Khi nhận lại đồ gia truyền mà không ai trong nhà thích, đừng vội quyết: hãy tìm hiểu món đồ là gì trước, rồi mới chọn giữa giữ lại một phần, trao cho người trong họ quý nó, hiến tặng, hoặc nhượng lại cho người chơi. Sai lầm phổ biến nhất không phải là chọn sai phương án mà là quyết quá nhanh, trong lúc đang bận tang lễ, dọn nhà hay chia tài sản.
Tình huống này rất thường gặp: ông bà, cha mẹ là người mê đồ cổ, còn con cháu sống trong căn hộ nhỏ, có sở thích khác, không biết những chiếc bình, cái lư, tủ gỗ kia có ý nghĩa gì. Bài này giúp bạn đi qua từng bước: tìm hiểu, phân loại, bàn trong gia đình, cân nhắc từng lựa chọn, và tránh những cái bẫy khiến đồ quý bị bán rẻ, đồ có ý nghĩa với dòng họ bị thất lạc, hoặc đồ có giá trị lịch sử bị vứt bỏ.
Vì sao không nên quyết định trong những tuần đầu
Thời điểm phải xử lý đồ gia truyền thường là thời điểm tệ nhất để quyết: vừa có người thân qua đời, phải dọn căn nhà cũ để bán hoặc cho thuê, anh chị em mỗi người một ý. Trong hoàn cảnh ấy, người ta dễ chọn phương án nhanh nhất: gọi người thu mua đồ cũ đến lấy hết, hoặc cho đi bất kỳ ai ngỏ ý. Rất nhiều món đồ có giá trị lịch sử đã rời gia đình theo cách đó.
Một lý do khác để chậm lại là bạn chưa biết mình đang có gì. Người mê đồ cổ thường để lẫn đồ quý với đồ bình thường, đồ thật với đồ mua nhầm, đồ sưu tầm với đồ dùng. Không có người am hiểu, con cháu không thể phân biệt. Hậu quả có thể theo hai chiều: bán rẻ món quý, hoặc ôm giữ món tầm thường vì tưởng là báu vật.
Nếu chưa thể giữ cả căn nhà, hãy gom đồ vào một chỗ khô ráo, an toàn, chụp ảnh, ghi lại vị trí ban đầu của từng món trong nhà ông bà. Cho mình vài tháng để tìm hiểu. Phần lớn đồ cổ đã chờ hàng chục năm, chúng chờ thêm vài tháng không sao, còn một quyết định vội thì không sửa được.
Tìm hiểu đồ trước khi quyết: các bước đơn giản
Bạn không cần trở thành người sưu tầm để làm những việc này, chỉ cần một ít thời gian và sự cẩn thận:
- Tìm hồ sơ của người giữ trước. Sổ ghi chép, hoá đơn, thư từ, ảnh cũ, giấy đăng ký cổ vật nếu có. Nhiều người sưu tầm ghi lại kỹ hơn con cháu tưởng; những trang giấy ấy có thể trả lời phần lớn câu hỏi.
- Chụp ảnh và lập danh sách. Mỗi món chụp nhiều góc, cả đáy và mặt sau, ghi kích thước, nơi tìm thấy trong nhà. Danh sách này là nền cho mọi bước sau, kể cả việc bàn với anh chị em.
- Hỏi người lớn tuổi trong nhà, trong họ. Ai còn nhớ món nào có từ bao giờ, của ai, dùng vào việc gì. Những món gắn với dòng họ như đồ thờ, hoành phi, gia phả cần được nhận diện sớm.
- Hỏi bạn chơi của người đã khuất. Người sưu tầm thường có vài người bạn cùng chơi tin cậy. Họ có thể biết món nào là trọng tâm bộ sưu tập, món nào chỉ mua cho vui.
- Xin ý kiến chuyên môn độc lập. Bảo tàng tỉnh, người làm nghiên cứu, người giám định không có lợi ích mua bán. Tránh để người muốn mua đồ là người duy nhất đánh giá đồ cho bạn.
Sau các bước này, bạn thường sẽ chia được đồ thành vài nhóm: đồ gắn với dòng họ, đồ có giá trị lịch sử hay sưu tầm, đồ có giá trị tình cảm với gia đình, và đồ bình thường. Mỗi nhóm hợp với một hướng xử lý khác nhau.
Các lựa chọn và khi nào phù hợp
Không có lựa chọn đúng cho mọi trường hợp, và thường bạn sẽ kết hợp nhiều lựa chọn cho các nhóm đồ khác nhau:
| Lựa chọn | Phù hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|
| Giữ lại vài món tiêu biểu | Đồ có giá trị tình cảm, đồ đẹp, vừa với nhà bạn | Chọn ít, giữ tốt, kèm câu chuyện |
| Trao cho người trong gia đình, dòng họ | Đồ thờ, đồ gắn với tổ tiên, có người thật sự quý | Bàn bạc rộng, ghi lại để tránh hiểu lầm |
| Trả về nhà thờ họ, đình làng, di tích | Đồ vốn thuộc về những nơi này | Hỏi ý kiến họ tộc, chính quyền, cơ quan văn hoá địa phương |
| Hiến tặng bảo tàng | Hiện vật có giá trị lịch sử, nghiên cứu | Liên hệ trước, bảo tàng có thể không nhận mọi món |
| Nhượng lại cho người sưu tầm | Đồ có giá trị sưu tầm, gia đình không có điều kiện giữ | Hỏi nhiều nơi, hiểu đồ trước, tuân thủ quy định về cổ vật |
| Giữ lại chờ thế hệ sau | Khi còn có cháu nhỏ có thể sẽ quan tâm | Cất đúng cách, có hồ sơ, đừng để thành đống đồ bị quên |
Phương án giữ lại chờ thế hệ sau nghe hợp lý nhưng chỉ có ý nghĩa nếu đồ được cất cẩn thận và có hồ sơ. Một thùng đồ để trên gác mười năm không ai mở thường kết thúc bằng mốc, vỡ, hoặc bị dọn đi trong một lần sửa nhà.
Những sai lầm khiến đồ gia truyền bị mất oan
Gọi người thu mua đồ cũ lấy cả nhà. Cách nhanh, gọn nhưng gần như chắc chắn bạn không biết mình đã bán gì. Người thu mua mua theo lô, không có lý do để nói với bạn món nào quý. Nếu cần dọn nhanh, ít nhất hãy tách riêng những món có vẻ cũ, lạ, chưa rõ để tìm hiểu sau.
Vứt bỏ vì trông cũ, sứt, bẩn. Mảnh gốm sứt, cái lư đen xỉn, tấm vải bạc màu có thể là những món có tuổi nhất. Đồ cổ hiếm khi trông như mới. Nếu không chắc, hãy chụp ảnh hỏi người am hiểu trước khi bỏ.
Chia đồ theo kiểu mỗi người một món ngẫu nhiên. Đôi bình bị chia hai, bộ ấm chén mỗi người giữ một phần, nắp và thân tách nhau. Những món vốn là một bộ mất phần lớn ý nghĩa khi bị tách. Hãy nhận diện các bộ trước khi chia.
Tin vào một người duy nhất. Đặc biệt nguy hiểm khi người đó vừa định giá vừa muốn mua. Hãy hỏi ít nhất vài nguồn độc lập, và hiểu rằng một lời khen "đồ quý lắm" hay lời chê "đồ mới thôi" đều cần kiểm chứng.
Bỏ qua đồ giấy, đồ vải. Gia phả, sắc phong, thư từ, ảnh cũ, khăn áo xưa thường bị bỏ qua vì không trông giống "đồ cổ". Với lịch sử gia đình và cả lịch sử địa phương, chúng có khi quý hơn những chiếc bình trong tủ kính.
Nếu chọn nhượng lại: làm sao cho đồ đến đúng tay
Nhượng lại không có gì đáng ngại nếu làm có hiểu biết. Với người sưu tầm, việc một món đồ đi từ tay người không quý nó sang tay người quý nó là điều tốt cho chính món đồ. Điều quan trọng là bạn hiểu mình đang nhượng lại cái gì, cho ai, và làm đúng quy định. Phần chi tiết về giao dịch, giấy tờ mua bán thuộc các cẩm nang riêng về mua bán đồ cổ; ở đây chỉ là những nguyên tắc chung.
Trước hết, nhượng lại sau khi đã tìm hiểu, không phải trước. Thứ hai, ưu tiên người hoặc nơi có uy tín, có thể là người bạn chơi của người đã khuất, người sưu tầm chuyên đúng mảng đó, hoặc những đơn vị tổ chức đấu giá có quy trình minh bạch. Thứ ba, giữ lại ảnh, hồ sơ của món đồ, và nếu có thể, nói với người nhận câu chuyện của nó; nhiều người sưu tầm trân trọng điều đó.
Với những món thuộc diện cổ vật, đã đăng ký hoặc có khả năng phải đăng ký, việc chuyển nhượng phải tuân theo quy định của pháp luật về di sản văn hoá. Đồ có dấu hiệu khai quật, lấy từ di tích không được mua bán tự do. Nếu không chắc, hãy hỏi Sở phụ trách văn hoá hoặc bảo tàng tỉnh trước khi làm bất cứ giao dịch nào.
Giữ lại ít mà giữ cho có ý nghĩa
Không thích đồ cổ không có nghĩa là không thể giữ gì. Nhiều người trẻ chọn giữ lại một hai món: chiếc chén ông hay uống trà, cái hộp bà đựng trầu, một bức ảnh cũ trong khung gỗ. Những món này không cần nhiều chỗ, không cần kiến thức sưu tầm, nhưng nối bạn với người đã khuất theo một cách rất riêng.
Để những món giữ lại có ý nghĩa, hãy ghi lại câu chuyện của chúng ngay khi còn nhớ, khi còn người để hỏi. Đặt chúng ở chỗ bạn nhìn thấy hằng ngày, không cất kín trong tủ. Kể cho con cái bạn nghe khi chúng đủ lớn. Một món đồ nhỏ được nhìn thấy và kể chuyện mỗi ngày có giá trị gia đình hơn một tủ đồ quý không ai mở.
Còn những món còn lại, khi đã được tìm hiểu kỹ và đến đúng nơi, dù là bảo tàng, nhà thờ họ hay một người sưu tầm khác, bạn có thể yên tâm rằng mình đã làm tròn phần việc của người nhận lại. Ông bà mê đồ cổ có lẽ cũng mong điều đó hơn là thấy đồ của mình nằm im trong một căn phòng không ai bước vào.
Khi người lớn còn sống: hỏi chuyện trước khi phải nhận lại
Cách tốt nhất để không rơi vào cảnh lúng túng với đồ gia truyền là bắt đầu từ khi ông bà, cha mẹ còn khoẻ. Không cần nói chuyện thừa kế; chỉ cần tò mò về đồ của họ. Vài việc nhỏ có thể làm ngay:
- Nhờ người giữ đồ dẫn bạn đi một vòng bộ sưu tập, kể món nào họ quý nhất, vì sao. Ghi âm nếu họ đồng ý.
- Hỏi thẳng nhưng nhẹ nhàng: nếu sau này con không giữ được hết, ông bà muốn những món nào được giữ, món nào có thể trao cho người khác.
- Xin danh sách những người bạn chơi, người quen ở bảo tàng mà họ tin; đó là những người bạn sẽ cần hỏi sau này.
- Hỏi xem món nào là đồ của dòng họ, món nào là đồ tự mua; hai loại này có cách xử lý rất khác nhau.
- Cùng họ gom giấy tờ, ảnh, ghi chép vào một chỗ, ghi rõ chỗ để cho cả nhà biết.
- Nếu họ có ý định hiến tặng hay trao lại cho ai, khuyến khích họ liên hệ và làm khi còn khoẻ.
Nhiều người lớn tuổi rất vui khi con cháu hỏi về đồ của mình, vì đó là dịp họ được kể về niềm đam mê cả đời. Những buổi trò chuyện ấy vừa giúp bạn chuẩn bị, vừa là quãng thời gian quý giữa hai thế hệ. Đến khi phải nhận lại, bạn sẽ không còn đứng trước một tủ đồ câm lặng mà trước những món đồ đã có chuyện, có người dặn dò.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đồ ông bà để lại có giá trị hay không?
Bắt đầu từ hồ sơ, ghi chép của người giữ trước, rồi hỏi người lớn tuổi trong nhà, bạn chơi của ông bà. Sau đó xin ý kiến của người có chuyên môn độc lập như cán bộ bảo tàng, người giám định không có lợi ích mua bán. Đừng dựa vào ý kiến của một người duy nhất.
Có nên đem đồ cổ đi giám định hết không?
Không cần giám định mọi món. Nhiều đồ là đồ dùng bình thường, giá trị chủ yếu là tình cảm. Hãy dựa vào bước phân loại ban đầu để chọn những món có khả năng có giá trị lịch sử, sưu tầm, rồi mới xin ý kiến chuyên môn cho nhóm đó.
Anh chị em không thống nhất được cách xử lý thì làm sao?
Giữ nguyên hiện trạng, cất đồ ở nơi an toàn, và bàn tiếp khi mọi người đã bình tĩnh. Có thể mời một người lớn trong họ hoặc người am hiểu đồ làm trung gian. Nếu liên quan đến quyền thừa kế, cần hỏi ý kiến người có chuyên môn pháp lý.
Đồ thờ gia truyền có được bán không?
Về pháp lý, đồ thờ là tài sản, quyền định đoạt tuỳ người sở hữu và quy định hiện hành, nhất là với đồ thuộc diện cổ vật. Nhưng đồ thờ thường gắn với cả dòng họ, nên trước khi tính đến việc chuyển đi, hãy bàn với họ tộc và cân nhắc trao lại cho nhà thờ họ hoặc người trong họ.
Tìm thấy giấy tờ Hán Nôm trong nhà ông bà thì làm gì?
Đừng vứt và đừng tự ý tách, dán. Gia phả, sắc phong, văn tự cũ có giá trị với lịch sử gia đình và địa phương. Cất trong bìa giấy khô, phẳng, rồi nhờ người đọc được chữ Hán Nôm, thư viện hoặc bảo tàng địa phương xem giúp.
Có nên đăng ảnh đồ gia truyền lên mạng để hỏi không?
Có thể đăng trong các nhóm uy tín để xin ý kiến, nhưng đừng nêu địa chỉ, đừng để lộ nơi cất giữ. Lời bình trên mạng chỉ để tham khảo; nhiều người nhắn tin hỏi mua ngay chưa chắc có thiện chí. Ý kiến chuyên môn đáng tin vẫn cần xem đồ trực tiếp.