Một phiên đấu giá cổ vật quốc tế không bắt đầu từ lúc chiếc búa gõ xuống mà từ nhiều tháng trước: nhà đấu giá thu nhận món đồ, nghiên cứu, kiểm tra nguồn gốc, viết catalogue, tổ chức buổi trưng bày công khai trước phiên, rồi mới mở phiên. Mỗi lô hàng đi kèm mô tả, lịch sử sở hữu, tài liệu tham khảo và báo cáo tình trạng. Khi có nghi vấn về nguồn gốc, lô có thể bị rút ngay sát giờ bán.
Với người sưu tầm Việt Nam, các phiên đấu giá lớn không chỉ là chuyện của người giàu. Catalogue và buổi trưng bày là nguồn học liệu công khai, miễn phí, cho phép xem tận mắt những món đồ hiếm được nghiên cứu kỹ. Bài này giải thích cách một phiên đấu giá vận hành ở mức nguyên lý, đọc catalogue thế nào, vì sao có lô bị rút, và những câu hỏi đạo lý quanh thị trường này, mà không bàn đến giá.
Nhà đấu giá lâu đời và vị trí của họ trong thế giới cổ vật
Những nhà đấu giá lớn nhất thế giới có lịch sử hàng trăm năm. Sotheby's bắt đầu ở London năm 1744, ban đầu bán sách; Christie's mở phiên đầu tiên ở London năm 1766. Qua thời gian họ mở rộng sang tranh, đồ trang trí, đồ cổ châu Á, và có văn phòng ở New York, Hồng Kông, Paris cùng nhiều thành phố khác. Bên cạnh đó là hàng trăm nhà đấu giá vừa và nhỏ ở châu Âu, Mỹ, châu Á, nhiều nơi chuyên về một mảng như đồ sứ, đồ đồng hay nghệ thuật Đông Nam Á.
Vai trò của nhà đấu giá vượt ra ngoài mua bán. Các chuyên gia của họ nghiên cứu từng món, viết những bài mô tả mà về sau trở thành tài liệu tham khảo; catalogue của các phiên quan trọng được thư viện và nhà nghiên cứu lưu giữ. Nhiều hiểu biết về đồ sứ, đồ đồng châu Á mà giới sưu tầm dùng hôm nay có một phần đến từ hồ sơ của các phiên đấu giá trong thế kỷ XX.
Mặt khác, nhà đấu giá là mắt xích nhạy cảm trong dòng chảy cổ vật. Một món đồ có nguồn gốc trái phép nếu lọt qua được nhà đấu giá danh tiếng sẽ được "rửa sạch" trong mắt người mua sau. Vì thế các nhà đấu giá lớn ngày càng chịu áp lực phải kiểm tra nguồn gốc kỹ, và dư luận theo dõi họ sát hơn bao giờ hết.
Đọc một mục trong catalogue như người sưu tầm
Số lô và tiêu đề. Mỗi món đồ có số lô và tiêu đề ngắn nêu loại đồ, chất liệu, niên đại. Cách ghi niên đại tự nó đã là thông tin: ghi rõ một triều vua khác với ghi "phong cách" một triều vua, hay ghi một khoảng thế kỷ. Những chữ như "phong cách", "theo kiểu", "có lẽ" là cách nhà đấu giá nói mức độ chắc chắn của họ.
Mô tả. Đoạn mô tả nêu dáng, hoa văn, kỹ thuật, kích thước. Đây là phần học được nhiều nhất về cách giới chuyên môn nhìn một món đồ và dùng thuật ngữ.
Nguồn gốc (provenance). Danh sách những người, bộ sưu tập từng sở hữu món đồ, kèm năm tháng nếu có. Một lịch sử sở hữu dài, liên tục, được ghi chép là điểm mạnh; những khoảng trống lớn, nhất là sau năm 1970, là điều người đọc cần để ý.
Tài liệu và triển lãm. Liệt kê sách, bài nghiên cứu từng nhắc đến món đồ và những triển lãm nó từng tham gia. Mục này cho biết món đồ đã được giới chuyên môn biết đến từ bao giờ.
Báo cáo tình trạng. Nhà đấu giá cung cấp riêng khi được yêu cầu, ghi các vết nứt, sứt, tu sửa. Đọc báo cáo tình trạng giúp hiểu những dấu vết mà ảnh đẹp trong catalogue không cho thấy.
Buổi trưng bày trước phiên: lớp học mở ít người tận dụng
Trước mỗi phiên quan trọng, nhà đấu giá thường mở buổi trưng bày công khai kéo dài vài ngày, ai cũng có thể vào xem mà không cần đăng ký mua. Đây là cơ hội hiếm để đứng gần, và có khi được cầm lên dưới sự hướng dẫn của nhân viên, những món đồ thường chỉ thấy trong ảnh. So với bảo tàng, buổi trưng bày trước phiên cho phép quan sát chân đế, mặt trong, dấu tu sửa, những thứ tủ kính bảo tàng che mất.
Nhân viên chuyên môn tại buổi trưng bày thường sẵn lòng giải thích nếu khách hỏi nghiêm túc. Câu hỏi hay là những câu về kỹ thuật và nguồn gốc: vì sao họ định niên đại như vậy, món này so với món cùng loại trong bảo tàng nào, có tài liệu nào nhắc đến nó. Những câu trả lời ấy là kiến thức mà không sách nào gói sẵn.
Người sưu tầm Việt Nam đi công tác, du lịch ở Hồng Kông, Paris, London hay New York có thể tra lịch các phiên đồ cổ châu Á để ghé xem. Ngay cả catalogue điện tử, thường được đăng công khai trên trang của nhà đấu giá với ảnh độ phân giải cao, cũng là tài liệu học rất tốt khi không có điều kiện đến tận nơi.
Vì sao một lô đấu giá bị rút
Lô bị rút khỏi phiên là chuyện không hiếm. Các lý do thường gặp, ở mức nguyên lý:
| Lý do | Diễn biến thường thấy | Ý nghĩa với người sưu tầm |
|---|---|---|
| Nước gốc lên tiếng về nguồn gốc | Cơ quan văn hoá hoặc ngoại giao gửi yêu cầu, kèm bằng chứng món đồ rời đi trái phép hoặc thuộc di sản quốc gia | Nguồn gốc là điều kiện tiên quyết, không phải chi tiết phụ |
| Trùng khớp cơ sở dữ liệu đồ bị đánh cắp | Món đồ khớp với hồ sơ trong các cơ sở dữ liệu tác phẩm bị đánh cắp của cảnh sát hoặc tổ chức chuyên trách | Đồ bị đánh cắp vẫn là đồ bị đánh cắp dù qua nhiều tay |
| Nghi vấn về tính xác thực | Chuyên gia phát hiện dấu hiệu món đồ không đúng niên đại như mô tả | Ngay cả nhà đấu giá lớn cũng có thể sai |
| Tranh chấp quyền sở hữu | Người thừa kế hoặc bên thứ ba tuyên bố có quyền với món đồ | Giấy tờ sở hữu rõ ràng bảo vệ cả người bán lẫn người mua |
Trường hợp ấn Hoàng đế chi bảo của triều Nguyễn bị rút khỏi một phiên ở Paris năm 2022 sau khi phía Việt Nam lên tiếng là ví dụ gần gũi của lý do thứ nhất. Nó cho thấy sự can thiệp kịp thời, có cơ sở, có thể thay đổi số phận một hiện vật.
Trách nhiệm kiểm tra nguồn gốc: ai phải làm gì
Trong vài thập kỷ gần đây, chuẩn mực về kiểm tra nguồn gốc trên thị trường cổ vật đã nâng lên rõ rệt. Nhiều bảo tàng và hiệp hội bảo tàng lấy năm 1970, năm ra đời Công ước UNESCO về chống buôn bán trái phép tài sản văn hoá, làm mốc: hiện vật cổ chỉ nên được tiếp nhận nếu có bằng chứng đã rời nước gốc trước mốc đó, hoặc rời đi hợp pháp sau đó. Các nhà đấu giá lớn chịu sức ép theo cùng chuẩn này.
Trong thực tế, kiểm tra nguồn gốc thường gồm tra cứu các cơ sở dữ liệu tác phẩm bị đánh cắp, như cơ sở dữ liệu của Interpol hay các tổ chức chuyên theo dõi tài sản văn hoá bị mất, đối chiếu với danh sách đỏ về các nhóm hiện vật có nguy cơ bị buôn bán trái phép mà Hội đồng Bảo tàng Quốc tế (ICOM) công bố cho nhiều vùng, và yêu cầu người gửi bán cung cấp giấy tờ về lịch sử sở hữu.
Không có hệ thống nào kín kẽ. Đồ đào trộm chưa từng được ghi chép thì không thể có trong cơ sở dữ liệu nào, và giấy tờ có thể bị làm giả. Vì vậy trách nhiệm không chỉ nằm ở nhà đấu giá mà ở cả người mua: một nhà sưu tầm có văn hoá đặt câu hỏi về nguồn gốc trước khi quan tâm tới vẻ đẹp, và sẵn sàng bỏ qua một món đồ hấp dẫn nếu câu trả lời không thuyết phục.
Gốm tàu đắm Cù Lao Chàm và câu hỏi về đấu giá di sản
Với người Việt, một sự kiện đấu giá đáng nhớ là việc một phần lớn số gốm trục vớt từ con tàu đắm ngoài khơi Cù Lao Chàm, khai quật cuối thập niên 1990 trong một dự án hợp tác với đối tác nước ngoài, được đưa ra đấu giá tại Mỹ năm 2000. Số gốm hoa lam thế kỷ XV từ con tàu ấy hiện phân tán ở nhiều bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân trên thế giới, trong khi một phần được giữ lại ở các bảo tàng trong nước.
Sự kiện này vẫn được giới nghiên cứu nhắc tới như một bài học về khai thác di sản dưới nước. Một mặt, cuộc khai quật mang lại nguồn tư liệu lớn về gốm xuất khẩu Việt Nam; mặt khác, việc bán đi một phần di sản tập thể làm mất đi tính trọn vẹn của một hiện trường khảo cổ. Từ đó đến nay, quan niệm quốc tế về di sản văn hoá dưới nước đã thay đổi, ưu tiên bảo tồn tại chỗ và hạn chế khai thác thương mại.
Người sưu tầm khi gặp gốm "tàu đắm" trên thị trường nên nhớ bối cảnh này. Gốm có nguồn gốc từ những đợt bán đấu giá hợp pháp có hồ sơ khác hẳn gốm trục vớt trái phép không có giấy tờ, dù nhìn bề ngoài có thể giống nhau.
Câu hỏi thường gặp
Người không định mua có được vào xem buổi trưng bày trước phiên đấu giá không?
Thường là được. Các nhà đấu giá lớn mở buổi trưng bày công khai trước phiên cho mọi người vào xem, nhiều nơi không cần đăng ký. Đây là cơ hội học hỏi rất tốt, miễn là khách giữ phép lịch sự và tuân theo hướng dẫn của nhân viên.
Provenance trong catalogue đấu giá nghĩa là gì?
Đó là lịch sử sở hữu của món đồ: những người, bộ sưu tập từng giữ nó, kèm thời gian nếu có. Một lịch sử dài, liên tục và có tài liệu là điểm mạnh; khoảng trống lớn, nhất là sau năm 1970, là dấu hiệu cần chú ý.
Vì sao nhà đấu giá ghi "phong cách" thay vì ghi thẳng triều đại?
Đó là cách nhà đấu giá nói mức độ chắc chắn. Ghi rõ một triều đại nghĩa là họ tin món đồ làm vào thời đó; ghi "phong cách" hay "theo kiểu" một triều đại thường nghĩa là món đồ làm theo lối của thời đó nhưng có thể muộn hơn.
Cổ vật Việt Nam xuất hiện ở đấu giá nước ngoài thì ai can thiệp?
Thông thường là cơ quan quản lý văn hoá và cơ quan ngoại giao, với sự hỗ trợ của bảo tàng và nhà nghiên cứu. Họ cần bằng chứng món đồ rời đi trái phép hoặc thuộc di sản quốc gia để đề nghị nhà đấu giá dừng bán.
Catalogue đấu giá có đáng tin như sách nghiên cứu không?
Catalogue của nhà đấu giá lớn thường được biên soạn kỹ và có giá trị tham khảo, nhưng chúng được viết trong bối cảnh bán hàng. Nên đối chiếu với sách nghiên cứu, hiện vật bảo tàng và ý kiến độc lập thay vì coi là kết luận cuối cùng.
Người sưu tầm có thể học gì từ các phiên đấu giá mà không cần tham gia mua?
Bạn học được thuật ngữ chuyên môn, cách mô tả và định niên đại, cách đọc nguồn gốc, và được xem tận mắt đồ hiếm trong buổi trưng bày. Theo dõi các lô bị rút cũng giúp hiểu những rủi ro pháp lý của thị trường cổ vật.