Con mắt của người chơi đồ cổ được luyện qua nhiều năm, thường theo năm chặng: nhìn thật nhiều, cầm thật nhiều, mua phải đồ sai và học từ đó, tìm được người thầy và sách vở, rồi chọn một mảng để đi sâu. Không có lối tắt nào bỏ qua được chặng nào, nhưng biết trước lộ trình giúp người mới đi nhanh hơn và bớt mất tiền.
Giới chơi ở các thành phố lớn có không ít người bắt đầu từ con số không: không gia sản, không bằng cấp, chỉ có thói quen lang thang chợ đồ cũ và sự tò mò. Bài này không kể đời tư ai, mà rút từ những con đường điển hình ấy một lộ trình luyện mắt mà người đi sau có thể dùng, kèm những sai lầm hay gặp ở từng chặng.
Chặng một: nhìn thật nhiều, chưa vội phán
Ở chặng đầu, việc duy nhất cần làm là nhìn. Đi chợ đồ cũ, phố đồ cổ, bảo tàng, nhà người chơi, xem càng nhiều càng tốt mà chưa cần biết gọi tên. Mắt người học giống như tai người học ngoại ngữ: phải nghe đủ nhiều mới bắt đầu phân biệt được âm. Sau vài trăm lần nhìn, bạn tự nhiên nhận ra món nào "lạ" so với những món xung quanh, dù chưa giải thích được vì sao.
Sai lầm phổ biến ở chặng này là vội kết luận. Người mới thấy một chiếc bát có vẻ cũ liền tin đó là đồ cổ, hoặc đọc vài bài trên mạng liền phán đồ người khác là giả. Cả hai đều xuất phát từ việc chưa nhìn đủ. Ở chặng này, câu nói đúng nhất là "để xem thêm".
Một thói quen tốt là chụp ảnh và ghi lại những gì đã xem, kèm cảm nhận ban đầu. Vài tháng sau đọc lại, bạn sẽ thấy rõ con mắt mình thay đổi thế nào, và nhiều nhận định ban đầu sai ra sao. Đó là cách đo tiến bộ rẻ nhất.
Chặng hai: cầm thật nhiều, học bằng tay
Đồ cổ không chỉ để nhìn. Độ nặng so với kích thước, cảm giác ở chân đế, độ trơn của lớp men, độ ráp của xương gốm lộ ra, tiếng kêu khi gõ nhẹ, tất cả là thông tin. Người chơi có nghề thường nhắm mắt vẫn phân biệt được vài dòng gốm quen bằng tay. Thứ hiểu biết này chỉ có được qua cầm nắm.
Người mới thường ngại xin cầm, sợ làm vỡ hoặc sợ bị coi là người mua không nghiêm túc. Cách vượt qua là bắt đầu với mảnh vỡ và đồ rẻ: một hộp mảnh gốm các dòng phổ biến có thể cầm hằng ngày mà không lo hỏng. Khi được cầm đồ của người khác thì cầm đúng cách: hai tay, nâng từ thân và đáy, không nhấc theo quai hay miệng, làm trên bàn có lót.
Sai lầm ở chặng này là tin tay quá sớm. Một vài dấu hiệu như "nặng tay", "men mát" không đủ để kết luận; đồ giả tốt cũng được làm cho nặng và mát. Tay là một nguồn thông tin, không phải trọng tài.
Chặng ba: mua phải đồ sai và học từ đó
Gần như mọi người chơi đều có một "hộp học phí": những món mua sai, đồ giả, đồ nâng đời, đồ ghép. Người có nghề không giấu hộp đó mà giữ lại, thỉnh thoảng lấy ra xem, vì mỗi món là một bài học cụ thể về cái bẫy mình từng sa vào. Nhiều người còn nói một người chơi chưa từng mua sai là người chưa chơi đủ lâu.
Điều quan trọng là mua sai ở mức nhỏ. Người khôn ngoan để chặng này diễn ra với đồ rẻ, khi số tiền mất đi không làm đau gia đình. Người vội vàng thì gặp chặng này với món đắt nhất đời mình. Đó là lý do người chơi lâu năm hay khuyên: năm đầu chỉ mua đồ mà mình chấp nhận mất trắng.
Học từ đồ sai nghĩa là tìm cho ra vì sao mình nhầm: do tin lời kể, do bị không khí dẫn dắt, do chỉ nhìn một dấu hiệu, hay do chưa từng thấy đồ thật cùng loại để so. Viết lý do đó ra. Lần sau gặp tình huống tương tự, bạn sẽ nhận ra.
Chặng bốn: tìm thầy và tìm sách
Chọn thầy thật thà hơn thầy nổi tiếng. Người thầy tốt là người dám nói "không biết", chịu giải thích vì sao nghĩ một món là thật hay sai, và không tìm cách bán đồ cho học trò. Người nổi tiếng mà luôn trả lời chắc nịch mọi thứ, hoặc lần nào xem cũng gợi ý mua, thì nên giữ khoảng cách.
Học nhiều người, đối chiếu. Mỗi người chơi giỏi một vài mảng. Nghe nhiều người, so lời họ với nhau và với sách giúp bạn tránh học luôn cả những nhầm lẫn riêng của một thầy.
Đọc sách chuyên khảo và bài nghiên cứu. Sách của nhà nghiên cứu, catalogue triển lãm của bảo tàng, báo cáo khảo cổ về các lò gốm cho bạn khung hiểu biết có căn cứ. Đọc chậm, đối chiếu với đồ thật bạn đã cầm.
Đi bảo tàng có chủ đích. Ở chặng này, mỗi lần đi bảo tàng nên có một câu hỏi cụ thể: so dáng bát thời này với thời kia, xem kỹ chân đế, xem cách vẽ một loại hoa văn. Bảo tàng là kho đồ chuẩn duy nhất mà người chơi không cần mua vẫn được xem.
Chặng năm: chọn một mảng và đi sâu
Người có nghề hầu như đều chuyên. Họ có thể biết sơ sơ nhiều mảng, nhưng hiểu sâu chỉ một hai dòng: gốm hoa lam, đồ sứ ký kiểu, đồ đồng, gốm Nam Bộ. Chuyên sâu giúp con mắt sắc hơn, vì những khác biệt nhỏ giữa đồ thật và đồ sai chỉ lộ ra khi bạn đã thấy hàng nghìn món cùng loại.
Chọn mảng nên dựa vào ba điều: điều bạn thật sự thích nhìn, điều bạn có cơ hội tiếp cận (gần lò gốm nào, gần bảo tàng nào, có thầy giỏi mảng nào), và khả năng tài chính. Mảng quá đắt khiến bạn ít được cầm đồ thật; mảng quá hiếm khiến bạn ít có cái để so.
Đi sâu không có nghĩa là đóng cửa với phần còn lại. Người chuyên giỏi thường có hiểu biết nền rộng, vì nhiều dòng đồ ảnh hưởng lẫn nhau. Nhưng thời gian và tiền bạc thì nên dồn vào mảng chính.
Năm chặng và dấu hiệu bạn đang ở đâu
Bảng dưới giúp bạn tự định vị. Không có thời hạn chuẩn cho mỗi chặng; có người qua nhanh, có người ở lâu, và các chặng có thể chồng lên nhau:
| Chặng | Dấu hiệu đang ở chặng này | Việc nên làm | Sai lầm hay gặp |
|---|---|---|---|
| Nhìn nhiều | Thấy món nào cũng hay, chưa gọi được tên | Xem rộng, chụp ảnh, ghi cảm nhận | Vội phán thật giả |
| Cầm nhiều | Bắt đầu chú ý độ nặng, chân đế | Mua mảnh vỡ, xin cầm đồ người khác | Tin tay quá sớm |
| Mua sai | Có món nghi ngờ trong tủ | Mua nhỏ, phân tích vì sao nhầm | Mua sai món đắt |
| Tìm thầy, sách | Có câu hỏi cụ thể, cần căn cứ | Đọc chuyên khảo, hỏi nhiều người | Tin một thầy duy nhất |
| Đi sâu | Nhận ra khác biệt nhỏ trong một dòng | Dồn thời gian vào mảng chính | Ngừng học vì nghĩ đã đủ |
Chặng năm không phải điểm kết thúc. Người chơi lâu năm hay nói càng chơi càng thấy mình biết ít, vì mỗi phát hiện khảo cổ mới, mỗi cuốn sách mới lại làm lung lay vài điều mình từng tin.
Xây một kho đồ chuẩn trong đầu
Điều thực sự phân biệt người có nghề với người mới không phải là họ biết nhiều quy tắc hơn, mà là trong đầu họ có một kho hình ảnh đồ chuẩn rất lớn. Khi nhìn một món đồ, họ không dò từng quy tắc mà so ngay với hàng trăm món tương tự đã từng thấy, và cảm nhận được chỗ lệch. Cảm giác "có gì đó không ổn" mà người chơi lâu năm hay nhắc chính là kết quả của phép so sánh nhanh ấy.
Kho này được xây có chủ đích. Mỗi lần xem một món đồ đã được xác định chắc chắn, ở bảo tàng, trong sách chuyên khảo có nguồn gốc rõ, hay trong tay một người chơi đáng tin, hãy dành thời gian nhìn thật kỹ những chi tiết nhỏ: độ dày miệng, độ cong của thân, cách chân đế được gọt, màu men chỗ đọng và chỗ mỏng. Những chi tiết này ít được sách nhắc nhưng lại là chỗ đồ sai hay lộ.
Ngược lại, cần cẩn thận với những gì đưa vào kho. Ảnh trên mạng không rõ nguồn, đồ trong tiệm chưa ai xác minh, lời kể của người bán đều có thể là đồ sai. Nếu vô tình lấy chúng làm chuẩn, con mắt của bạn sẽ bị lệch theo, và càng nhìn nhiều càng nhầm. Người chơi có nghề rất kỹ trong việc chọn thứ mình xem để học.
Giới hạn của con mắt: lúc nào cần đến người khác
Con mắt dù luyện kỹ đến đâu cũng có giới hạn. Đồ giả tinh vi được làm bởi những người cũng hiểu đồ thật rất sâu, và họ biết người chơi hay nhìn vào đâu. Có những dòng đồ ít tư liệu, ít món chuẩn để so, khiến ngay cả người giỏi cũng chỉ dám nói "có khả năng". Và con mắt nào cũng có lúc bị cảm xúc chi phối, nhất là khi gặp món mình mong muốn.
Người có nghề biết rõ giới hạn của mình và có thói quen tìm ý kiến thứ hai: một bạn chơi khác chuyên mảng đó, một nhà nghiên cứu, hoặc giám định độc lập với những món quan trọng. Các phép thử khoa học cũng có ích ở một số trường hợp, nhưng mỗi phép thử chỉ trả lời được một câu hỏi hẹp và đều có giới hạn riêng.
Biết lúc nào cần dừng lại hỏi người khác cũng là một phần của con mắt. Người mới hay nghĩ chuyên gia là người không bao giờ phải hỏi; thực tế, người chơi giỏi là người hỏi đúng lúc và hỏi đúng người.
Câu hỏi thường gặp
Mất bao lâu để có con mắt xem đồ cổ?
Không có con số chung. Với một dòng đồ phổ biến, người chịu khó nhìn và cầm thường cần vài năm mới tự tin phân biệt được những trường hợp thông thường. Những ca khó thì ngay cả người chơi lâu năm cũng phải hỏi thêm hoặc cần giám định độc lập.
Có nên học qua các khoá học đồ cổ trên mạng không?
Khoá học có thể giúp hệ thống kiến thức nền, nhưng không thay được việc cầm đồ thật. Nên chọn khoá do người có chuyên môn rõ ràng dạy, không gắn với việc bán đồ, và luôn kiểm lại kiến thức bằng sách chuyên khảo và bảo tàng.
Người mới có nên nhờ người quen xem đồ trước khi mua không?
Nên, nếu người đó hiểu mảng đồ ấy và không có quyền lợi trong giao dịch. Người xem đồ đồng thời là người bán, hoặc được người bán trả công, thì lời nhận xét của họ khó khách quan.
Vì sao người chơi giỏi hay nói "chưa chắc"?
Vì họ biết đồ giả ngày càng tinh vi và nhiều dòng đồ còn ít tư liệu. Nói "chưa chắc" là trung thực với giới hạn hiểu biết. Người lúc nào cũng khẳng định chắc chắn, nhất là chỉ qua ảnh, thường đáng nghi hơn đáng tin.
Có thể luyện mắt chỉ bằng ảnh trên mạng không?
Ảnh giúp làm quen hình dáng, hoa văn, nhưng làm mất độ nặng, độ nhám, màu thật của men, thứ quyết định nhiều nhận định. Ảnh cũng dễ bị chỉnh màu. Dùng ảnh để chuẩn bị, rồi kiểm lại bằng đồ thật ở bảo tàng và trên tay.
Hộp học phí nên giữ hay bán đi?
Nhiều người chơi giữ lại để học và để không vô tình bán đồ sai cho người khác. Nếu nhượng lại, phải nói rõ đó là đồ giả hoặc đồ nghi ngờ. Bán đồ biết là sai như đồ thật là chuyển cái bẫy của mình sang cho người khác.