Đồ cổ châu Âu đứng được trong phòng khách nhà Việt khi bạn coi nó là một lớp lịch sử của chính đô thị Việt, chứ không phải món đồ ngoại nhập để khoe. Tủ gỗ, ghế gỗ uốn, đèn đồng, đồng hồ quả lắc kiểu Pháp đã có mặt trong nhà người Hà Nội, Huế, Sài Gòn từ đầu thế kỷ XX; đặt chúng cạnh tủ chè, chum sành hay bình men lam là gợi lại đúng không khí những ngôi nhà ấy.
Cái khó là giữ cho căn phòng khỏi thành một kho đồ hổ lốn. Bài này giải thích những dòng đồ châu Âu người sưu tầm Việt hay gặp, cách nhận ra phong cách ở mức cơ bản, nguyên tắc phối Đông – Tây theo chất liệu, màu và tỷ lệ, và vài lưu ý khi sống chung với đồ gỗ, kim loại xưa trong khí hậu nóng ẩm. Bài không bàn chọn mua hay giá cả; phần nội thất kiểu Ý hiện đại cũng không thuộc phạm vi.
Đồ châu Âu đã đến nhà Việt bằng con đường nào
Từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX, cùng với sự hình thành các khu phố Pháp ở Hà Nội, Hải Phòng, Huế, Sài Gòn, Đà Lạt, đồ nội thất kiểu châu Âu đi vào nhà công chức, thương gia, trí thức Việt. Một phần nhập từ Pháp, phần lớn do thợ mộc trong nước đóng theo mẫu, dùng gỗ bản địa. Kết quả là một lớp đồ rất riêng: dáng châu Âu, gỗ và tay nghề Việt.
Dòng đồ đáng chú ý nhất với người sưu tầm hôm nay là đồ gỗ mang phong cách Art Deco, thịnh hành ở Đông Dương những năm 1920–1940: đường nét hình học, mặt phẳng lớn, góc bo tròn, ít chạm trổ, thường làm bằng gỗ quý trong nước. Bên cạnh đó là đồ mang dáng cổ điển Pháp với chân cong, chạm hoa lá, và đồ dùng hằng ngày như ghế gỗ uốn, bàn đá chân gang, đèn treo bằng đồng và kính.
Hiểu được con đường này giúp người sưu tầm nhìn đồ châu Âu ở Việt Nam đúng giá trị của nó: không phải đồ "Tây chính gốc" để so với bảo tàng Paris, mà là chứng tích của một giai đoạn giao thoa văn hoá trong đô thị Việt. Một chiếc tủ Art Deco đóng ở Hà Nội có câu chuyện riêng mà một chiếc tủ cùng thời ở Lyon không có.
Những dòng đồ châu Âu người sưu tầm Việt hay gặp
Nhận ra phong cách ở mức cơ bản giúp bạn phối đồ có chủ ý hơn. Bảng dưới chỉ là nét nhận diện chung, không thay cho giám định niên đại:
| Dòng đồ | Nét nhận diện | Hợp với không gian |
|---|---|---|
| Đồ gỗ Art Deco Đông Dương | Khối hình học, mặt phẳng lớn, góc bo, ít chạm, gỗ màu sẫm | Phòng khách rộng, nhà ống trần cao, căn hộ tối giản |
| Đồ cổ điển kiểu Pháp | Chân cong, chạm hoa lá, đường viền uốn lượn | Không gian trang trọng, ít đồ khác cạnh tranh |
| Ghế gỗ uốn | Gỗ uốn cong bằng hơi nước, lưng tròn, nhẹ, mặt ngồi đan mây | Góc trà, bàn ăn, ban công, quán cà phê kiểu cũ |
| Đèn treo, đèn bàn bằng đồng và kính | Khung đồng, chụp kính mờ hoặc kính màu, xích treo | Trên bàn tiếp khách, góc đọc sách |
| Đồng hồ quả lắc treo tường kiểu Pháp | Thùng gỗ đứng, mặt số tròn, quả lắc đồng | Tường chính hoặc tường hành lang, không gần cửa rung |
Ghế gỗ uốn có lai lịch quốc tế rõ: kỹ thuật uốn gỗ bằng hơi nước được nhà Thonet ở Vienna phát triển ở thế kỷ XIX, và mẫu ghế số 14 ra đời năm 1859 được làm hàng triệu chiếc, sao chép khắp thế giới. Ở Việt Nam bạn sẽ gặp cả hàng nhập lẫn hàng thợ trong nước làm theo mẫu, mỗi loại có giá trị riêng. Đồng hồ xưa, nếu đi sâu, là một mảng sưu tầm riêng với kiến thức cơ khí riêng.
Ba nguyên tắc phối đồ Đông – Tây trong một phòng khách
Chọn một phong cách làm chủ. Phòng khách nên có một giọng chính: hoặc Á Đông với một vài món châu Âu điểm xuyết, hoặc châu Âu với vài món Á Đông làm điểm nhấn. Chia đôi năm mươi – năm mươi dễ làm căn phòng mất phương hướng. Ví dụ: phòng chủ đạo là tủ chè, sập gụ, thì một chiếc đèn đồng kiểu Pháp trên bàn đủ để gợi không khí giao thoa.
Nối hai thế giới bằng chất liệu và màu. Gỗ sẫm, đồng, sành nâu, men lam là những chất liệu xuất hiện ở cả hai phía. Một chiếc tủ Art Deco gỗ sẫm đứng cạnh chiếc chum sành nâu dễ hoà hơn so với đặt cạnh chiếc bình sứ phấn thái nhiều màu. Bảng màu đất, nâu, đen, lam, trắng ngà là bảng màu an toàn cho phòng có đồ hai nguồn gốc.
Giữ tỷ lệ và đường nét không đánh nhau. Đồ cổ điển Pháp nhiều đường cong, chạm trổ, khi đặt cạnh đồ Việt cũng nhiều chạm khắc như hoành phi, tủ thờ thường gây rối mắt. Đồ Art Deco nhiều mặt phẳng lại dễ đi với đồ Việt có chạm, vì một bên tĩnh làm nền cho bên kia. Tương tự, đặt đồ to cạnh đồ to, đồ nhỏ thành nhóm, đừng để một chiếc ghế gỗ uốn mảnh mai lọt thỏm bên chiếc sập gụ đồ sộ.
Một phòng khách mẫu: nhà ống trần cao ở phố cũ
Thử hình dung một căn nhà ống ba tầng trong phố cũ, phòng khách tầng trệt rộng chừng hai mươi mét vuông, trần cao, cửa chớp gỗ hướng ra phố. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ. Tâm điểm có thể là một chiếc tủ Art Deco gỗ sẫm đặt sát tường chính, mặt tủ chỉ bày một chiếc bình men lam lớn và một chiếc đèn bàn đồng chụp kính.
Phía trước, bộ bàn ghế tiếp khách có thể là một bàn tròn mặt đá với bốn chiếc ghế gỗ uốn, gợi đúng không khí phòng khách đô thị những năm 1930. Góc cửa sổ đặt một chiếc chum sành nâu trên đế gỗ thấp, để ánh sáng từ cửa chớp hắt lên thân chum. Trên tường bên, một chiếc đồng hồ quả lắc hoặc một đôi câu đối gỗ, chọn một trong hai, không cả hai.
Điều làm căn phòng này "đúng" không phải là từng món quý đến đâu mà là chúng cùng kể một câu chuyện: một gia đình đô thị đầu thế kỷ XX, sống giữa hai nền văn hoá. Phần tường còn lại để trống hoặc chỉ một bức ảnh cũ đóng khung. Nếu bộ sưu tập của bạn có nhiều hơn, phần dư cất đi và thay phiên theo mùa.
Sống chung với đồ gỗ, đồ đồng châu Âu trong khí hậu nóng ẩm
Đồ gỗ đóng theo mẫu châu Âu nhưng bằng gỗ Việt thường chịu khí hậu tốt hơn đồ nhập nguyên chiếc, vì gỗ đã quen độ ẩm bản địa. Đồ nhập từ châu Âu, nhất là những món có lớp gỗ dán mỏng trang trí (veneer), dễ bong, phồng khi gặp mùa nồm. Người giữ đồ nên để ý các mép veneer, mộng ghép, chân tủ tiếp xúc nền nhà.
Đồ đồng, đồ gang như chân bàn, khung đèn, tay nắm tủ dễ xỉn và gỉ trong không khí ẩm, gần biển. Lớp xỉn đều trên đồng thường nên để nguyên như một phần tuổi của món đồ; chỉ những đốm gỉ lan rộng mới cần nhờ người có chuyên môn xem. Ghế mây đan trên ghế gỗ uốn thì giòn đi theo năm tháng, nên hạn chế để người nặng ngồi lên những chiếc ghế mặt mây gốc.
Một nguyên tắc chung: dùng đồ cổ châu Âu thì dùng nhẹ nhàng. Một chiếc tủ có thể vẫn đựng sách, một chiếc ghế vẫn có thể ngồi, nhưng không chất đồ nặng, không kéo lê, không kê sát tường ẩm. Khi món đồ đã yếu, để nó nghỉ hưu làm đồ ngắm, và dùng đồ mới cho sinh hoạt hằng ngày.
Những lỗi hay gặp khi đưa đồ cổ châu Âu vào nhà
Từ những phòng khách thực tế, có một số lỗi lặp lại mà bạn có thể tránh từ đầu:
- Mua bộ "cổ điển châu Âu" mới sản xuất hàng loạt, nhiều chạm mạ vàng, rồi đặt cạnh đồ cổ thật; hai thứ làm giảm giá trị của nhau.
- Gom đồ châu Âu ở nhiều thời kỳ, nhiều phong cách vào một góc: tủ chân cong, ghế Art Deco, đèn chùm pha lê, đồng hồ đứng cùng chen.
- Đánh vecni bóng lại tủ gỗ Art Deco cho "sạch", làm mất lớp hoàn thiện gốc và vẻ trầm của gỗ.
- Treo đèn chùm cổ nặng lên trần thạch cao không gia cố; đèn xưa thường nặng hơn đèn mới rất nhiều.
- Thay hết tay nắm, bản lề gốc bằng đồ mới bóng loáng; những chi tiết kim loại nguyên bản thường là thứ giúp nhận ra tuổi món đồ.
Nếu chưa chắc món đồ châu Âu trong nhà mình thuộc thời nào, đừng vội sửa hay thay chi tiết. Ghi lại ảnh, kích thước, dấu thợ nếu có, rồi hỏi người hiểu đồ gỗ hoặc bảo tàng. Món đồ đã chờ được nhiều chục năm thì chờ thêm vài tuần cũng không sao.
Tìm hiểu lai lịch món đồ châu Âu đang có trong nhà
Nhiều gia đình có sẵn một chiếc tủ, một bộ ghế, một chiếc đèn từ thời ông bà mà không biết rõ gốc gác. Trước khi bày hay sửa, việc đầu tiên là xem kỹ món đồ như một người điều tra: mặt sau, mặt dưới, bên trong ngăn kéo thường giữ nhiều thông tin hơn mặt trước. Dấu đóng của xưởng, nhãn giấy cũ dán trong ngăn, số hiệu khắc trên chi tiết đồng là những manh mối quý, dù chỉ còn một phần.
Cách liên kết cũng kể chuyện. Đồ đóng tay thời trước thường dùng mộng gỗ, chốt gỗ, đinh rèn hoặc ốc vít có rãnh không đều; đồ làm sau này hay dùng ốc vít đều tăm tắp, keo công nghiệp, ván ép. Mặt gỗ ở những chỗ không ai nhìn như mặt sau tủ, đáy ngăn kéo thường còn dấu dụng cụ, cho thấy món đồ được làm bằng tay hay bằng máy. Người sưu tầm ghi chép những điều này, không vội kết luận.
Nguồn thông tin thứ hai là chính gia đình. Hỏi người lớn tuổi: món đồ có từ bao giờ, ai mua hay ai đặt đóng, từng để ở căn nhà nào, đã qua những lần chuyển nhà, sửa chữa nào. Một chi tiết như "ông đặt đóng ở hiệu mộc trên phố cũ năm ông cưới" có thể không chứng minh được gì về mặt giám định, nhưng là phần lịch sử chỉ gia đình bạn giữ được. Ghi lại cùng ảnh chụp món đồ, để con cháu sau này còn biết.
Câu hỏi thường gặp
Đồ gỗ thời Pháp do thợ Việt đóng có được coi là đồ cổ không?
Trong giới chơi, đồ gỗ đóng ở Việt Nam thời kỳ đầu đến giữa thế kỷ XX được quý như đồ xưa có giá trị lịch sử, nhất là những món có dáng đẹp, gỗ tốt, còn nguyên bản. Còn có thuộc diện cổ vật theo pháp luật hay không là câu hỏi khác, tuỳ tiêu chí của quy định hiện hành.
Có nên đặt đồ cổ châu Âu cạnh bàn thờ gia tiên không?
Bàn thờ là không gian riêng, nên giữ sự thống nhất và trang nghiêm theo nếp của gia đình. Đồ châu Âu như đèn, đồng hồ có thể đặt ở khu vực tiếp khách gần đó, nhưng không nên chen vào chính khu thờ. Cách bày cụ thể tuỳ quyết định của gia đình bạn.
Làm sao phân biệt ghế gỗ uốn xưa với ghế làm mới theo mẫu?
Có thể để ý cách liên kết các chi tiết, độ mòn tự nhiên ở chỗ tay hay cầm, chân ghế, mặt ngồi, và dấu vết của các lần sửa. Ghế mới thường sạch đều, ốc vít mới, vết sơn đồng nhất. Tuy vậy, kết luận chắc chắn cần người hiểu đồ gỗ xem trực tiếp.
Đồ Art Deco Đông Dương khác đồ Art Deco ở châu Âu thế nào?
Về tinh thần thiết kế thì cùng gốc: hình học, đường thẳng, góc bo. Khác biệt nằm ở vật liệu và cách làm: đồ Đông Dương thường dùng gỗ quý bản địa, làm bằng tay nghề thợ mộc trong nước, đôi khi pha các chi tiết trang trí Á Đông, tạo nên một nhánh riêng được người sưu tầm chú ý.
Phòng khách căn hộ hiện đại có hợp với đồ cổ châu Âu không?
Hợp nếu bạn chọn ít và chọn món có đường nét mạnh, như một chiếc tủ Art Deco hoặc một đôi ghế gỗ uốn. Nền tường trắng, sàn gỗ sáng giúp đồ cổ nổi bật. Tránh đem cả bộ bàn ghế cổ điển nhiều chạm vào căn hộ nhỏ, dễ thành chật và nặng nề.
Đồ cổ châu Âu bị bong lớp gỗ dán trang trí thì làm gì?
Đừng tự dán bằng keo gia dụng, vì keo sai loại khó gỡ và có thể làm hỏng lớp gỗ mỏng. Giữ lại mọi mảnh bong, cất trong túi có ghi chú vị trí, hạn chế dùng món đồ và nhờ người phục chế đồ gỗ có kinh nghiệm xem trước khi mùa ẩm làm bong thêm.