nang mua đồ cổ trước khi đi thay vì quyết định giữa chợ.
Luật xuất khẩu đồ cổ: điều phải biết khi mang đồ qua biên giới
Nhiều người nghĩ đồ mua ở chợ thì mang về đâu cũng được. Thực tế, nhiều nước có quy định kiểm soát việc đưa tài sản văn hoá ra khỏi lãnh thổ. Ở một số nước châu Âu, đồ cổ vượt ngưỡng tuổi hoặc ngưỡng giá trị nhất định cần giấy phép xuất khẩu; Trung Quốc có quy định chặt về đồ cổ được phép mang ra nước ngoài, thường đòi niêm phong hoặc giấy xác nhận của cơ quan quản lý. Ngưỡng và thủ tục cụ thể thay đổi theo thời gian, nên phải kiểm tra quy định hiện hành của nước nơi mua.
Ở chiều ngược lại, đưa đồ cổ vào Việt Nam cũng phải khai báo hải quan, và nếu món đồ là cổ vật theo luật Việt Nam thì có thêm những nghĩa vụ liên quan đến pháp luật về di sản văn hoá. Hướng dẫn chi tiết nên hỏi cơ quan hải quan và Sở phụ trách văn hoá trước chuyến đi, không nên dựa vào kinh nghiệm truyền miệng.
Một nguyên tắc chung cần nhớ: đồ mua ở chợ không có giấy tờ nguồn gốc rõ ràng có thể gặp rắc rối ở cả hai đầu. Món đồ có dấu hiệu khai quật, có nguồn gốc từ di tích, hoặc thuộc nhóm hiện vật mà nước sở tại cấm xuất khẩu, tuyệt đối không nên mang theo. Người sưu tầm có văn hoá không góp phần vào dòng chảy cổ vật trái phép, dù vô tình.
Bài học đầu tiên ở Portobello: đọc dấu kiểm định đồ bạc Anh
Đồ bạc là mặt hàng chủ lực của nhiều nhà buôn ở Portobello, và nó mang lại cho người sưu tầm một bài học hiếm có: một hệ thống ghi dấu được nhà nước quản lý suốt nhiều thế kỷ. Ở Anh, đồ bạc đạt chuẩn phải được đưa tới cơ quan thử nghiệm (assay office) để kiểm tra hàm lượng và đóng dấu. Một bộ dấu đầy đủ thường gồm dấu nhà sản xuất, dấu chuẩn bạc (hình sư tử đi ngang cho bạc sterling), dấu thành phố của cơ quan thử nghiệm (London dùng hình đầu báo), và chữ cái chỉ năm.
Nhờ hệ thống này, một chiếc thìa bạc Anh có thể được xác định khá chính xác nơi làm, năm làm và người làm, chỉ bằng mấy dấu nhỏ. Người bán ở Portobello thường mang theo sách tra dấu và sẵn lòng chỉ cho khách cách đọc. Nửa giờ đứng bên một sạp đồ bạc có thể dạy bạn nhiều hơn một buổi đọc sách.
Bài học rộng hơn cho người sưu tầm Việt Nam: một hệ thống ghi dấu đáng tin làm thay đổi cả thị trường. Ở những dòng đồ không có dấu kiểm định như gốm sứ Á Đông, việc xác định tuổi phải dựa vào con mắt tổng hợp nhiều dấu hiệu, nên dễ sai và dễ bị lừa hơn. Hiểu sự khác biệt ấy giúp bạn biết khi nào có thể tin vào một con dấu và khi nào phải hoài nghi.
Chợ đồ cổ trong nước nhìn từ những chợ nổi tiếng thế giới
Việt Nam cũng có những khu buôn bán đồ cổ, đồ cũ lâu đời, như các con phố đồ cổ ở Hà Nội, khu chợ đồ cũ ở Sài Gòn hay các phiên chợ đồ xưa cuối tuần ở nhiều thành phố. So với Portobello hay Saint-Ouen, điều thường thiếu không phải là đồ mà là hệ thống: nhãn ghi xuất xứ, dấu kiểm định đối chiếu được, giới buôn bán có hội nghề, có danh tiếng gắn với trách nhiệm.
Những chợ lâu đời trên thế giới giữ được uy tín qua nhiều thế hệ nhờ một nguyên tắc giản dị: người bán phải chịu trách nhiệm về lời mình nói về món đồ. Ở nhiều nơi, hội nhà buôn đồ cổ có quy tắc đạo đức riêng, thành viên vi phạm có thể bị loại. Điều đó không loại bỏ được đồ giả, nhưng tạo ra một tầng lớp người bán đáng tin để người mới dựa vào.
Người sưu tầm trong nước có thể góp phần xây dựng văn hoá ấy bằng những việc nhỏ: chia sẻ hiểu biết thay vì giấu nghề, ghi chép nguồn gốc món đồ mình có, không lan truyền những lời định đoán thiếu căn cứ. Một thị trường đồ cổ lành mạnh bắt đầu từ những người chơi có trách nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Chợ đồ cổ Portobello họp vào ngày nào?
Chợ đồ cổ ở Portobello Road đông nhất vào sáng thứ Bảy, khi các sạp đồ cổ bày dọc con phố. Các ngày khác trong tuần vẫn có sạp rau quả, đồ cũ và nhiều cửa hàng mở cửa. Lịch cụ thể nên tra trên trang chính thức trước khi đi.
Vì sao Portobello nổi tiếng với người không chơi đồ cổ?
Một phần nhờ bộ phim Notting Hill năm 1999 lấy bối cảnh khu phố này, với hiệu sách của nhân vật chính nằm gần chợ. Phần khác nhờ không khí đường phố nhiều màu sắc của khu Notting Hill thu hút khách du lịch.
Mua đồ ở chợ đồ cổ nước ngoài mang về Việt Nam có cần thủ tục gì không?
Có thể cần ở cả hai đầu: giấy phép xuất khẩu của nước nơi mua nếu món đồ thuộc diện kiểm soát, và khai báo hải quan khi nhập vào Việt Nam. Nếu món đồ là cổ vật theo luật Việt Nam thì còn những nghĩa vụ khác. Nên hỏi hải quan và Sở phụ trách văn hoá trước.
Chợ Phan Gia Viên ở Bắc Kinh có nhiều đồ cổ thật không?
Chợ rất lớn và có đồ cũ thật, nhưng cũng có rất nhiều đồ mỹ nghệ, đồ phỏng cổ bày cạnh nhau. Với người sưu tầm, đây là nơi tốt để học nhận ra đồ phỏng hơn là nơi để mua đồ cổ quý. Trung Quốc cũng kiểm soát chặt việc mang đồ cổ ra nước ngoài.
Có nên mặc cả ở chợ đồ cổ nước ngoài không?
Ở nhiều chợ trời và sạp nhỏ, thương lượng là chuyện bình thường nếu làm lịch sự. Ở các cửa hàng của nhà buôn lâu năm, giá thường ít linh hoạt hơn. Dù ở đâu, đừng mặc cả cho vui khi không thật sự định mua, vì đó là thiếu tôn trọng người bán.
Đi chợ đồ cổ nước ngoài thì nên đọc trước những gì?
Nên tìm hiểu dòng đồ chính của chợ đó, ví dụ dấu kiểm định đồ bạc Anh trước khi đến Portobello, phong cách nội thất Pháp trước khi đến Saint-Ouen. Đọc thêm quy định xuất khẩu đồ cổ của nước đến và quy định nhập khẩu của Việt Nam.