Bảo vật triều Nguyễn (1802–1945) là tên gọi chung cho các hiện vật gắn với vương triều cuối cùng của Việt Nam: Cửu đỉnh đúc bằng đồng ở Thế Tổ Miếu, ấn và kim sách, đồ ngự dụng, triều phục, đồ sứ ký kiểu, cùng các khối tư liệu như mộc bản và châu bản. Phần lớn nằm ở Huế, một phần ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tại Hà Nội và Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV ở Đà Lạt.
Những dịp Festival Huế, nhiều hiện vật triều Nguyễn được trưng bày chuyên đề, thu hút người xem trong và ngoài nước. Nhưng ngoài mùa lễ hội, các bảo tàng và di tích vẫn mở cửa quanh năm. Bài này giới thiệu các nhóm bảo vật chính, nơi xem, và cách nhìn chúng như người sưu tầm có hiểu biết thay vì chỉ như khách tham quan.
Cửu đỉnh: chín chiếc đỉnh đồng ở Thế Tổ Miếu
Nhắc đến bảo vật triều Nguyễn, nhiều người nghĩ ngay đến Cửu đỉnh, chín chiếc đỉnh đồng lớn đặt trước Hiển Lâm Các, trong khu Thế Tổ Miếu của Hoàng thành Huế. Chín đỉnh được đúc dưới thời vua Minh Mạng, trong khoảng 1835–1837, mỗi chiếc mang tên thuỵ hoặc miếu hiệu gắn với một vị vua, chiếc lớn nhất là Cao đỉnh ứng với vua Gia Long. Năm 2012, Cửu đỉnh nằm trong đợt đầu được công nhận bảo vật quốc gia.
Giá trị đặc biệt của Cửu đỉnh nằm ở các hình chạm nổi trên thân. Mỗi đỉnh có mười tám hình, tổng cộng 162 hình, mô tả núi sông, cửa biển, sản vật, cây cỏ, chim muông, binh khí, xe thuyền của nước Việt thời đó, kèm tên chữ Hán. Có thể coi đó như một bộ "bách khoa bằng đồng" về đất nước, do triều đình lựa chọn và khắc ghi.
Các hình chạm được bố trí theo nhóm đề tài tương đối thống nhất trên cả chín đỉnh, nên người xem có thể so sánh cách triều đình chọn lựa đối tượng tiêu biểu: con sông nào, cửa biển nào, loài cây con nào được đưa lên đồng. Sự lựa chọn ấy phản ánh cách nhà Nguyễn hình dung lãnh thổ và tài nguyên của mình sau khi thống nhất đất nước, nên Cửu đỉnh vừa là hiện vật mỹ thuật vừa là tư liệu lịch sử tư tưởng.
Khi đến xem, người sưu tầm nên dành thời gian đi quanh từng đỉnh, quan sát cách đúc, độ sắc nét của hình chạm, các mối nối khuôn. Đây là dịp hiếm hoi được thấy kỹ thuật đúc đồng cỡ lớn của thế kỷ XIX ở ngay tại chỗ, trong bối cảnh kiến trúc gốc.
Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế và toà điện Long An
Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế đặt trong điện Long An, một toà nhà gỗ được dựng năm 1845 dưới thời vua Thiệu Trị, sau đó được dời về vị trí hiện nay vào đầu thế kỷ XX. Từ năm 1923, toà điện được dùng làm bảo tàng với tên ban đầu là Tàng cổ viện Khải Định, nên đây cũng là một trong những bảo tàng lâu đời nhất ở Việt Nam. Bản thân ngôi điện, với kết cấu gỗ chạm khắc và thơ văn trang trí, đã là một hiện vật.
Bảo tàng lưu giữ hàng nghìn hiện vật thuộc nhiều chất liệu: đồ ngự dụng bằng vàng, bạc, đồ sứ ký kiểu và đồ sứ cung đình, đồ pháp lam, đồ gỗ sơn son thếp vàng, triều phục, nhạc cụ cung đình. Do diện tích có hạn, chỉ một phần được trưng bày tại điện Long An; nhiều hiện vật được luân phiên giới thiệu trong các trưng bày chuyên đề ở các điện khác trong Hoàng thành, nhất là vào dịp Festival.
Người sưu tầm đồ sứ và đồ pháp lam nên coi đây là điểm đến bắt buộc. Thấy tận mắt một món sứ ký kiểu có hiệu đề và hoa văn chuẩn của triều Nguyễn sẽ giúp bạn hiểu những gì sách mô tả, và cũng giúp bạn tỉnh táo hơn trước rất nhiều món "đồ cung đình" bày bán ngoài thị trường.
Các nhóm bảo vật triều Nguyễn và nơi xem
Hiện vật triều Nguyễn phân tán ở nhiều nơi. Bảng sau tóm lược các nhóm chính để bạn lên kế hoạch; danh mục trưng bày cụ thể có thể thay đổi theo từng đợt:
| Nhóm hiện vật | Ví dụ | Nơi xem chính |
|---|---|---|
| Đồ đồng cỡ lớn | Cửu đỉnh, súng thần công, vạc đồng | Hoàng thành Huế, ngay tại di tích |
| Ấn, kim sách, ngân sách | Ấn vàng, ấn bạc, sách phong bằng vàng bạc | Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội), Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế |
| Đồ ngự dụng và đồ sứ | Đồ sứ ký kiểu, đồ pháp lam, đồ vàng bạc | Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế |
| Triều phục, nhạc cụ | Áo mão triều phục, nhạc khí nhã nhạc | Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế và các trưng bày chuyên đề |
| Mộc bản | Bản khắc gỗ in sách của triều đình | Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV (Đà Lạt) |
| Châu bản | Văn bản hành chính có bút phê của vua | Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (Hà Nội) |
| Thơ văn trên kiến trúc | Thơ chữ Hán khảm, chạm trên điện các | Ngay tại các công trình trong quần thể di tích Huế |
Nên kiểm tra lịch mở cửa và trưng bày chuyên đề trên trang chính thức của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và các bảo tàng trước khi đi, vì hiện vật quý thường được luân phiên.
Mộc bản, châu bản và thơ văn trên kiến trúc: bảo vật bằng chữ
Không phải bảo vật nào cũng lấp lánh. Mộc bản triều Nguyễn, những tấm gỗ khắc ngược chữ Hán dùng để in sách chính sử, luật lệ, văn thơ của triều đình, được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới năm 2009. Châu bản triều Nguyễn, văn bản hành chính có bút phê bằng mực son của vua, được ghi danh trong chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2014, và thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế được ghi danh trong chương trình này năm 2016.
Với người sưu tầm, những khối tư liệu này có ý nghĩa thực tế. Mộc bản cho thấy cách triều đình in và phổ biến tri thức; châu bản cho thấy cách các quyết định được ghi lại, trong đó có những quyết định về việc đúc đồ, đặt làm sứ, ban thưởng đồ vật. Nhiều câu hỏi về nguồn gốc một món đồ cung đình chỉ có thể trả lời bằng cách lần theo tư liệu kiểu này.
Thơ văn trên kiến trúc lại dạy người xem cách đọc hoa văn và chữ trong bối cảnh gốc: bài thơ khảm trên ô hộc, chữ chạm trên cột kèo, đi cùng hình hoa lá, cảnh vật. Đó là kiến thức nối thẳng sang mảng hoa văn và điển tích trên cổ vật.
Một ngày xem bảo vật triều Nguyễn ở Huế: lộ trình gợi ý
Nếu chỉ có một ngày ở Huế và muốn dành trọn cho hiện vật, có thể đi theo trình tự sau, điều chỉnh theo giờ mở cửa thực tế:
- Sáng sớm vào Hoàng thành, đi thẳng đến Thế Tổ Miếu xem Cửu đỉnh khi còn vắng người và ánh sáng còn dịu.
- Đi tiếp qua các điện đang có trưng bày chuyên đề trong Hoàng thành; hỏi quầy vé hoặc xem thông báo của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế để biết điện nào đang mở trưng bày.
- Cuối buổi sáng sang Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế ở điện Long An. Dành ít nhất một giờ, tập trung vào một hai nhóm chất liệu đã chọn trước.
- Buổi chiều đến một khu lăng vua để thấy đồ đồng, đồ pháp lam, thơ văn trên kiến trúc trong không gian gốc; mỗi lăng có phong cách riêng phản ánh gu của từng vị vua.
- Cuối ngày ghi lại những gì đã thấy, kèm ảnh chụp được phép, và đánh dấu các món muốn tìm hiểu thêm trong sách.
Một ngày không đủ để xem hết, và cũng không nên cố xem hết. Người sưu tầm thường quay lại Huế nhiều lần, mỗi lần đi sâu một mảng: lần này đồ sứ, lần sau đồ pháp lam, lần sau nữa kiến trúc và thơ văn. Cách học chậm như vậy để lại hiểu biết lâu bền hơn một chuyến đi vội.
Xem bảo vật triều Nguyễn cho có hiểu biết
Đi theo chất liệu, không đi theo danh tiếng. Thay vì chỉ tìm những món nổi tiếng, hãy chọn một chất liệu, ví dụ đồ pháp lam hay đồ sứ ký kiểu, và xem kỹ mọi món cùng loại. Cách xem này giúp bạn so sánh và nhớ lâu.
Đọc nhãn và đối chiếu với tư liệu. Nhãn hiện vật thường ghi thời vua, chất liệu, nguồn gốc. Ghi lại và đối chiếu với sách, với hiện vật cùng loại ở bảo tàng khác.
Nhìn hiện vật trong không gian gốc. Ở Huế, nhiều hiện vật đặt ngay trong điện, miếu, lăng. Nên để ý mối quan hệ giữa món đồ và kiến trúc, vì đó là điều bảo tàng ở nơi khác không tái hiện được.
Tận dụng dịp trưng bày chuyên đề. Festival Huế và các dịp kỷ niệm thường có triển lãm hiện vật ít khi ra khỏi kho. Theo dõi thông báo của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế để không bỏ lỡ.
Giữ thái độ tỉnh táo với đồ "cung đình" ngoài chợ. Sau khi xem đồ chuẩn trong bảo tàng, bạn sẽ thấy đồ cung đình thật hiếm đến mức nào. Lời rao "đồ vua dùng" ngoài thị trường cần được nhìn với sự hoài nghi lành mạnh.
Câu hỏi thường gặp
Cửu đỉnh Huế được đúc vào năm nào?
Cửu đỉnh được đúc dưới thời vua Minh Mạng, trong khoảng các năm 1835 đến 1837, và đặt trước Hiển Lâm Các trong khu Thế Tổ Miếu của Hoàng thành Huế. Năm 2012, Cửu đỉnh được công nhận là bảo vật quốc gia trong đợt đầu tiên.
Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế nằm ở đâu?
Bảo tàng đặt trong điện Long An, một công trình gỗ dựng năm 1845 dưới thời vua Thiệu Trị, nằm ở thành phố Huế, gần khu Hoàng thành. Toà điện được dùng làm bảo tàng từ năm 1923 và bản thân nó cũng là một di tích kiến trúc quý.
Ấn vàng triều Nguyễn có thể xem ở đâu?
Một số ấn và kim sách triều Nguyễn được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội và Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Hiện vật quý thường được luân phiên trưng bày nên nên kiểm tra thông tin trước khi đến.
Mộc bản triều Nguyễn là gì và vì sao quan trọng?
Mộc bản là những tấm gỗ khắc chữ Hán ngược dùng để in sách của triều đình, gồm chính sử, luật lệ, văn thơ. Khối mộc bản này được UNESCO ghi danh Di sản tư liệu thế giới năm 2009 và đang được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV ở Đà Lạt.
Đồ "cung đình triều Nguyễn" bán ngoài thị trường có đáng tin không?
Cần rất thận trọng. Đồ cung đình thật hiếm và phần lớn nằm trong bảo tàng; nhiều món ngoài thị trường là đồ phỏng hoặc đồ dân gian được gán mác. Ngoài ra đồ có nguồn gốc từ kho cung đình còn liên quan đến pháp luật về di sản. Muốn chọn mua thì đọc cẩm nang mua đồ cổ và hỏi cơ quan văn hoá.
Ngoài Festival Huế có xem được bảo vật triều Nguyễn không?
Có. Các di tích, bảo tàng ở Huế, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội và các trung tâm lưu trữ mở cửa quanh năm theo lịch riêng. Festival chỉ là dịp có thêm những trưng bày chuyên đề hiếm.