Ống cắm bút, người Trung Hoa gọi là bút đồng, là chiếc ống hình trụ đặt trên án thư để cắm bút lông, nằm trong bộ đồ văn phòng đi cùng "văn phòng tứ bảo" gồm bút, mực, giấy, nghiên. Dưới thời vua Càn Long nhà Thanh (1736–1795), món đồ nhỏ này được làm bằng đủ loại chất liệu, từ tre khắc, gỗ quý, ngọc, đến sứ vẽ màu và sứ giả chất liệu khác, và trở thành nơi thể hiện rõ gu thưởng ngoạn cầu kỳ của triều đình.
Với người sưu tầm, ống cắm bút là cánh cửa dễ bước vào thế giới đồ văn phòng xưa: kích thước vừa phải, đa dạng chất liệu, có mặt ở cả Trung Hoa lẫn trong các gia đình nho học Việt Nam. Bài này giải thích ống cắm bút trong đời sống văn nhân, những chất liệu chính, đặc trưng thời Càn Long, và cách xem một chiếc ống ở bảo tàng mà không sa vào chuyện giá.
Ống cắm bút trong đời sống văn nhân
Án thư của nhà nho xưa là một không gian được sắp đặt kỹ. Ngoài bốn món chính là bút, mực, giấy, nghiên, còn có giá gác bút, chậu rửa bút, ống đựng nước mài mực, chặn giấy, hộp ấn, và ống cắm bút. Mỗi món vừa có công năng, vừa là đồ để ngắm. Người đọc sách dành nhiều giờ trước án thư nên đồ trên đó phản ánh học vấn, gu và cả địa vị của chủ nhân.
Ống cắm bút xuất hiện phổ biến từ thời Minh, khi văn hoá án thư của tầng lớp văn nhân phát triển mạnh ở Giang Nam. Những chiếc ống đẹp nhất thời ấy thường bằng tre khắc hoặc gỗ, chạm cảnh sơn thuỷ, nhân vật, điển tích văn chương, đôi khi kèm bài thơ và tên người khắc. Sang thời Thanh, ống cắm bút đi vào cung đình và được làm bằng những chất liệu đắt hơn, kỹ thuật phức tạp hơn.
Ở Việt Nam, nhà nho cũng dùng ống cắm bút, phần lớn bằng gỗ, tre, gốm hoặc sứ nhập từ Trung Hoa, có khi là đồ sứ ký kiểu đặt làm. Những chiếc ống trong gia đình khoa bảng thường đi cùng nghiên, hộp mực, và được giữ như kỷ vật của người đi thi đỗ đạt. Khi gặp một chiếc ống cũ trong nhà, người sưu tầm nên hỏi trước hết: nó gắn với ai, dùng ở đâu, đi cùng những món nào.
Những chất liệu chính của ống cắm bút xưa
Ống cắm bút là món hiếm hoi được làm bằng gần như mọi chất liệu thủ công Trung Hoa biết đến. Một bảng tóm lược để định hướng:
| Chất liệu | Đặc điểm kỹ thuật | Điều người xem nên chú ý |
|---|---|---|
| Tre khắc | Khắc nổi, khắc chìm, khắc lộng nhiều lớp trên ống tre già; nổi tiếng với phái khắc trúc Gia Định từ thời Minh | Độ sâu các lớp khắc, màu tre lên nước theo thời gian, chữ ký người khắc nếu có |
| Gỗ quý (tử đàn, hoàng hoa lê) | Tiện từ một khối gỗ, có khi để vân tự nhiên, có khi chạm | Vân gỗ, độ co ngót tự nhiên, dấu mòn ở miệng ống |
| Ngọc và đá | Mài khoét từ khối lớn, rất tốn nguyên liệu và công | Độ đều của thành ống, dấu công cụ bên trong lòng ống |
| Sứ vẽ màu | Hoa lam, phấn thái, đấu thái; nhiều chiếc có thơ và hiệu đề | Chất lượng nét vẽ, hiệu đề, chân đế |
| Sứ giả chất liệu | Sứ được vẽ và tạo hình như gỗ, tre, đồng, sơn mài | Độ giống chất liệu gốc là thước đo tay nghề của lò ngự thời Càn Long |
Mỗi chất liệu dẫn sang một mảng hiểu biết riêng. Người mới nên chọn một nhóm để học sâu thay vì muốn biết tất cả cùng lúc.
Gu Càn Long: khi ông vua là nhà sưu tầm
Càn Long là một trong những ông vua mê đồ cổ nhất lịch sử Trung Hoa. Ông cho kiểm kê, phân loại kho đồ cung đình, đề thơ lên tranh, khắc thơ ngự chế lên cả đồ sứ, đồ ngọc cổ, và đóng những con dấu thưởng lãm của mình lên tranh thư pháp trong kho. Với người nghiên cứu, các bài thơ và dấu ấn ấy là tư liệu về việc một món đồ từng nằm trong kho vua; với người xem hiện đại, nhiều khi chúng là những lớp chữ khiến bức tranh cổ thêm chật.
Gu của triều đình thời này nghiêng về sự cầu kỳ và kỹ xảo. Lò ngự Cảnh Đức Trấn dưới sự đốc suất của Đường Anh, viên quan quản lò nổi tiếng, đã làm ra những món sứ bắt chước chất liệu khác đến mức khó phân biệt bằng mắt thường: sứ vân gỗ, sứ giả đồng xanh cổ, sứ giả sơn mài, sứ giả đá. Ống cắm bút là một trong những món được làm theo lối này nhiều nhất, vì nó vốn có nguồn gốc từ tre, gỗ.
Một đặc trưng khác là kết hợp nhiều kỹ thuật trên một món: men nền một màu, khung vẽ phấn thái, phần chạm lộng, phần thếp vàng. Người hâm mộ coi đó là đỉnh của tay nghề; người phê bình cho rằng gu ấy đôi khi rơi vào phô diễn. Cả hai cách nhìn đều có lý, và chính sự tranh luận ấy giúp người xem hiểu rằng "đẹp" trong đồ cổ không phải là một chuẩn duy nhất.
Xem một chiếc ống cắm bút ở bảo tàng: năm điểm nhìn
Tỉ lệ và dáng. Ống cắm bút đẹp có tỉ lệ cao và đường kính hài hoà, thành ống đều, miệng và chân cân đối. Dáng là thứ đầu tiên làm nên vẻ đẹp, trước cả hoa văn.
Chủ đề trang trí. Cảnh văn nhân dưới tùng, trúc lâm thất hiền, tây viên nhã tập, sơn thuỷ có thuyền câu là những chủ đề hợp với không gian án thư. Đọc được chủ đề là nối được món đồ với văn hoá văn chương thời đó.
Dấu vết người dùng. Miệng ống mòn, lòng ống có vết mực, đáy có vết kê là những dấu vết của đời sống thật. Đồ cung đình ít dùng thường mới hơn đồ nhà văn nhân.
Chữ và dấu. Thơ ngự chế, hiệu đề, chữ ký người khắc là tư liệu quý nhưng cũng bị chép lại nhiều nhất. Học cách đọc lối chữ thay vì chỉ đọc nội dung chữ.
Đặt trong bộ. Ống cắm bút có ý nghĩa đầy đủ khi được thấy cùng nghiên, giá bút, chặn giấy. Nhiều bảo tàng dựng lại án thư xưa; xem cả bộ sẽ hiểu hơn xem từng món.
Ống tre khắc phái Gia Định: khi người thợ khắc ký tên
Trong các loại ống cắm bút, ống tre khắc được giới thưởng ngoạn Trung Hoa đánh giá rất cao, dù chất liệu rẻ hơn ngọc hay gỗ quý nhiều lần. Lý do nằm ở tay nghề. Từ giữa thời Minh, ở vùng Gia Định (nay thuộc Thượng Hải) hình thành một phái khắc trúc mà sử sách thường gắn với dòng họ Chu qua ba thế hệ. Người thợ ở đây không chỉ trang trí mà sáng tác: họ chạm cảnh sơn thuỷ, nhân vật nhiều lớp sâu nông trên thành ống, tạo chiều không gian như một bức tranh, rồi khắc tên mình lên tác phẩm.
Việc người khắc ký tên là điều đáng chú ý. Trong phần lớn đồ thủ công Trung Hoa, người làm vô danh; còn với khắc trúc, tên thợ trở thành một phần giá trị, giống như chữ ký của hoạ sĩ. Hệ quả là chữ ký các bậc thầy khắc trúc bị chép lại rất nhiều ở các đời sau. Người xem cần nhớ rằng chữ ký chỉ là một dấu hiệu, còn tay nghề trên thành ống mới là bằng chứng.
Ống tre khắc cũng dạy người sưu tầm một bài học về chất liệu hữu cơ. Tre già được xử lý kỹ, qua hàng trăm năm lên màu nâu đỏ óng, bề mặt mịn do tay người cầm. Màu ấy rất khó làm giả cho đều, nhưng cũng dễ bị phá nếu người giữ đem đánh dầu, phủ sơn cho "mới". Giữ nguyên trạng là cách tôn trọng món đồ tốt nhất.
Ống cắm bút trong nhà nho Việt và những điều người giữ nên biết
Trong các gia đình nho học ở Việt Nam, ống cắm bút thường đi cùng nghiên mực, hộp đựng mực thỏi, đôi khi là bút lông còn sót lại của người đi thi. Có chiếc là đồ Trung Hoa nhập về, có chiếc là gốm Việt, có chiếc bằng gỗ do thợ địa phương tiện. Giá trị của chúng với gia đình nằm ở câu chuyện: ông cụ nào dùng, đỗ khoa nào, dạy học ở đâu.
Người nhận một chiếc ống như vậy nên làm ba việc. Thứ nhất, chụp ảnh và ghi chép mọi điều người trong nhà còn nhớ, vì ký ức là thứ mất nhanh nhất. Thứ hai, giữ nó cùng những món đi kèm, đừng tách lẻ, vì cả bộ nói được nhiều hơn từng món. Thứ ba, không tự ý cạo rửa, đánh bóng; lớp màu lên nước của tre, gỗ và vết mực cũ chính là dấu thời gian.
Cũng nên nhớ rằng ống cắm bút trong nhà nho Việt thường không đứng riêng mà nằm trong một hệ đồ học hành: sách chữ Hán, bằng sắc, ấn riêng, đôi câu đối. Khi chia đồ trong gia đình, những món này hay bị tách lẻ mỗi người giữ một thứ, và câu chuyện của cả bộ mất theo. Nếu được, hãy lập một bản danh mục chung cho cả bộ, ghi rõ ai đang giữ món nào, để các thế hệ sau còn ghép lại được bức tranh về người đã dùng chúng.
Nếu muốn biết món đồ thuộc thời nào, hãy mang ảnh đến bảo tàng hoặc nhờ người nghiên cứu xem giúp, đừng vội tin những lời định đoán qua mạng. Một chiếc ống cắm bút bình thường của nhà nho thế kỷ XIX vẫn là hiện vật quý của gia đình, dù nó không phải đồ cung đình Càn Long.
Câu hỏi thường gặp
Bút đồng là gì?
Bút đồng là cách người Trung Hoa gọi ống cắm bút, chiếc ống hình trụ đặt trên án thư để cắm bút lông. Chữ đồng ở đây nghĩa là cái ống, không phải kim loại đồng. Nó thuộc nhóm đồ văn phòng đi kèm văn phòng tứ bảo.
Văn phòng tứ bảo gồm những gì?
Văn phòng tứ bảo là bốn món cơ bản của người viết chữ Hán: bút lông, mực thỏi, giấy và nghiên mài mực. Ngoài bốn món này, án thư còn nhiều đồ phụ như ống cắm bút, giá gác bút, chặn giấy, chậu rửa bút.
Vì sao đồ thời Càn Long nổi tiếng cầu kỳ?
Vì chính vua Càn Long rất mê đồ cổ và kỹ xảo, còn lò ngự dưới sự quản lý của những người như Đường Anh đạt trình độ kỹ thuật cao. Họ kết hợp nhiều kỹ thuật trên một món và làm sứ giả các chất liệu khác như gỗ, đồng, sơn mài.
Sứ giả chất liệu là gì?
Đó là đồ sứ được tạo hình và vẽ màu để trông giống chất liệu khác như gỗ có vân, tre, đồng xanh cổ, sơn mài hay đá. Thời Càn Long lò ngự làm loại này rất khéo, có món phải cầm lên mới biết là sứ.
Ống cắm bút bằng tre khắc có bền không?
Tre khắc có thể tồn tại hàng trăm năm nếu được giữ ở nơi ổn định, tránh ẩm mốc, côn trùng và nắng gắt. Tre dễ nứt khi độ ẩm thay đổi đột ngột, nên người giữ cần tránh để gần cửa sổ hay máy điều hoà thổi thẳng.
Thấy ống cắm bút có hiệu đề Càn Long có phải đồ thời Càn Long không?
Không nhất thiết. Hiệu đề Càn Long bị chép lại rất nhiều trong các thời sau và cả hiện nay. Hiệu đề chỉ là một manh mối, phải xét cùng xương sứ, men, kỹ thuật vẽ và dấu thời gian. Cần người có chuyên môn xem tận nơi.