Bộ tiêu bản đối chứng là một tập hợp nhỏ những mảnh và món đồ đã biết chắc bản chất, dùng để đặt cạnh món cần xem mà so sánh. Nó gồm ba nhóm: tiêu bản chuẩn (thật, đã xác định dòng và thời), tiêu bản đồ giả (đồ chép, đồ làm cũ đã nhận ra) và tiêu bản đồ mới cùng kiểu (đồ thủ công hiện đại bán đúng tên). Có cả ba nhóm trong tay, con mắt học được nhanh hơn nhiều so với chỉ xem ảnh hay đọc mô tả.
Nguyên tắc "so với đồ chuẩn, không so với trí nhớ" chỉ thực hiện được khi người sưu tầm có đồ chuẩn để so. Bài này hướng dẫn cách gom tiêu bản sao cho hợp pháp, cách ghi chú để tiêu bản thật sự có giá trị học, và vài bài tập so sánh có thể tự làm tại nhà.
Vì sao trí nhớ thị giác không đủ
Con người nhớ hình ảnh theo kiểu tổng thể và dễ bị bóp méo. Sau vài tuần, màu men của một chiếc bát xem ở bảo tàng trong trí nhớ đã nhạt đi hoặc đậm lên, độ thô của xương gốm đã bị làm mịn, chi tiết nét vẽ đã được não tự điền theo hình mẫu chung. Khi so một món đồ trước mặt với hình ảnh trong đầu, ta thực ra đang so với một phiên bản đã qua chỉnh sửa của chính mình.
So sánh trực tiếp, hai vật cạnh nhau dưới cùng ánh sáng, loại bỏ phần lớn sai lệch đó. Khác biệt nhỏ về sắc men, về độ trong của lớp men, về cảm giác bề mặt khi chạm, hiện lên rõ khi hai mảnh nằm cạnh nhau mà không thể nhận ra khi chỉ nhớ. Các phòng nghiên cứu gốm ở bảo tàng và viện khảo cổ đều giữ những bộ mảnh đối chứng chính vì lý do này.
Ngoài so sánh, tiêu bản còn cho phép học bằng tay. Cầm, cân, sờ mặt cắt, gõ nhẹ, xem dưới kính lúp nhiều lần mà không sợ hỏng là điều không làm được với hiện vật bảo tàng và rất khó làm với đồ nguyên vẹn đắt tiền.
Ba nhóm tiêu bản và vai trò của từng nhóm
Mỗi nhóm dạy một điều khác nhau. Thiếu một nhóm, bộ đối chứng vẫn dùng được, nhưng đủ ba nhóm thì việc học trọn vẹn hơn.
| Nhóm | Gồm những gì | Dạy điều gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tiêu bản chuẩn | Mảnh gốm, đồ nhỏ đã được xác định chắc dòng và thời, có nguồn gốc rõ | Đặc điểm thật của xương, men, kỹ thuật một dòng | Giá trị phụ thuộc hoàn toàn vào độ chắc của xác định |
| Tiêu bản đồ giả | Đồ chép, đồ làm cũ, đồ ghép đã được nhận ra | Người làm giả thường sai ở đâu, chép đúng ở đâu | Ghi rõ là đồ giả, không bao giờ chuyển nhượng như đồ thật |
| Tiêu bản đồ mới cùng kiểu | Đồ thủ công hiện đại làm theo kiểu xưa, bán đúng tên | Dấu hiệu của nguyên liệu, lò và tay thợ hiện đại | Dễ tìm, rẻ, là nhóm nên có đầu tiên với người mới |
Người mới thường chỉ nghĩ tới nhóm thứ nhất. Thực tế, nhóm thứ ba là nơi bắt đầu tốt nhất: cầm một chiếc bát men ngọc mới làm thủ công trong tay, rồi so với một mảnh men ngọc chuẩn, sự khác biệt về độ sâu men, màu xương, cách kê nung hiện ra rõ ràng mà không tốn nhiều tiền.
Gom tiêu bản sao cho hợp pháp và có đạo đức
Điều quan trọng nhất khi gom tiêu bản chuẩn là nguồn gốc. Theo quy định hiện hành của pháp luật về di sản văn hoá, hiện vật phát hiện trong lòng đất, di chỉ khảo cổ, di tích thuộc sở hữu nhà nước và phải được báo cho chính quyền. Vì vậy người sưu tầm không nhặt mảnh ở di chỉ, khu khảo cổ, di tích, kể cả mảnh vỡ nhỏ trông vô giá trị, và không mua mảnh có dấu hiệu đến từ một di chỉ đang bị đào bới. Mảnh gốm ở di chỉ là dữ liệu của cả một tầng văn hoá; nhặt đi là làm mất thông tin mà nhà khảo cổ cần.
Nguồn tiêu bản chuẩn hợp lý hơn là mảnh lẻ và đồ sứt vỡ đã lưu hành từ lâu trong giới chơi, đồ trong gia đình, đồ được trao đổi giữa người sưu tầm với nhau có lý lịch rõ. Với tiêu bản đồ giả, nguồn tự nhiên nhất là chính những món mình đã lỡ mua và đã nhận ra, hoặc những món bạn chơi tặng lại sau khi phát hiện. Với tiêu bản đồ mới, có thể mua đồ phỏng cổ ở các cơ sở gốm thủ công, miễn là được bán đúng là đồ mới.
Khi không chắc về nguồn gốc một mảnh, cách an toàn là không gom. Một bộ tiêu bản nhỏ mà sạch về nguồn gốc có giá trị hơn nhiều so với một bộ lớn mà có mảnh không rõ lai lịch, vừa vì đạo lý, vừa vì một mảnh không rõ nguồn gốc cũng là mảnh không chắc về xác định.
Ghi chú tiêu bản: thông tin nào biến mảnh vỡ thành tài liệu
Một mảnh gốm không ghi chú chỉ là mảnh vỡ. Có ghi chú, nó trở thành tài liệu có thể dùng lại và truyền lại. Mỗi tiêu bản nên có một số hiệu viết bằng bút chì mềm ở chỗ không men hoặc trên túi đựng, và một dòng trong sổ với các trường sau.
| Trường | Ghi gì | Ví dụ ghi |
|---|---|---|
| Số hiệu | Mã riêng, không trùng | TB-024 |
| Nhóm | Chuẩn, đồ giả, đồ mới cùng kiểu | Chuẩn |
| Xác định | Dòng, thời theo nhận định | Gốm men ngọc, khoảng thời Trần |
| Căn cứ xác định | Ai xác định, dựa trên gì | So với hiện vật trong sách chuyên khảo, hai người có chuyên môn cùng xem |
| Mức chắc chắn | Chắc, khá chắc, chưa chắc | Khá chắc |
| Nguồn gốc | Có từ đâu, khi nào, từ ai | Trao đổi với bạn chơi, đồ trong nhà họ từ lâu |
| Điều mảnh này dạy | Đặc điểm nổi bật nên chú ý | Mặt cắt xương xám, men dày đọng ở chân, vòng ve trong lòng |
Trường "điều mảnh này dạy" thường bị bỏ qua nhưng lại hữu ích nhất. Nó buộc người giữ diễn đạt bằng lời đặc điểm mình đã nhìn thấy, và khi xem lại sau nhiều năm, đó là lời nhắc về điều cần chú ý.
Bài tập so sánh tự làm tại nhà
Có tiêu bản rồi, cần dùng thường xuyên thì con mắt mới tiến bộ. Những bài tập sau có thể làm một mình hoặc cùng bạn chơi.
- So cặp: đặt một tiêu bản chuẩn cạnh một tiêu bản đồ mới cùng kiểu, ghi ra ít nhất năm khác biệt về xương, men, kỹ thuật, màu, cảm giác tay.
- So ba: thêm một tiêu bản đồ giả vào cặp trên; ghi những điểm đồ giả giống đồ thật hơn đồ mới, và những điểm vẫn lộ.
- Xem mù: nhờ người khác trộn vài tiêu bản, che số hiệu, rồi tự xếp vào ba nhóm; ghi kết quả và so với sổ.
- Mô tả bằng lời: chọn một mảnh, viết một đoạn mô tả không nhìn sổ, rồi đối chiếu với ghi chú cũ để xem mình đã chú ý thêm hoặc bỏ sót điều gì.
- Đối chiếu bảo tàng: mang theo ảnh tiêu bản khi đi bảo tàng, đứng trước hiện vật cùng dòng và ghi điểm giống, điểm khác.
- Xem lại định kỳ: mỗi năm một lần, rà lại toàn bộ tiêu bản chuẩn; mảnh nào nay thấy đáng ngờ thì hạ mức chắc chắn và ghi lý do.
Bài tập xem mù đặc biệt có giá trị vì nó cho kết quả đo được. Ghi lại tỷ lệ xếp đúng qua các lần, người học thấy rõ mình tiến bộ ở nhóm nào và còn yếu ở nhóm nào, thay vì chỉ dựa vào cảm giác.
Một buổi so sánh mẫu: ví dụ giả định
Hình dung một người sưu tầm gốm men ngọc có trong tay ba thứ: một mảnh thân bát men ngọc đã được xác định khá chắc, một chiếc bát men ngọc thủ công mới mua ở cơ sở gốm, và một chiếc bát từng được chào là đồ cổ, sau này đã nhận ra là đồ làm cũ. Ví dụ là giả định, nhưng các khác biệt mô tả dưới đây là những khác biệt người chơi hay ghi nhận.
Đặt ba món dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, khác biệt đầu tiên là màu men. Mảnh chuẩn có màu xanh ngả xám, đậm nhạt theo độ dày men, chỗ đọng ở chân sẫm hơn hẳn. Bát mới có màu đều, sáng hơn. Bát làm cũ có màu được pha gần với mảnh chuẩn, nhưng mặt men mờ đều khắp như bị chà, không có vùng bóng tự nhiên ở chỗ ít chạm. Dưới kính lúp, bọt khí trong mảnh chuẩn lớn nhỏ lẫn lộn, còn hai chiếc kia có bọt nhỏ đều.
Lật lên xem chân đế, mảnh chuẩn không còn chân nên không so được, đây là giới hạn của mảnh vỡ. Bát mới có vành chân sạch, xương trắng mịn. Bát làm cũ có vành chân bị bôi một lớp màu nâu bẩn, cạo nhẹ ở chỗ khuất thấy xương trắng mịn y như bát mới. Chỉ một buổi so sánh như vậy, người học đã có ba điều cụ thể ghi vào sổ: độ sâu men, kiểu mờ mặt men, và thói quen che vành chân của đồ làm cũ.
Giới hạn của bộ tiêu bản
Bộ tiêu bản chỉ tốt bằng độ chắc của xác định. Một mảnh bị xác định sai mà được dùng làm chuẩn sẽ dạy sai trong nhiều năm. Vì vậy cần thận trọng với việc nâng một mảnh lên nhóm chuẩn: chỉ nên làm khi có căn cứ từ nhiều phía, và luôn ghi mức chắc chắn. Việc xem lại định kỳ không phải là thủ tục mà là cách tự sửa sai.
Mảnh vỡ cũng chỉ đại diện cho một phần của món đồ. Một mảnh thân bát cho biết nhiều về xương và men, nhưng ít về dáng tổng thể, chân đế hay hoa văn ở lòng. Người học cần bổ sung bằng việc xem đồ nguyên vẹn ở bảo tàng, trong sách chuyên khảo có ảnh tốt, và khi có dịp, cầm đồ nguyên vẹn của bạn chơi tin cậy.
Cuối cùng, mỗi bộ tiêu bản gắn với một mảng hẹp. Bộ mảnh gốm Việt không giúp nhiều khi xem đồ đồng hay sứ Trung Hoa. Người muốn mở rộng sang mảng mới nên bắt đầu lại từ nhóm đồ mới cùng kiểu, rồi dần dần tìm tiêu bản chuẩn, như đã làm với mảng đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên có bao nhiêu tiêu bản là đủ để bắt đầu?
Không cần nhiều. Vài mảnh chuẩn của một dòng gốm mình quan tâm, một hai món đồ mới cùng kiểu và nếu có, một món giả đã nhận ra là đủ để làm các bài tập so sánh. Quan trọng là ghi chú cẩn thận và dùng thường xuyên.
Mảnh gốm nhặt ở ruộng nhà mình có được giữ làm tiêu bản không?
Mảnh vỡ lẻ tẻ thường không phải chuyện lớn, nhưng nếu thấy nhiều mảnh tập trung, có dấu vết lò, mộ hay hiện vật nguyên vẹn thì đó có thể là di chỉ. Khi đó nên dừng lại và báo chính quyền địa phương hoặc bảo tàng tỉnh theo quy định hiện hành.
Có nên mua đồ giả để làm tiêu bản không?
Có thể, với điều kiện mua từ nơi bán đúng là đồ mới hoặc đồ phỏng cổ, giá tương xứng với đồ mới. Không nên mua đồ được chào như đồ thật với ý định "làm tiêu bản", vì như vậy vẫn là nuôi thị trường đồ giả bán sai tên.
Có cách nào kiểm tra tiêu bản chuẩn của mình là chuẩn thật không?
Đối chiếu với hiện vật bảo tàng có nguồn gốc khai quật, với ảnh trong sách chuyên khảo đáng tin, và nhờ người có chuyên môn độc lập xem. Nếu các nguồn này không thống nhất, hãy hạ mức chắc chắn của tiêu bản thay vì dùng nó như chuẩn.
Nên bảo quản tiêu bản như thế nào?
Để từng mảnh trong túi hoặc ngăn riêng có lót mềm để không cọ vào nhau, ghi số hiệu rõ, cất nơi khô ráo. Không dùng hoá chất tẩy rửa mạnh làm mất dấu vết bề mặt. Sổ ghi chú nên có bản sao để không mất thông tin nếu sổ hỏng.
Bộ tiêu bản có giá trị gì với người thừa kế?
Nếu ghi chú đầy đủ, nó là một tài liệu học tập và nghiên cứu có thể tặng cho bạn chơi trẻ, câu lạc bộ hoặc bảo tàng địa phương. Không ghi chú, nó thường bị coi là một túi mảnh vỡ và bị bỏ đi.