Pháp lam là đồ có cốt bằng kim loại, thường là đồng, được phủ một lớp men thuỷ tinh màu rồi đem nung cho men chảy bám chặt vào cốt; nhìn bề ngoài giống gốm sứ có men màu nhưng bên trong là kim loại. Ở Việt Nam, pháp lam gắn liền với Huế thời Nguyễn, nơi triều đình lập xưởng riêng và dùng pháp lam trang trí cung điện, lăng tẩm, đồ ngự dụng.
Người chơi đồ xưa hay gặp ba chữ dễ lẫn: pháp lam, cloisonné và cảnh thái lam. Bài này giải thích các kiểu pháp lam theo kỹ thuật, quá trình pháp lam đến Huế theo những gì các nhà nghiên cứu đã ghi nhận, các vị trí có thể xem pháp lam cung đình ngày nay, và cách nhìn một món đồ pháp lam để hiểu nó được làm thế nào.
Pháp lam là gì: kim loại khoác áo men
Men pháp lam về bản chất là thuỷ tinh nghiền mịn có pha ôxít kim loại để tạo màu: ôxít coban cho màu lam, ôxít đồng cho màu lục, ôxít sắt và antimon cho màu vàng, nâu. Bột men được trộn với nước hoặc chất kết dính, phủ lên cốt đồng đã tạo hình, rồi nung ở nhiệt độ đủ để men chảy nhưng không làm biến dạng cốt kim loại. Sau khi nguội, men tạo thành lớp cứng, bóng, giữ màu rất lâu.
Tên gọi "pháp lam" bắt nguồn từ cách gọi của người Trung Hoa với loại men trên kim loại; có nhiều giả thuyết về từ nguyên, trong đó phổ biến nhất là liên hệ với tên gọi vùng đất mà kỹ thuật này được cho là truyền tới. Người đọc nên coi các giải thích từ nguyên là giả thuyết. Điều chắc chắn hơn là pháp lam không phải phát minh riêng của một nơi: men trên kim loại đã có ở Byzantium, ở châu Âu thời Trung cổ với các xưởng men nổi tiếng vùng Limoges, rồi theo đường giao thương mà sang phương Đông. Mỗi nơi tiếp nhận lại phát triển thành phong cách riêng, nên khi nói "pháp lam Huế" hay "pháp lam Quảng Châu" là đang nói về những dòng đồ có chung kỹ thuật gốc nhưng khác hẳn về thẩm mỹ.
Điểm khiến pháp lam khó làm là sự chênh lệch giãn nở nhiệt giữa men và kim loại. Nếu tính không đúng, men sẽ nứt hoặc bong khi nguội. Vì vậy, một món pháp lam còn nguyên lớp men sau hàng trăm năm là bằng chứng về tay nghề của người thợ, và cũng là lý do pháp lam thường bị hư ở mép, chỗ lồi, nơi va chạm nhiều.
Ba kiểu pháp lam theo kỹ thuật
Cùng là men trên kim loại, nhưng cách giữ men trên bề mặt khác nhau tạo ra ba họ đồ rất khác về diện mạo. Đây là bảng giúp gọi đúng tên khi đứng trước một món đồ:
| Kiểu | Cách làm | Dấu hiệu nhận ra khi nhìn | Tên gọi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Pháp lam có chỉ ngăn | Gắn những sợi kim loại mảnh lên cốt thành ô theo hình vẽ, đổ men vào từng ô rồi nung, mài phẳng | Thấy rõ đường viền kim loại mảnh bao quanh mỗi mảng màu | Cloisonné; ở Trung Hoa gọi là cảnh thái lam |
| Pháp lam khoét lõm | Khoét hoặc đúc lõm trên cốt kim loại dày, đổ men vào chỗ lõm, phần kim loại còn lại tạo đường viền | Đường viền kim loại dày, không đều như sợi chỉ, men nằm thấp hơn hoặc ngang mặt kim loại | Champlevé |
| Pháp lam vẽ | Phủ một lớp men nền, thường màu trắng, rồi vẽ men màu lên như vẽ tranh trên giấy, nung nhiều lần | Không có đường viền kim loại, nét vẽ mềm, chuyển màu, giống tranh men trên gốm sứ | Hoạ pháp lam, painted enamel |
Pháp lam Huế theo các khảo cứu chủ yếu thuộc kiểu pháp lam vẽ: nền men sáng, hoa văn được vẽ bằng men màu. Trong khi đó, đồ cảnh thái lam Trung Hoa nổi tiếng nhất lại là kiểu có chỉ ngăn. Vì thế, gọi mọi đồ pháp lam là cloisonné là chưa chính xác.
Pháp lam đến Huế: xưởng của triều Nguyễn
Theo các khảo cứu về mỹ thuật cung đình, kỹ thuật pháp lam được triều Nguyễn tiếp nhận vào thời vua Minh Mạng, khi triều đình cử thợ đi học nghề và lập một xưởng chuyên làm pháp lam phục vụ cung đình. Sau đó pháp lam phát triển qua các đời Thiệu Trị, Tự Đức, rồi suy dần vào cuối thế kỷ 19. Các mốc năm cụ thể cần đối chiếu với tài liệu chuyên sâu, vì ghi chép giữa các nguồn chưa thống nhất hoàn toàn.
Pháp lam Huế có hai hướng dùng chính. Thứ nhất là đồ ngự dụng và đồ dùng trong cung: khay, hộp, bát, ống điếu, đồ thờ cúng. Thứ hai, độc đáo hơn, là trang trí kiến trúc: những ô hộc, diềm mái, bờ nóc của các công trình cung điện, lăng tẩm được ốp các mảng pháp lam vẽ hoa lá, phong cảnh, chữ Thọ. Dưới nắng mưa Huế, các mảng pháp lam kiến trúc chịu hư hại nặng, nhiều chỗ chỉ còn cốt đồng trơ.
Trong những thập niên gần đây, các cơ quan bảo tồn di tích Huế đã tiến hành nghiên cứu phục hồi kỹ thuật pháp lam để thay thế, tu bổ những mảng hư hỏng. Việc này cho thấy pháp lam đã có thời gian gần như thất truyền, và mỗi mảnh pháp lam gốc còn lại đều có giá trị tư liệu. Với người sưu tầm, điều đó cũng có nghĩa là thị trường hiện nay có cả đồ pháp lam mới làm theo kiểu cung đình. Đồ mới làm đẹp và đáng trân trọng như sản phẩm thủ công, chỉ cần được gọi đúng tên; vấn đề chỉ nảy sinh khi một món đồ mới bị làm cũ rồi gắn cho câu chuyện "đồ trong cung" mà không có hồ sơ nào đi kèm.
Xem pháp lam ở đâu và nhìn gì
Pháp lam Huế đẹp nhất không nằm trong tủ kính tư nhân mà ở ngay trên các công trình di tích và trong bảo tàng. Khi tham quan, có thể chú ý những vị trí và chi tiết sau:
- Ô hộc trên mái và tường các công trình cung điện, lăng tẩm thời Minh Mạng, Thiệu Trị: nhìn từ xa thấy mảng màu lam, lục, vàng; đến gần thấy nét vẽ hoa lá, phong cảnh, có chỗ men đã bong để lộ đồng.
- Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế: có trưng bày đồ pháp lam ngự dụng, nơi có thể xem gần độ mịn của men và cách vẽ.
- Mép và chỗ lồi của món đồ: là nơi men hay sứt nhất, để lộ màu đồng đã ôxi hoá, giúp hình dung cấu tạo nhiều lớp.
- Mặt sau, đáy: nhiều đồ pháp lam vẽ có men phủ cả mặt sau, gọi là men đối, để cân bằng sức căng khi nung, giúp men mặt trước không nứt.
- Bảng màu: pháp lam Huế thường có tông lam, lục, vàng, trắng, ít thấy những sắc hồng đậm của đồ phấn thái Trung Hoa; đây là gợi ý, không phải quy tắc tuyệt đối.
Chụp ảnh chi tiết từ góc chéo khi được phép là cách học tốt: ánh sáng xiên làm nổi rõ độ dày men, chỗ men chảy, chỗ men co, những thứ mà ảnh chụp thẳng không thấy.
Pháp lam Trung Hoa: cảnh thái lam và hoạ pháp lam
Ở Trung Hoa, đồ men có chỉ ngăn phát triển rực rỡ từ thời Minh, và tên gọi cảnh thái lam gắn với niên hiệu Cảnh Thái giữa thế kỷ 15, thời được coi là giai đoạn rực rỡ nhất của dòng đồ này với sắc lam đặc trưng. Đến thời Thanh, đặc biệt dưới các đời Khang Hy, Ung Chính, Càn Long, xưởng cung đình làm cả đồ có chỉ ngăn lẫn pháp lam vẽ, có những món kết hợp với sứ và thuỷ tinh.
Pháp lam vẽ ở Trung Hoa chịu ảnh hưởng mạnh từ kỹ thuật men vẽ châu Âu, du nhập qua đường thương mại và qua các giáo sĩ phương Tây làm việc trong cung đình nhà Thanh. Quảng Châu là một trung tâm lớn làm đồ pháp lam vẽ xuất khẩu, thường gọi là "Quảng pháp lam". Đây cũng là bối cảnh để hiểu vì sao các nhà nghiên cứu liên hệ kỹ thuật pháp lam Huế với vùng Lưỡng Quảng.
Với người sưu tầm, phân biệt đồ cảnh thái lam xưa với đồ làm mới không dễ, vì nghề này chưa bao giờ đứt ở Trung Hoa và đồ thế kỷ 20 rất nhiều. Đường chỉ quá đều, men quá phẳng không có lỗ khí li ti, màu quá tươi, hiệu đề đáy quá sắc là những điểm khiến người xem nên thận trọng; kết luận cuối cùng vẫn cần người có chuyên môn.
Những hiểu lầm thường gặp về pháp lam
"Pháp lam là gốm sứ." Không. Pháp lam có cốt kim loại, gõ nhẹ có tiếng đanh của kim loại, cầm thấy nặng và lạnh hơn gốm cùng cỡ. Chỗ men sứt luôn lộ kim loại, trong khi gốm sứt lộ xương đất.
"Cứ có men màu trên đồng là cloisonné." Cloisonné chỉ là một kiểu pháp lam, có chỉ ngăn kim loại. Pháp lam vẽ, như phần lớn pháp lam Huế, không có chỉ ngăn. Gọi đúng tên giúp tra cứu tài liệu chính xác hơn.
"Pháp lam cung đình nào cũng có hiệu đề." Nhiều đồ pháp lam kiến trúc và một phần đồ ngự dụng không có hiệu đề. Ngược lại, hiệu đề lại là chỗ đồ làm mới hay bắt chước nhất. Không nên dựa vào hiệu đề làm bằng chứng duy nhất.
"Men bong thì nên dán hoặc tô lại cho đẹp." Tự dán, tự tô làm mất thông tin và có thể làm hư thêm. Việc tu bổ pháp lam thuộc chuyên môn của người bảo tồn; chủ sở hữu chỉ nên giữ món đồ khô ráo, tránh va chạm và tìm chuyên gia khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Pháp lam Huế có còn được làm không?
Có. Sau thời gian gần như thất truyền, nghề pháp lam đã được nghiên cứu phục hồi để phục vụ tu bổ di tích Huế, và một số nghệ nhân làm sản phẩm mỹ nghệ. Đồ mới làm có giá trị riêng nhưng không phải cổ vật, cần được ghi rõ khi trao đổi.
Vì sao pháp lam trên mái di tích Huế hay bị bong?
Pháp lam kiến trúc chịu nắng, mưa, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm và độ ẩm cao của Huế trong hàng trăm năm. Kim loại và men giãn nở khác nhau, lâu ngày gây nứt, nước thấm vào làm cốt đồng bị ăn mòn, đẩy men bong ra. Đây là thách thức lớn của công tác bảo tồn.
Pháp lam khác đồ đồng mạ men hiện đại thế nào?
Pháp lam dùng men thuỷ tinh nung chảy ở nhiệt độ cao, tạo lớp cứng như kính. Nhiều đồ hiện đại giả dáng pháp lam thực chất dùng sơn hoặc nhựa màu phủ lên kim loại, không qua nung men. Lớp sơn nhựa mềm hơn, dễ trầy bằng vật cứng và thường có độ bóng khác.
Có nên rửa đồ pháp lam bằng nước không?
Với đồ pháp lam cổ, không nên ngâm hay rửa nhiều nước, vì nước có thể thấm qua vết nứt men vào cốt đồng gây ăn mòn. Chỉ nên phủi bụi nhẹ bằng chổi mềm, giữ nơi khô ráo. Khi đồ bẩn nặng, hãy hỏi người làm bảo tồn thay vì tự xử lý.
Đồ pháp lam Huế có được mang ra nước ngoài không?
Nếu là cổ vật, việc mang ra nước ngoài phải tuân theo quy định của pháp luật về di sản văn hoá hiện hành, thường cần giấy phép của cơ quan có thẩm quyền. Đồ mỹ nghệ mới làm thì dễ hơn nhưng nên có hoá đơn ghi rõ. Hãy hỏi Sở phụ trách văn hoá trước khi mang đi.