Dùng đồ cổ hằng ngày được, nhưng chỉ với một số món và một số việc: đồ chắc chắn, không có giá trị lịch sử đặc biệt, men không có nguy cơ chứa chì ở mặt tiếp xúc với đồ ăn uống, và dùng cho những việc nhẹ nhàng. Phần lớn đồ cổ có giá trị nên được ngắm hơn là dùng, không chỉ để giữ món đồ mà còn để giữ sức khoẻ của người dùng.
Nhiều người chơi thấy rằng đồ cổ "sống" khi được dùng: chén trà cổ trong tay ấm hơn, bình xưa cắm một cành hoa đẹp hơn trong tủ kính. Cảm giác ấy có thật và là một phần của văn hoá chơi đồ. Bài này giải thích những gì được khi dùng, những rủi ro thật cho người và cho đồ, cách phân loại món nào dùng được, món nào chỉ nên ngắm, và vài nguyên tắc khi bạn quyết định dùng.
Được gì khi dùng đồ cổ
Thứ được rõ nhất là trải nghiệm. Đồ gốm sinh ra để được cầm, đồ trà để được rót, bình để được cắm hoa. Khi dùng, bạn hiểu món đồ theo cách mà nhìn qua kính không cho được: độ nặng vừa tay, miệng chén mỏng hay dày, vòi ấm rót có ngọt nước không, bình giữ hoa có đứng không. Những người thợ xưa làm đồ để dùng, và dùng là cách đối thoại với họ.
Thứ được thứ hai là sự gắn bó. Một chén trà cổ dùng mỗi sáng trở thành một phần nếp sống, không còn là món đồ trong tủ. Nhiều gia đình giữ được đồ qua nhiều đời chính vì đồ được dùng trong các dịp: bộ chén chỉ lấy ra ngày Tết, chiếc khay dùng trong đám cưới, cái lư dùng trong ngày giỗ. Đồ được dùng thì được nhớ.
Thứ được thứ ba là con mắt. Người dùng đồ hằng ngày nhìn thấy những biến đổi nhỏ theo thời gian: men đổi màu khi ngấm trà, vết rạn sẫm dần, chỗ mòn ở chân. Họ hiểu tận tay dấu vết sử dụng trên đồ cổ hình thành thế nào, điều có ích khi nhìn những món đồ khác. Đây là lý do một số người chơi trà cố ý dùng các món đồ cổ phổ thông, không quý, để luyện mắt luyện tay.
Rủi ro thật với sức khoẻ người dùng
Chì trong men. Nhiều loại men nung nhiệt độ thấp thời xưa dùng chì làm chất trợ chảy, và các màu vẽ trên men như ngũ thái, phấn thái cũng thường chứa chì. Khi tiếp xúc với đồ chua như giấm, nước chanh, rượu, đồ ăn muối, hoặc nước nóng lâu, chì có thể thôi ra. Người lớn uống trà thỉnh thoảng có rủi ro thấp hơn, nhưng dùng thường xuyên, đặc biệt cho trẻ em, phụ nữ mang thai, là điều không nên.
Vết rạn, vết nứt giữ bẩn. Men rạn, chỗ sứt, vết nứt nhỏ là nơi nước, cặn thức ăn đọng lại và vi khuẩn có thể phát triển. Đồ đã từng chôn dưới đất, từng đựng thứ gì không rõ, hoặc gắn lại bằng keo, càng không nên dùng để ăn uống. Rửa sạch bằng nước thường không loại bỏ được những gì đã ngấm sâu.
Kim loại phản ứng với thức ăn. Đồ đồng, đồ thau cổ khi đựng đồ chua có thể tạo ra hợp chất không tốt cho sức khoẻ; lớp gỉ xanh trên đồng không phải thứ nên lẫn vào đồ ăn. Một số đồ thiếc xưa có pha chì. Đồ kim loại cổ vì vậy hợp để ngắm, để bày, hơn là để đựng đồ ăn uống.
Không biết chắc món đồ đã qua những gì. Đồ cổ có lịch sử dài mà bạn chỉ biết một phần. Một chiếc lọ có thể từng đựng thuốc, hoá chất, đồ thờ; một chiếc bát có thể từng được xử lý bằng chất gì đó khi làm cũ hoặc làm sạch. Khi không chắc, nguyên tắc an toàn là không dùng cho đồ ăn uống.
Rủi ro với chính món đồ
Ngay cả khi không lo về sức khoẻ, việc dùng thường xuyên cũng để lại dấu vết trên đồ. Những rủi ro hay gặp:
- Sốc nhiệt: rót nước sôi vào chén cổ lạnh, đặc biệt chén đã có vết rạn, nứt chân chim, có thể làm vết nứt lan hoặc vỡ hẳn.
- Ngấm màu: gốm xương xốp, men rạn ngấm trà, cà phê, đổi màu vĩnh viễn; có người chơi trà thích điều này, có người coi là làm hỏng đồ.
- Mòn và sứt: miệng chén, mép đĩa, vòi ấm là chỗ dễ sứt nhất khi dùng và rửa hằng ngày.
- Hoá chất tẩy rửa: nước rửa chén mạnh, máy rửa bát, nước nóng lâu làm mờ men, phai màu vẽ, đặc biệt màu vẽ trên men.
- Nước đọng trong bình cắm hoa: nước để lâu làm đóng cặn, ố thân bình từ bên trong; bình gốm mộc ngấm nước có thể nứt khi khô không đều.
- Rơi vỡ: món đồ được cầm nhiều lần mỗi ngày thì xác suất rơi vỡ cao hơn rất nhiều so với món nằm trong tủ.
Với đồ phổ thông, có nhiều bản tương tự, những rủi ro này có thể chấp nhận được nếu bạn coi đó là cái giá của niềm vui sử dụng. Với đồ hiếm, có giá trị lịch sử, một vết sứt hay một lần vỡ là mất mát không bù được.
Món nào dùng được, món nào nên chỉ ngắm
Bảng dưới gợi ý cách phân loại thường được người chơi dùng. Đây là gợi ý chung; mỗi món cụ thể vẫn cần cân nhắc riêng:
| Nhóm | Có thể dùng nhẹ nhàng | Nên chỉ ngắm |
|---|---|---|
| Đồ trà | Ấm, chén gốm phổ thông, men lành, không vẽ màu trên men ở mặt trong | Chén, ấm hiếm, có vết nứt, men rạn sâu, vẽ màu trên men |
| Bát đĩa | Đồ sành, gốm men một màu đời gần, dùng để bày bánh khô, trái cây | Đồ có giá trị lịch sử, đồ vẽ nhiều màu, đồ từng chôn dưới đất |
| Bình cắm hoa | Bình chắc, men lành, có lọ nhựa hoặc thuỷ tinh lót bên trong | Bình gốm mộc, bình có vết nứt, bình hiếm |
| Đồ kim loại | Khay, lư để bày, không đựng đồ ăn | Đồ đồng có gỉ, đồ thiếc, đồ đựng thức ăn |
| Đồ gỗ | Tủ, ghế chắc chắn, dùng nhẹ, không chất nặng | Đồ đã yếu mộng, đồ sơn son thếp vàng, đồ hiếm |
Một mẹo hay được người chơi hoa dùng: đặt một lọ thuỷ tinh hoặc ống nhựa nhỏ vừa lòng bình cổ để chứa nước, cắm hoa vào đó. Hoa vẫn đứng trong dáng bình, còn thân bình không phải ngâm nước. Với chén trà, nhiều người dùng chén cổ để ngắm khi pha, còn uống bằng chén mới cùng dáng.
Nếu quyết định dùng: vài nguyên tắc nên giữ
Khi đã chọn được những món có thể dùng, các nguyên tắc dưới đây giúp giảm rủi ro cho cả người và đồ:
- Kiểm tra món đồ kỹ. Soi miệng, lòng, chân dưới ánh sáng mạnh, tìm vết nứt, sứt, chỗ men bong. Món có vết nứt xuyên không dùng cho chất lỏng nóng.
- Cân nhắc kiểm tra chì nếu dùng để ăn uống thường xuyên. Có bộ thử nhanh bán sẵn cho kết quả sơ bộ; muốn chắc hơn thì gửi mẫu cho phòng thí nghiệm có dịch vụ kiểm tra kim loại nặng trong đồ gốm.
- Không đựng đồ chua, đồ có cồn, không ngâm lâu. Trà rót ra uống ngay rủi ro thấp hơn nhiều so với để nước trong chén qua đêm hay ngâm rượu trong bình cổ.
- Làm ấm dần trước khi rót nước sôi. Tráng chén bằng nước ấm trước, tránh để đồ lạnh gặp nước sôi đột ngột.
- Rửa tay, không dùng máy. Nước ấm, khăn mềm, không chà mạnh lên phần vẽ màu, không dùng chất tẩy mạnh; để khô tự nhiên rồi mới cất.
- Dùng ở chỗ an toàn. Trên bàn có khăn lót, không đặt ở mép bàn, không để trẻ nhỏ cầm khi người lớn không ngồi cạnh.
Và hãy chấp nhận rằng dùng là chấp nhận rủi ro. Nếu một ngày chiếc chén bạn yêu quý bị sứt, hãy coi đó là một phần lịch sử của nó, như những chiếc chén cổ khác mang dấu vết của người dùng trước bạn.
Dùng đồ cổ trong các dịp đặc biệt: một nếp xưa đáng giữ
Giữa hai thái cực dùng hằng ngày và chỉ ngắm có một cách làm mà nhiều gia đình xưa đã chọn: dùng đồ cổ trong những dịp đặc biệt. Bộ ấm chén đẹp nhất chỉ lấy ra khi có khách quý, chiếc khay chạm chỉ dùng ngày Tết, đôi bình chỉ cắm hoa trong ngày giỗ. Đồ được dùng ít nên ít rủi ro, mà mỗi lần dùng lại thành một dịp đáng nhớ.
Nếp này có ý nghĩa với việc truyền lại. Trẻ con trong nhà thấy món đồ được lấy ra trân trọng, được rửa cẩn thận, được cất lại chu đáo; chúng hiểu món đồ quý mà không cần ai giảng. Khi lớn lên và nhận lại đồ, chúng nhớ món đồ gắn với dịp nào, với ai, và có lý do để tiếp tục nếp ấy.
Nếu bạn có một bộ sưu tập, hãy thử chọn ra vài món cho những dịp như vậy. Ghi lại trong sổ tay bộ sưu tập: món này dùng vào dịp nào, ai thường dùng, có chuyện gì gắn với nó. Lâu dần, bộ sưu tập không chỉ là những món đồ trong tủ, mà là một phần đời sống của gia đình, đúng với cách những người thợ xưa đã nghĩ khi làm ra chúng.
Những hiểu lầm hay gặp về việc dùng đồ cổ
"Đồ cổ đã qua trăm năm thì chất độc cũng hết." Chì trong men không bay hơi hay phân huỷ theo thời gian; nó vẫn nằm trong lớp men và có thể thôi ra khi gặp đồ chua, nước nóng. Thậm chí men bị mòn, rạn theo tuổi còn có thể làm chì dễ thoát ra hơn. Tuổi của món đồ không phải là bằng chứng an toàn.
"Sứ trắng trơn thì chắc chắn không có chì." Đúng là sứ nung nhiệt độ cao với men không vẽ màu thường ít rủi ro hơn, nhưng không phải lúc nào cũng phân biệt được bằng mắt. Một số đồ men trắng nung thấp, hoặc đồ đã được tráng lại, vẫn có thể có vấn đề. Muốn chắc chắn vẫn phải kiểm tra.
"Phải dùng thì men mới được nuôi, mới đẹp." Đây là quan niệm từ thú chơi ấm trà đất nung, khi lớp trà ngấm dần tạo độ bóng. Với gốm sứ có men, lớp men không cần nuôi; việc dùng chỉ thêm dấu mòn. Với ấm đất nung không men, việc ngấm trà là lựa chọn thẩm mỹ, nhưng là thay đổi không đảo ngược được.
"Lau bằng dầu, bôi tay nhiều cho đồ bóng." Dầu tay, dầu ăn, sáp bôi lên đồ cổ để lại lớp màng hút bụi, có thể ngả vàng, thấm vào chất liệu xốp như gốm mộc, gỗ không sơn. Lớp bóng tự nhiên đến từ thời gian và sự cầm nắm vừa phải, không phải từ việc bôi thêm thứ gì lên.
Câu hỏi thường gặp
Chén trà cổ dùng có an toàn không?
Tuỳ chén. Chén men lành, không vẽ màu trên men ở mặt trong, không có vết nứt, dùng để uống trà nóng rót ra uống ngay thì rủi ro thấp. Chén vẽ màu trên men, men nung thấp, có vết rạn sâu thì không nên dùng thường xuyên. Khi không chắc, nên kiểm tra chì hoặc chỉ dùng để ngắm.
Làm sao biết men đồ cổ có chì hay không?
Bằng mắt thường không thể biết chắc. Men chì thường bóng, mịn, nung ở nhiệt thấp, nhưng nhiều loại men khác cũng vậy. Bộ thử nhanh cho kết quả sơ bộ; kiểm tra ở phòng thí nghiệm mới cho kết quả đáng tin. Màu vẽ trên men như ngũ thái, phấn thái nên mặc định là có khả năng chứa chì.
Đồ cổ dùng nhiều có mất giá trị không?
Với người sưu tầm, dấu vết dùng hợp lý như mòn nhẹ, ngấm màu trà không nhất thiết làm giảm giá trị, có khi còn là bằng chứng tuổi. Nhưng sứt, nứt, mờ men, phai màu vẽ do dùng và rửa sai cách thì làm giảm giá trị rõ rệt. Đồ hiếm nên tránh mọi rủi ro này.
Có nên rửa đồ cổ bằng máy rửa bát không?
Không nên. Nước nóng, áp lực phun, hoá chất mạnh và va chạm trong máy có thể làm mờ men, phai màu vẽ, nứt đồ có vết rạn, bong lớp mạ vàng. Đồ cổ, kể cả đồ phổ thông, nên rửa tay bằng nước ấm, khăn mềm, chất rửa nhẹ.
Có nên cắm hoa trực tiếp vào bình gốm cổ không?
Với bình chắc, men lành, có thể cắm trong thời gian ngắn rồi đổ nước, lau khô. Với bình gốm mộc, bình có vết nứt hoặc bình hiếm, nên dùng lọ lót thuỷ tinh, nhựa bên trong. Nước để lâu làm đóng cặn, ố thân bình và có thể làm nứt gốm xốp.
Trẻ em có nên dùng đồ cổ để ăn uống không?
Không nên. Trẻ nhạy cảm với chì hơn người lớn nhiều, và trẻ cũng dễ làm rơi vỡ. Cho trẻ cầm, ngắm đồ cổ dưới sự giám sát là cách tốt để trẻ yêu đồ xưa, còn đồ dùng ăn uống của trẻ nên là đồ mới, đạt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.