Ánh sáng quyết định phần lớn những gì con mắt thấy được trên một món đồ cổ. Chỗ tối làm mắt mất khả năng phân biệt màu, đèn vàng làm men mới trông ấm và cũ, đèn rọi từ trên tạo chiều sâu giả, còn kính tủ phản chiếu che đi bề mặt. Đó là lý do câu "tranh tối tranh sáng" trong giới chơi đồ cổ không chỉ là thành ngữ mà là một mánh có cơ sở thị giác.
Hiểu cơ chế giúp người sưu tầm làm hai việc: nhận ra khi mình đang xem đồ trong điều kiện bất lợi, và tự dựng được ánh sáng tốt để xem đồ tại nhà. Bài viết đi từ cách mắt người nhìn màu, qua từng kiểu ánh sáng và điều nó che hay lộ, tới một bộ ánh sáng đơn giản cho bàn xem đồ.
Mắt người không đo màu, mắt người đoán màu
Võng mạc có hai loại tế bào cảm quang chính. Tế bào nón hoạt động khi đủ sáng và cho ta thấy màu; tế bào que nhạy hơn nhiều với ánh sáng yếu nhưng gần như không phân biệt màu. Khi ánh sáng giảm, mắt chuyển dần sang dựa vào tế bào que, màu sắc nhạt đi, chi tiết mờ đi. Trong một góc tiệm tối, sự khác biệt nhỏ giữa màu men gốc và màu sơn phủ chỗ sửa, giữa lớp men cũ và lớp men mới, gần như biến mất.
Thêm vào đó, não liên tục điều chỉnh cảm nhận màu theo nguồn sáng chung, hiện tượng gọi là thích nghi màu. Dưới đèn vàng một lúc, ta vẫn thấy giấy trắng là trắng, vì não đã "trừ" bớt màu vàng. Nhưng sự trừ này không hoàn hảo và không đều với mọi màu. Kết quả là ta không thể tin cảm nhận màu của mình khi chuyển từ nguồn sáng này sang nguồn sáng khác, nhất là khi so một món đồ trước mặt với hình ảnh trong trí nhớ.
Điều này dẫn tới nguyên tắc đầu tiên: đừng kết luận về màu men, màu gỉ, màu xương gốm khi chưa xem dưới ánh sáng đủ mạnh và gần với ánh sáng ban ngày.
Mỗi kiểu ánh sáng che gì, lộ gì
Không có ánh sáng "đúng" duy nhất. Mỗi kiểu chiếu sáng làm lộ một loại thông tin và che một loại khác, nên người sưu tầm dùng nhiều kiểu lần lượt.
| Kiểu ánh sáng | Lộ ra | Che đi |
|---|---|---|
| Ánh sáng yếu, góc tối | Hình khối chung | Màu, vết sửa, chênh lệch men, chi tiết bề mặt |
| Đèn vàng ấm | Cảm giác ấm, cũ | Sắc trắng xanh của sứ mới, chênh màu giữa phần gốc và phần sửa |
| Đèn rọi từ trên xuống | Độ bóng, chiều sâu hoa văn nổi | Bề mặt nằm ngang, đáy, lòng trong; tạo bóng giả độ sâu |
| Ánh sáng ban ngày gián tiếp | Màu gần thật nhất | Rất ít, là ánh sáng nền tốt nhất |
| Ánh sáng xiên sát mặt | Vết mài, vết chà, gồ ghề, vết khuôn, đường nối | Màu sắc tổng thể |
| Ánh sáng xuyên qua thành mỏng | Độ dày không đều, vết nứt, chỗ trám | Hoa văn bề mặt |
| Đèn cực tím trong phòng tối | Keo, sơn, men phủ lại phát quang khác men gốc | Không cho biết tuổi; nhiều chất liệu phản ứng khó đọc |
Người bán không nhất thiết cố ý chọn ánh sáng bất lợi. Nhiều tiệm và nhà người chơi đơn giản là tối, đèn vàng cho ấm cúng, tủ kính để chống bụi. Nhưng dù vô tình hay cố ý, hậu quả với con mắt người xem là như nhau.
Vì sao đèn vàng là bạn của đồ mới
Nguồn sáng có nhiệt độ màu khác nhau, đo bằng độ Kelvin. Bóng đèn sợi đốt và nhiều đèn trang trí có nhiệt độ màu thấp, ánh vàng cam; ánh sáng ban ngày có nhiệt độ màu cao hơn nhiều, ngả trắng xanh. Đồ sứ mới, men mới, xương gốm công nghiệp thường có sắc trắng lạnh hoặc độ bóng sắc. Dưới đèn vàng, sắc lạnh ấy bị nuốt mất, toàn bộ món đồ ngả về tông ngà ấm mà mắt người quen liên tưởng tới "cũ".
Ngoài nhiệt độ màu, còn có chỉ số hoàn màu, thể hiện nguồn sáng tái hiện màu vật thể trung thực tới đâu so với ánh sáng chuẩn. Đèn có chỉ số hoàn màu thấp làm một số dải màu bị lệch hoặc bị gộp làm một: hai màu xanh men khác nhau trông như nhau, màu sơn phủ chỗ sửa hoà vào màu men gốc. Nhiều đèn rẻ tiền có chỉ số hoàn màu thấp, bất kể ánh trắng hay vàng.
Cùng một chiếc bát, xem dưới đèn vàng trong tiệm rồi mang ra cửa sổ, nhiều người ngạc nhiên vì màu men khác hẳn. Thói quen nên có là luôn xem lại món đồ dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, gần cửa sổ nhưng không nắng chiếu thẳng, trước khi ghi nhận xét về màu.
Ánh sáng xiên và ánh sáng xuyên: hai công cụ của người xem kỹ
Ánh sáng xiên là ánh sáng chiếu gần như song song với bề mặt. Khi đó mọi gồ ghề dù nhỏ đều đổ bóng dài, lộ ra rõ rệt. Vết mài để làm mờ men, vết chà giấy ráp tạo mòn giả, đường nối giữa hai khúc gốm, vết khuôn, chỗ đắp thêm bột trám, tất cả nổi lên dưới ánh sáng xiên dù dưới ánh sáng thẳng chúng gần như vô hình. Các phòng bảo tồn bảo tàng dùng kỹ thuật này thường xuyên khi khảo sát bề mặt tranh và hiện vật.
Cách làm đơn giản: trong phòng hơi tối, đặt một đèn nhỏ thấp ngang mặt bàn, chiếu sát bề mặt món đồ, rồi xoay món đồ chậm để ánh sáng quét qua từng vùng. Quan sát xem vết mòn có đi theo chỗ hay chạm không, có những vệt song song đều đặn của dụng cụ mài không.
Ánh sáng xuyên dùng với đồ có thành mỏng như sứ: đặt nguồn sáng ở phía trong hoặc phía sau, nhìn qua thành đồ. Độ dày không đều, vết nứt chân chim ẩn dưới men, chỗ trám bằng vật liệu khác hiện thành những vùng sáng tối khác thường. Với đồ gốm dày không thấu sáng thì cách này không dùng được, nhưng với sứ mỏng, nó cho thấy nhiều điều mà mặt ngoài che kín.
Đèn cực tím: hữu ích nhưng hay bị hiểu sai
Dưới đèn cực tím trong phòng tối, nhiều chất liệu phát quang theo những cách khác nhau. Keo dán, sơn, men phủ lại hoặc chất trám dùng khi sửa chữa thường phát quang khác với men gốc, nên chỗ sửa hiện lên thành những mảng sáng hay tối bất thường. Đây là lý do nhiều người sưu tầm có một đèn cực tím nhỏ trong bộ dụng cụ.
Tuy vậy, đèn cực tím không cho biết tuổi của món đồ. Nó không phân biệt được một chiếc bát mới nguyên với một chiếc bát cổ nguyên vẹn chưa từng sửa, vì cả hai có thể phát quang giống nhau. Một số chất phủ hiện đại được chọn chính vì ít phát quang. Bụi bẩn, xà phòng còn sót cũng phát quang và gây nhiễu. Vì vậy đèn cực tím chỉ là công cụ tìm chỗ cần xem kỹ hơn, không phải công cụ kết luận.
Cần thêm một lưu ý an toàn: tia cực tím có hại cho mắt và da. Không nhìn thẳng vào nguồn đèn, không chiếu vào mắt người khác, và chỉ bật trong thời gian ngắn khi xem.
Tủ kính, ảnh chụp và những lớp lọc vô hình
Kính tủ trưng bày phản chiếu ánh đèn và cảnh vật xung quanh, phủ lên món đồ một lớp mờ, che những chi tiết bề mặt nhỏ. Một số tủ dùng kính có màu nhẹ hoặc đèn trong tủ ánh vàng, cộng thêm lớp lọc màu. Xem đồ qua kính chỉ đủ để nhận ra hình khối và hoa văn chung; mọi nhận định về men, xương, vết sửa cần được kiểm lại khi cầm món đồ ra khỏi tủ.
Ảnh chụp là một lớp lọc khác, nhiều khi mạnh hơn cả. Máy ảnh và điện thoại tự cân bằng trắng, tăng độ tương phản, làm mịn bề mặt; người chụp có thể chọn góc, chọn đèn, chỉnh màu sau đó. Một bức ảnh đẹp của một món đồ hầu như luôn đẹp hơn món đồ thật. Khi tự chụp đồ của mình để lưu hồ sơ, nên chụp dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, đặt cạnh một tấm bìa xám trung tính để làm chuẩn màu, và giữ cả ảnh gốc chưa chỉnh.
Những tình huống ánh sáng bất lợi hay gặp
Người sưu tầm thường xem đồ ở nhiều nơi: chợ đồ cũ, nhà bạn chơi, triển lãm, phiên trưng bày trước đấu giá. Mỗi nơi có kiểu ánh sáng bất lợi riêng, nhận ra chúng giúp biết nhận định của mình đáng tin tới đâu.
- Chợ đồ cũ buổi sáng sớm hoặc chiều muộn: ánh sáng yếu và ngả vàng cam, cộng với bóng mái che, làm màu men lệch mạnh. Nên ghi nhận hình khối và hẹn xem lại lúc sáng hơn.
- Phòng khách nhà người chơi: đèn trần vàng, đồ đặt trên kệ cao, nhìn từ dưới lên; chỗ khuất như đáy và lòng trong gần như không thấy được. Xin phép cầm xuống bàn, gần cửa sổ.
- Tủ kính có đèn rọi: độ bóng và hoa văn nổi được tôn lên, nhưng bề mặt nằm ngang và các vết sửa bị chói che mất. Chỉ coi là lần xem đầu.
- Gian trưng bày trước phiên đấu giá: ánh sáng thường được thiết kế đẹp, đều, nhưng đẹp không đồng nghĩa với dễ xem. Mang theo đèn pin nhỏ và kính lúp nếu được phép cầm xem.
- Xem qua cuộc gọi video: ánh sáng, máy ảnh, đường truyền đều làm mất thông tin. Chỉ dùng để quyết định có nên đi xem tận nơi hay không.
Điểm chung là không có tình huống nào trong số này đủ để kết luận về màu men, chất liệu hay vết sửa. Chúng chỉ đủ để quyết định món đồ có đáng được xem kỹ hơn trong điều kiện tốt hay không.
Dựng bàn xem đồ tại nhà
Người sưu tầm không cần thiết bị đắt tiền để xem đồ đúng cách. Một góc bàn với vài nguồn sáng đơn giản là đủ cho phần lớn nhu cầu.
- Chọn bàn gần cửa sổ có ánh sáng gián tiếp, tránh nắng chiếu thẳng; đó là nguồn sáng nền để đánh giá màu.
- Trải một tấm vải màu xám trung tính hoặc trắng ngà, không dùng vải đỏ, vàng vì chúng phản màu lên món đồ.
- Thêm một đèn bàn có nhiệt độ màu gần ánh sáng ban ngày và chỉ số hoàn màu cao để xem vào buổi tối.
- Chuẩn bị một đèn nhỏ có thể hạ thấp ngang mặt bàn để tạo ánh sáng xiên.
- Có một đèn pin nhỏ ánh trắng để soi xuyên qua đồ sứ mỏng và soi lòng trong các món sâu.
- Nếu muốn, thêm một đèn cực tím nhỏ, dùng trong phòng tối, kèm kính bảo vệ mắt.
- Xem mỗi món lần lượt dưới các nguồn sáng, ghi nhận xét riêng cho từng loại, rồi mới tổng hợp kết luận.
Thứ tự trên có chủ đích: màu trước, bề mặt sau, chi tiết ẩn cuối cùng. Xem đồ theo một trình tự cố định giúp không bỏ sót và giúp so sánh các món với nhau trong cùng điều kiện.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều tiệm đồ cổ để ánh sáng tối?
Một phần vì không gian cũ, một phần vì ánh sáng ấm tạo cảm giác hoài cổ dễ chịu. Không phải tiệm nào để tối cũng có ý che giấu, nhưng người xem nên hiểu rằng trong điều kiện đó mắt khó phân biệt màu và vết sửa, nên mọi nhận định cần kiểm lại ở chỗ sáng.
Đèn điện thoại có đủ để xem đồ cổ không?
Đèn điện thoại dùng được cho ánh sáng xiên và soi lòng trong, nhưng thường có chỉ số hoàn màu không cao và ánh hơi lạnh, nên không tốt để đánh giá màu men. Nên kết hợp với ánh sáng ban ngày gián tiếp khi cần nhận xét về màu.
Ánh sáng nào tốt nhất để chụp ảnh đồ cổ lưu hồ sơ?
Ánh sáng ban ngày gián tiếp, mềm, từ một phía, kèm một tấm hắt sáng nhẹ ở phía kia để giảm bóng. Đặt món đồ trên nền trung tính, chụp đủ các mặt và chỗ khuất, có một tấm chuẩn màu xám trong khung, và giữ ảnh gốc chưa chỉnh sửa.
Có thể dùng đèn cực tím để biết đồ cổ thật hay giả không?
Không. Đèn cực tím chủ yếu giúp phát hiện chỗ sửa, keo, sơn phủ phát quang khác men gốc. Một món đồ mới hoàn toàn và một món cổ chưa từng sửa có thể phát quang giống nhau, nên kết quả chỉ là gợi ý nơi cần xem kỹ.
Xem đồ qua ảnh trên mạng thì cần lưu ý gì về ánh sáng?
Ảnh có thể đã qua cân bằng trắng tự động, tăng tương phản, làm mịn và chỉnh màu. Màu men, độ bóng và chi tiết bề mặt trong ảnh không đáng tin. Nên coi ảnh là gợi ý về dáng và hoa văn, còn màu và bề mặt phải xem tận nơi dưới ánh sáng tốt.
Ánh sáng mạnh có làm hại đồ cổ khi xem không?
Với gốm, sứ, đồng, đá, ánh sáng xem trong thời gian ngắn hầu như không gây hại. Với vật liệu hữu cơ như giấy, vải, tranh, gỗ sơn, ánh sáng mạnh và tia cực tím kéo dài có thể làm phai màu, nên chỉ chiếu khi cần và tắt khi xem xong.