Bài trí đồ cổ đẹp bắt đầu từ việc bày ít hơn bạn nghĩ: chọn một tâm điểm cho mỗi không gian, để khoảng trống quanh nó, gom các món còn lại thành nhóm có quan hệ với nhau, và chiếu sáng sao cho thấy rõ chất liệu mà không hại đồ. Một căn phòng có ba món được bày có chủ ý gây ấn tượng hơn nhiều so với một tủ kính chật ních hai chục món đứng cạnh nhau.
Đồ cổ trong nhà còn phải sống chung với con người: trẻ nhỏ chạy nhảy, người giúp việc lau dọn, mùa nồm ẩm, nắng chiều hắt vào. Bài này đi qua nguyên tắc bố cục, cách bày cho từng không gian như phòng khách, bàn trà, phòng đọc, cầu thang, cách phối với đồ hiện đại, và những điều tối thiểu về an toàn. Các yếu tố kỹ thuật như độ ẩm, tủ kính, chống đổ chi tiết chỉ được nhắc ở mức cần thiết.
Bốn nguyên tắc bố cục khi bày đồ cổ
Mỗi không gian một tâm điểm. Mắt người cần một chỗ để dừng. Một chiếc chum lớn bên cửa sổ, một bức hoành phi trên tường chính, một bộ ấm chén trên bàn trà: chọn một món mạnh nhất cho mỗi khu vực, rồi để các món khác lùi lại làm nền. Khi mọi món đều tranh nhau nổi bật, không món nào nổi bật.
Khoảng trống là một phần của trưng bày. Các phòng trưng bày tốt luôn để món đồ "thở": khoảng trống quanh nó giúp người xem thấy được đường nét, dáng, bóng đổ. Ở nhà cũng vậy. Một chiếc bình đặt riêng trên mặt tủ trống trông quý hơn chính nó khi đứng giữa năm món khác.
Nhóm theo quan hệ, không theo số lượng. Khi bày nhiều món cùng chỗ, gom chúng theo một mối liên hệ: cùng dòng men, cùng màu, cùng công dụng như bộ đồ trà, hay cùng một câu chuyện như các món của một người ông để lại. Nhóm lẻ ba hoặc năm món, cao thấp so le, thường dễ nhìn hơn nhóm chẵn xếp thẳng hàng.
Tỷ lệ giữa món đồ và không gian. Món nhỏ bày trên mặt phẳng rộng sẽ lạc lõng; món lớn chen vào góc hẹp sẽ ngột ngạt. Hãy đứng ở vị trí người bước vào phòng để nhìn, điều chỉnh độ cao, khoảng cách cho tới khi món đồ "vừa" với chỗ của nó. Đôi khi một chiếc kệ thấp hay đế gỗ là đủ để thay đổi tỷ lệ.
Gợi ý bày theo từng không gian trong nhà
Mỗi phòng có nhịp sinh hoạt riêng, nên món đồ hợp với phòng này chưa chắc hợp với phòng kia. Bảng dưới gợi ý loại đồ và lưu ý theo từng khu vực thường gặp ở nhà phố, căn hộ Việt:
| Không gian | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|
| Phòng khách | Một món tâm điểm cỡ lớn: chum, lu, tủ chè, hoành phi | Tránh lối đi chính, tránh góc trẻ hay chơi |
| Bàn trà, bàn tiếp khách | Bộ ấm chén, khay, hộp trầu, vài món nhỏ cầm ngắm | Đồ dùng được thì dùng nhẹ tay, đồ quý chỉ ngắm |
| Phòng đọc, phòng làm việc | Văn phòng tứ bảo, ống bút, chặn giấy, sách cũ | Tránh nắng chiếu thẳng lên giấy, lụa, gỗ sơn |
| Hành lang, chân cầu thang | Đồ chắc chắn, ít dễ vỡ: đồ đồng, đá, gỗ đặc | Không đặt món cao, nhẹ ở nơi người đi lướt qua |
| Phòng ngủ | Ít món, nhẹ nhàng: đĩa treo, hộp nhỏ, tranh nhỏ | Ít người xem, nên giữ không gian yên, gọn |
| Bếp, phòng tắm | Hầu như không nên bày đồ cổ | Hơi nước, dầu mỡ, nhiệt độ thay đổi làm hại đồ |
Bảng là điểm khởi đầu, không phải luật. Nhà có trẻ nhỏ thì đẩy mọi món dễ vỡ lên cao hoặc vào tủ có cửa; nhà có người già thì tránh đặt đồ nặng ở chỗ họ hay vịn tay. Cái đẹp của trưng bày ở nhà là nó thuận với cách cả nhà đang sống.
Ánh sáng: thấy rõ chất liệu mà không làm hại đồ
Ánh sáng quyết định món đồ được nhìn thấy thế nào. Ánh sáng xiên từ một bên làm nổi hoa văn khắc chìm, nét đắp nổi trên gốm, thớ gỗ. Ánh sáng ấm làm men ngọc, đồ đồng trông dịu và sâu hơn; ánh sáng trắng lạnh giúp thấy rõ màu lam trên gốm hoa lam. Thử đặt một chiếc đèn nhỏ chiếu chếch sẽ thấy cùng một món đồ hiện ra rất khác.
Nhưng ánh sáng cũng là tác nhân gây hại, nhất là với chất liệu hữu cơ: giấy, lụa, gỗ sơn, sơn mài, tranh màu. Nắng trực tiếp làm phai màu và giòn chất liệu, còn đèn sợi đốt sát món đồ làm nóng cục bộ. Đồ gốm, đá, kim loại chịu được ánh sáng hơn, nhưng thay đổi nhiệt đột ngột vẫn không tốt.
Cách làm thực tế ở nhà: tránh để đồ cổ trong vệt nắng chiếu thẳng qua cửa kính, dùng đèn LED có nhiệt thấp, đặt đèn cách món đồ một khoảng, và tắt đèn chiếu khi không có người xem. Với tranh, giấy, vải, bạn có thể xoay vòng: bày vài tháng rồi cất, thay món khác, để chất liệu được nghỉ.
Phối đồ cổ với nội thất hiện đại
Nhiều người ngại bày đồ cổ vì nhà mình là căn hộ hiện đại, tường trắng, sofa vải, sợ trông lạc lõng. Thật ra sự tương phản lại thường làm đồ cổ nổi bật hơn: một chiếc chum sành nâu trên nền tường trắng, một chiếc tủ chè đen bóng cạnh bộ sofa màu sáng, một bình men rạn trên kệ gỗ sồi đơn giản. Bí quyết là để đồ cổ làm điểm nhấn chứ không cố biến cả căn phòng thành "kiểu xưa".
Có ba cách phối hay dùng. Cách thứ nhất là đối lập: nội thất tối giản, màu trung tính, chỉ một vài món cổ có đường nét mạnh. Cách thứ hai là cùng tông màu: chọn đồ cổ có màu hoà với vật liệu sẵn có, như gốm nâu với gỗ, đồ đồng với vải màu đất. Cách thứ ba là cùng tinh thần: đồ cổ mộc mạc như đồ sành, đồ gỗ quê đi với nội thất mộc, vải thô, cây xanh.
Điều nên tránh là trộn quá nhiều phong cách cổ khác nhau trong một khu vực nhỏ, như đồ Trung Hoa sơn son, đồ Pháp chạm hoa, đồ Việt sành mộc cùng chen một góc. Nếu bộ sưu tập của bạn đa dạng, hãy chia theo không gian: mỗi phòng hoặc mỗi góc kể một câu chuyện, thay vì gom tất cả vào phòng khách.
An toàn tối thiểu khi đồ cổ sống chung với người
Phần kỹ thuật như độ ẩm, tủ kính, neo tủ đã có nhiều tài liệu riêng về bảo quản; ở đây chỉ là những điều tối thiểu mà người bày đồ nên nhớ khi chọn chỗ:
- Đồ cao, đáy nhỏ không đặt ở lối đi, cạnh cửa ra vào hay chỗ rèm cửa có thể quệt phải.
- Đồ dễ vỡ để ngoài tầm với của trẻ nhỏ và thú nuôi, hoặc trong tủ có cửa.
- Đồ nặng như chum đá, tượng đồng đặt trên mặt sàn hoặc kệ đủ chịu lực, không đặt trên kệ treo tường mỏng.
- Không bày đồ cổ sát nguồn nhiệt và nguồn ẩm: điều hoà thổi thẳng, bếp, cửa sổ hay mưa hắt.
- Nói với người giúp việc, người lau dọn món nào chỉ phủi bụi, món nào không được chạm.
- Món quý nhất không nhất thiết bày ở chỗ dễ thấy từ ngoài cửa sổ hay ngoài cổng.
Muốn biết chi tiết về tủ kính, chống đổ, kiểm soát độ ẩm mùa nồm, bạn có thể đọc thêm các cẩm nang bảo quản đồ xưa. Bài trí đẹp mà không an toàn thì sớm muộn cũng phải trả giá bằng một món đồ vỡ.
Xoay vòng trưng bày: để đồ được nghỉ và nhà luôn mới
Ít người sưu tầm bày được cùng lúc toàn bộ bộ sưu tập, và cũng không nên. Bảo tàng chỉ trưng bày một phần nhỏ hiện vật, phần còn lại nằm trong kho và được thay dần. Ở nhà, bạn có thể làm tương tự: chọn một nhóm đồ cho mỗi mùa, mỗi dịp, cất phần còn lại cẩn thận, rồi thay đổi sau vài tháng.
Xoay vòng có ba cái lợi. Đồ nhạy sáng như tranh, giấy, vải được nghỉ. Người trong nhà và khách quen không nhìn mãi một cảnh, nên lần nào cũng thấy lại món đồ như mới. Và quan trọng với người sưu tầm: mỗi lần lấy đồ ra, cất đồ vào là một dịp kiểm tra tình trạng, phát hiện sớm vết nứt, vết mốc, gỉ mới.
Một số gia đình gắn việc xoay vòng với lịch năm: dịp Tết bày bộ đồ men lam, mùa hè bày đồ men ngọc mát mắt, mùa thu bày đồ trà. Cách làm này biến bộ sưu tập thành một phần nhịp sống trong nhà thay vì những món nằm im trong tủ, và con cháu cũng dần quen mặt từng món đồ.
Những lỗi bài trí hay gặp ở nhà người mới sưu tầm
Nhìn lại nhiều căn nhà của người mới chơi đồ cổ, có những lỗi lặp đi lặp lại. Phần lớn đến từ mong muốn cho khách thấy càng nhiều càng tốt:
- Bày hết mọi món đang có, mỗi mặt phẳng trong nhà đều có đồ, khiến không món nào được nhìn kỹ.
- Xếp đồ theo hàng thẳng như kệ hàng, cùng độ cao, cùng khoảng cách, làm mất nhịp điệu và chiều sâu.
- Đặt món quý nhất ở chỗ nguy hiểm nhất chỉ vì đó là chỗ dễ thấy nhất, như cạnh cửa chính hay đầu cầu thang.
- Đặt đồ gốm, đồ đồng lên khăn trải bàn ren, thảm nhựa hay mặt kính trơn, vừa trượt vừa làm rối hình ảnh món đồ.
- Kèm theo đồ cổ thật là đồ trang trí giả cổ làm hàng loạt, khiến khách không còn phân biệt được đâu là món đáng xem.
- Không bao giờ thay đổi cách bày suốt nhiều năm, để bụi bám, ánh nắng làm phai một mặt món đồ mà không ai nhận ra.
Sửa những lỗi này không tốn tiền, chỉ cần một buổi chiều cất bớt, dời chỗ và đứng lùi lại nhìn. Nhiều người chơi lâu năm có thói quen chụp ảnh căn phòng sau mỗi lần bày lại, rồi xem ảnh trên điện thoại: ảnh chụp cho thấy chỗ rối, chỗ trống, chỗ lệch rõ hơn mắt thường, vì mắt đã quen với cảnh nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bày đồ cổ trong tủ kính hay để ngoài?
Tuỳ món và tuỳ nhà. Tủ kính bảo vệ khỏi bụi, va chạm, trẻ nhỏ, nhưng làm giảm cảm giác gần gũi và cần chọn vật liệu không hại đồ. Món lớn, chắc chắn như chum, tủ, tượng đá có thể để ngoài; món nhỏ, dễ vỡ, quý nên vào tủ.
Treo đĩa cổ lên tường có an toàn không?
Có thể, nếu dùng giá treo đúng cỡ, có lót mềm ở chỗ tiếp xúc với men, và tường đủ chắc. Tránh loại móc lò xo kẹp chặt vì có thể làm sứt mép đĩa theo thời gian. Không treo ở tường hay rung, gần cửa đóng mạnh hoặc lối đi hẹp.
Nhà nhỏ có nên bày đồ cổ không?
Nên, chỉ cần bày ít và chọn kỹ. Một hoặc hai món đẹp đặt đúng chỗ trong căn hộ nhỏ có thể làm thay đổi cả không gian. Phần còn lại của bộ sưu tập cất trong hộp, tủ và thay phiên bày theo mùa.
Có nên dùng đế gỗ cho đồ gốm cổ không?
Đế gỗ giúp món gốm vững hơn, nâng tầm nhìn và tách đáy khỏi mặt bàn có thể ẩm hay trầy. Đế cần vừa khít, không chèn ép chân đế, và nên có lót mềm. Đế gỗ đẹp còn là một phần của thú chơi, nhiều người chơi đặt làm riêng cho từng món.
Làm sao để khách đến nhà không cầm đồ cổ lên xem tuỳ tiện?
Cách tế nhị nhất là chủ nhà chủ động giới thiệu và tự cầm món đồ cho khách xem, hoặc đặt món dễ vỡ ở chỗ không tiện với tay. Với khách thân trong giới chơi, có thể mời họ rửa tay, đeo găng rồi cùng xem; đó cũng là cách thể hiện sự trân trọng với món đồ.