Không chỉ thuộc làu sử thi “Đẻ đất đẻ nước”, ông Lựng còn giữ cả kho tàng về đời sống tinh thần của người Mường Bi cổ xưa.

Kỳ 1: Bảo bối kỳ dị của thầy mo danh tiếng bậc nhất xứ Mường

Không chỉ nghe truyền miệng mà thuộc nằm lòng hơn 5 vạn câu sử thi “Đẻ đất đẻ nước” (Truyện Kiều cũng chỉ dài 3.254 câu), thầy mo thế truyền Bùi Văn Lựng còn là một nghệ nhân diễn xướng mo Mường danh tiếng vang tận Châu Âu và là một trong số ít người nắm giữ những phong tục tập quán cổ xưa của Mường Bi.

Thầy mo Bùi Văn Lựng có một chiếc chuông đồng cổ, quý giá vô ngần. Chuông to như chiếc chén tống, nặng chừng tám chín lạng, cao chừng 16 phân, màu đồng đen, chỗ quai cầm mòn nhẵn, bóng lên sắc vàng.

Trên đỉnh quai của chuông có đúc một tượng mặt người đội mũ cách điệu, theo phong cách đồ đồng Đông Sơn. Bao nhiêu năm cầm chuông xách gậy đi mo, gần đây thầy Lựng cũng mới biết, món bảo bối gia truyền này có tuổi đời đã 2.500 năm có lẻ.

Chiếc chuông cổ khoảng 2.500 tuổi của dòng họ Bùi.

Cứ theo lời thầy Lựng thì từ hàng trăm năm trước, tổ tiên của ông đã dùng chiếc chuông cổ này mà giao tiếp với thần linh ở xứ Mường Bi, đến khi xuôi tay về với Mường Trời thì truyền lại cho con cháu. Đến đời thầy Lựng đã là đời thứ 7 dòng họ Bùi làm chủ nhân vật dụng không thể thiếu của các thầy mo khi hành lễ này.

Đỡ chiếc chuông từ tay thầy Lựng, rung lắc khẽ, giật mình bởi tiếng “đinh đang” lanh lảnh, sắc nhọn. Trả lại vị trí quen thuộc của nó, trang trọng trên chiếc bàn thờ góc cao phía Tây Bắc nhà sàn. Vì thường ngày đi mo, thầy Lựng hay dùng chiếc chuông phiên bản có tuổi đời ít hơn rất nhiều, do ông thông gia tặng.

“Chiếc chuông này đã theo tôi đi đọc mo làm lễ khắp các bản Mường, từ bên Hòa Bình sang Phú Thọ, Sơn La, Thanh Hóa. Nó cũng đã sang tận châu Âu rồi đấy, khi người ta mời tôi qua Phần Lan diễn xướng mo Mường suốt cả gần chục ngày đêm…” – Giọng thầy mo Lựng nhẹ nhàng chậm rãi, nhưng không giấu nổi sự hãnh diện trong đôi mắt chợt ngời sáng lên.

Rằng, đến nay ông là thầy mo đầu tiên và duy nhất của Việt Nam đã “đem chuông đi đánh xứ người”, thú vị là cả hai nghĩa của từ “chuông” đều đúng, tại Liên hoan diễn xướng và âm nhạc dân gian do Trung tâm Thông tin về Kalevala và Văn hóa Karjala của Phần Lan tổ chức vào năm 2011.

Thầy mo Bùi Văn Lựng đang diễn xướng mo Mường ở Sommelo, Phần Lan. Ảnh: Lê Hoa Lam

Thầy mo Lựng còn có một chiếc gậy quý dùng để trừ tà, được làm từ một thân cây rất hiếm gặp. Không phải thầy mo nào cũng may mắn có một cây gậy tương tự. Loài cây đó có tên là lụi, thường chỉ mọc trên chót vót đỉnh cao của núi đá hoang vu.

Thân cây lụi dài chừng 3m, gầy nhỏ khẳng khiu nên phải nép mình hoặc trườn rạp trên vách đá mà tránh gió. Gióng cây thẳng tròn, ruột đặc, không có cành, lá phủ tán như lá cọ, nói chung khá giống cây cau. Để ý tìm tòi suốt nhiều năm trời, run rủi thế nào mà gặp, mo Lựng đem về tạo nên cây chiếc gậy quý, cầm rất vừa tay.

Chất gỗ lụi cứng rắn, nhưng rất dẻo dai và nhẹ, như cau già vậy. Sống lâu năm trên đỉnh núi, chịu nắng mưa sương gió khắc nghiệt, chắt chiu dinh dưỡng mà sinh trưởng, nên gỗ lụi được cho là có rất nhiều linh khí.

“Mỗi dịp chuẩn bị đi lễ lạt, tôi thường thắp hương cho thần linh, làm phép cho gậy tại nhà mình rồi mới đem đi. Dựng cây gậy tại nhà gia chủ, ma quỷ đang ẩn náu đâu đó trên xà nhà, góc bếp, nhìn thấy đều phải kiêng nể chín phần” – thầy Lựng vẫn nói, giọng trầm trầm trang trọng.

Thầy mo Lựng lấy túi phép trên bàn thờ xuống cho khách xem

Bàn thờ ở nhà thầy mo Lựng rất khác với những chiếc bàn thờ quen gặp của người dân xứ Mường. Bàn thờ thần linh ngự trên cao, bàn thờ tổ tiên bên dưới. Ngôi cao nhất, đặt sát mái nhà là chiếc lọng phủ vải trắng để thờ Đức thánh Tản Viên. Tiếp đó là chiếc túi khót (túi phép) giữ “vía” và rất nhiều chuông đồng, kiếm cổ, là những báu vật của người làm thầy mo.

Giắt trên mái nhà và treo xung quanh bàn thờ là rất nhiều gậy, kiếm, dao… trông rất lạ kỳ và cổ kính. Dao kiếm đều có vỏ gỗ bọc lại, mỗi cán chuôi của kiếm dao đều bịt một chiếc sừng linh dương hay hươu, nai, trâu trắng quý giá mà mục đích không chỉ để trang trí cho đẹp đẽ.

Những chiếc túi vải trắng lớn nhỏ cũng được treo cẩn thận phía dưới, mỗi chiếc được dùng đựng đồ vật cho mỗi chuyến đi khác nhau. Những bộ mũ mãng và quần áo lễ chỉ có hai màu đen và xanh, nhưng cũng được xếp vào túi phù hợp cho lần đi đám tang hay đi làm vía, mát nhà…

Các bảo bối gia truyền vô giá của thầy mo Lựng

Nhà thầy mo Bùi Văn Lựng ở trung tâm bản Lầm, lồng lộng gió lùa về từ những ruộng lúa xanh mướt mát của thung lũng Mường Bi cổ xưa. Ngôi nhà sàn gỗ lợp mái ngói nhưng vẫn giữ kiến trúc của người Mường.

Trên các vì kèo của ngôi nhà hai gian hai chái khang trang, sạch sẽ đều chép một vài câu thơ của người xưa, đại loại: “Bần cư trung thị vô nhân vấn”, “Phú tại sơn lâm hữu khách tầm”, “Phú quý tại gia nhờ tiên tổ”…

Khắp các cột nhà treo đầy những cặp sừng trâu và dã thú, phía ngoài cửa chính đi xuống cầu thang cũng có. Trên khung cửa có bó lá cọ khô và đủ loại các cây gai của rừng nhiệt đới, theo quan niệm mỗi lần người nhà đi qua đều được hưởng những tác dụng bí ẩn nào đó từ bó “oại thắn” này.

Lúc ngồi uống nước bên chiếc bàn gỗ đơn sơ bên góc nhà sàn, thầy mo Lựng nói nhiều về những bảo vật giúp một thầy mo trở nên bản lĩnh cao cường, có uy tín, được đồng nghiệp và bà con trong cộng đồng người Mường kính trọng.

Không chỉ thuộc làu sử thi Đẻ đất đẻ nước và rất nhiều bài mo khác, ông Lựng còn biết rất nhiều về đời sống tinh thần của người Mường Bi cổ xưa.

Ngoài những điều tất yếu như thông thuộc các bài mo cổ, biết diễn xướng và “giao tiếp” với thần linh…, thì thầy mo phải biết làm bùa phép, xua đuổi ma tà. Công cụ hỗ trợ đắc lực của việc làm phép chính là “túi phép”.

“Tôi thuộc làu sử thi ‘Đẻ đất đẻ nước dài’ hơn 5 vạn câu cùng hàng chục bài mo dài khác, có thể kể và diễn xướng cả chục ngày đêm không hết. Nhưng túi phép của tổ tiên truyền lại có tác dụng đặc biệt, rất hiệu nghiệm khi trừ đuổi các giống ma tà gây hại và là vía mạnh cho thầy mo tự bảo vệ mình” – thầy Lựng bảo.

Kiễng chân với tay lên sát mái nhà, thầy mo Lựng đem túi phép từ vị trí trang trọng trên bàn thờ xuống. Không thấy mo Lựng mảy may ngần ngại khi đưa chiếc túi vải thưa rộng chừng gang tay chứa đầy bảo vật cổ kim cho khách phương xa khám phá.

(Còn nữa…)

Các di sản bằng gỗ còn hiện hữu rất nhiều và có giá trị rất lớn về mặt nghệ thuật cũng như tâm linh. Tuy nhiên những di sản này đang đối mặt với sự tàn phá của thiên nhiên, thời gian cũng như thái độ ứng xử của con người. Trong khi công tác bảo quản hiện vật bằng gỗ tại Việt Nam đang ở trong tình trạng vừa yếu, vừa thiếu…

“Tượng Quan âm nghìn mắt nghìn tay” – một Bảo vật quốc gia
cũng từng đứng trước nguy cơ “không thể cứu chữa”

Tu bổ làm hư hỏng di tích

Huế – cố đô của Việt Nam, là nơi bảo lưu một hệ thống kiến trúc cung đình đồ sộ, gồm thành trì, cung điện, đền, miếu, lăng tẩm… Vào giai đoạn đỉnh cao, kinh đô Phú Xuân – Huế có khoảng 1.400 công trình kiến trúc. Tuy nhiên, trải qua thời gian, chiến tranh cùng sự khắc nghiệt của môi trường thiên nhiên, thành phố Huế chỉ còn bảo lưu được khoảng 300 công trình. Trong các công trình đạt đến đỉnh cao của kiến trúc Việt Nam, chiếm số lượng đáng kể là các kiến trúc gỗ, được trang trí bằng nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống như chạm khắc, sơn thếp, đắp vôi vữa, ghép sành sứ, vẽ màu…

Theo Thạc sĩ Đỗ Hữu Triết – chuyên gia phục chế thuộc Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế, mặc dù việc trùng tu và bảo tồn kiến trúc truyền thống ở đây được đặc biệt coi trọng, tuy nhiên, vẫn không tránh khỏi những hư hỏng, xuống cấp. Với điều kiện thời tiết nóng ẩm, khắc nghiệt ở Việt Nam, công tác bảo quản, phục hồi gặp nhiều khó khăn. Rất nhiều di sản ở Huế rơi vào tình trạng bong tróc sơn, bạc màu. Một số khác vẫn giữ được lớp sơn nhưng cốt gỗ bị hủy hoại do thời gian, hoặc do côn trùng, mối mọt xâm hại.

Bên cạnh đó, sự chồng chất trong quá trình tu bổ, sửa chữa cũng đang làm hư hỏng, biến dạng di tích. Có thể kể đến như một số cấu kiện tại điện Biểu Đức ở Lăng Thiệu Trị được trang trí bằng lớp thếp vàng, thếp bạc rất có giá trị, tuy nhiên trải qua nhiều đợt sửa chữa đã bị che phủ bởi những lớp sơn công nghiệp mới, nhưng kém thẩm mỹ hơn rất nhiều. Để tẩy lớp sơn này mà không gây ra sự xâm hại, thay đổi thần thái của di tích là công việc không hề đơn giản. Không thể dùng một vài phương pháp cơ học thông thường, những người làm công tác trùng tu đã thử nghiệm rất nhiều lần trước khi đưa ra phương pháp tối ưu mới có thể phục hồi lớp trang trí nguyên gốc.

Tại các nước châu Âu cũng chỉ mới sửa chữa chứ chưa khắc phục được nguyên vẹn

Bảo vật quốc gia cũng bị đe dọa

Di sản bằng gỗ là một hệ thống đa dạng các kiến trúc đình chùa, hệ thống phù điêu được chạm khắc trên các trang trí kiến trúc hay các tượng Phật thờ trong các đình chùa, các bài trí làm bằng gỗ phủ sơn son thếp vàng, có những di sản đã tồn tại đến 3 thế kỷ. Tuy nhiên, khí hậu khắc nghiệt ở Việt Nam cùng với thái độ ứng xử, ý thức của con người đã làm cho các di sản bị xuống cấp hết sức nghiêm trọng. Có những di sản đã bị phá hủy nhưng không còn khả năng phục hồi.

Theo ông Phan Văn Tiến – Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, có những di sản có khả năng phục hồi nhưng không thể phục hồi nguyên vẹn. Trong khi đó, nhiều năm nay đội ngũ làm công tác quản lý tu sửa, phục hồi các di sản ở Việt Nam vẫn còn yếu và chưa có kinh nghiệm, các phương tiện máy móc kỹ thuật gần như không có và chưa được đầu tư. Đây cũng là một trong số tác nhân khiến cho các di sản bằng gỗ vốn có tuổi thọ khá cao, lại phải chống đỡ điều kiện khí hậu khắc nghiệt nên có nguy cơ bị biến mất hoàn toàn.

Tượng Quan âm nghìn mắt nghìn tay, một công trình nghệ thuật có niên đại từ thế kỷ 17 vừa được công nhận là Bảo vật quốc gia được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam đã ở trong trình trạng hư hỏng rất nặng. Toàn bộ lớp sơn phủ bị bong tróc gần hết, làm cho tượng bị mất màu. Một số phần gỗ bị mục và nứt. Phần cốt của pho tượng là gỗ nhưng đắp đất bên ngoài, nếu không gia cố kịp thời thì lớp này sẽ rơi ra, và dẫn đến không thể cứu chữa được. Quá trình tu bổ pho tượng kéo dài ròng rã 6 tháng, phải dựa hoàn toàn vào các phương pháp thủ công truyền thống, chứ không hề có các máy móc kỹ thuật hỗ trợ.

Theo GS. Andreas Schulze – giảng viên trường Mỹ thuật Dresden, Đức, đơn vị phối hợp với Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam xây dựng chương trình hợp tác, các khóa tập huấn nhằm hỗ trợ công tác bảo quản tu sửa các tác phẩm bằng chất liệu gỗ nhận định, ở những nước châu Âu, nơi có điều kiện cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại, cũng mới chỉ thực hiện công tác phục chế, sửa chữa hiện vật khi đã xảy ra hư hại chứ chưa khắc phục được nguyên nhân. Bởi vậy, vấn đề cơ bản đặt ra trong phục chế gỗ là phải nắm bắt, phân tích những đặc tính của chất liệu, đồng thời chủ động bảo trì, phòng ngừa trên cơ sở tạo điều kiện tốt nhất trong khả năng có thể để bảo vệ hiện vật, ngăn chặn những tác động có hại lên hiện vật.

Mai Anh

Giới chức Israel mới đây công bố 11 chiếc hộp mai táng, có niên đại hơn 2.000 năm tuổi, bị đánh cắp cách đó không lâu.

Những chiếc hộp mai táng được phát hiện ở Israel. Ảnh: IAA
Fox News cho hay, số hộp này được cảnh sát Israel tịch thu hôm 28/3 ở vùng ngoại ô của Jerusalem. Khi phát hiện chúng có dấu hiệu là hiện vật khảo cổ, cảnh sát đã thông báo với Cơ quan Cổ vật Israel (IAA).
Theo các chuyên gia, những chiếc hộp này được sử dụng để đặt hài cốt của người đã qua đời. Chúng có thể có từ giai đoạn Đền thờ thứ hai (Second Temple, năm 516 trước Công nguyên đến năm 70 sau Công nguyên).
Một số hộp mai táng có niên đại 2.000 năm tuổi được khắc hình trang trí, chạm khắc công phu và thậm chí cả tên người. Hình khắc tượng trưng cho sự thịnh vượng và vị trí xã hội cao của người được chôn cất. Bên trong chiếc hộp là các mảnh xương, cùng với dấu vết còn sót lại của những thứ mà nhóm chuyên gia cho là đồ gốm chôn cùng người chết.
Eitan Klein, phó giám đốc IAA, tin rằng số hộp này có nguồn gốc từ một khu vực gần núi Scopus. Các tay trộm có thể đã lấy cắp từ một hang động chôn cất số cổ vật này, hoặc hang động có thể được phát hiện tình cờ trong một dự án khai quật hay xây dựng nào đó.
Nhóm chuyên gia cho rằng, từ mỗi hộp chôn cất, họ có thể hiểu được thêm nhiều khía cạnh khác về mặt ngôn ngữ, nghệ thuật, văn hóa và phong tục của người xưa.
Theo phong tục của người Do Thái sinh sống trong giai đoạn này, người chết sẽ không được chôn cất ngay lập tức mà được đưa vào hang động trong một năm. Hài cốt của họ sau đó sẽ được cất giữ trong những chiếc hộp đặc biệt.
Linh Anh

Gốm sứ Long Tuyền thời Nguyên (từ thế kỷ 14 trở đi)

Trong giai đoạn này, công nghệ sản xuất có sự phát triển sâu và rộng hơn. Các thợ làm gốm có khả năng làm ra những chiếc bình, lọ và đĩa lớn để đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng ở nước ngoài chủ yếu từ khu vực Đông Nam Á và Tây Á. Những chiếc bình lớn như vậy thể hiện kỹ thuật điêu luyện của các thợ gốm Long Tuyền. Các mép cong uốn lượn trên sản phẩm là một thách thức cần được giải quyết tức thì.

Chiếc bình thời Nam Tống này được khai quật tại một kho báu ở Tứ Xuyên. Những chiếc bình lớn kiểu như vậy được sản xuất với số lượng đáng kể trong thời Nguyên, với nhiều hình trang trí cùng họa tiết hình hoa được chạm nổi/khắc. Trên phần thân sản phẩm cũng có những đường gân. Những loại bình tương tự như trên cũng được tìm thấy trên xác tàu Sinan có niên đại từ năm 1323 trước CN 

Một chiếc bình lớn với họa tiết hình hoa. Hầu hết chúng có niên đại vào sau thời Nguyên

Lư hương và bình đựng nước thời Nguyên. Loại bình đựng nước có gân trên phần thân được sản xuất với số lượng lớn cho các thị trường quốc tế trong thời Nguyên

Các loại bình lớn tương tự được tìm thấy trên xác tàu Sinan có niên đại từ năm 1323 trước CN

Những chiếc đĩa lớn với họa tiết đúc khối ví dụ như cặp cá hoặc rồng được giới thiệu trong giai đoạn cuối thời Tống. Trong thời Nguyên, rất nhiều loại đĩa này đã được trang trí thêm các dải thực vật dạng cuộn chạm khắc trên mặt trong của mẫu vật

Trong giai đoạn này, một loại  bát mới với các đường song song được khắc gần mép đã được giới thiệu. Cũng có một số phiên bản với các đường song song tiếp tục giao nhau trên phần thân bởi các đường xiên. Phần thành ngoài thấp hơn được trang trí với các cánh hoa được chạm trổ nhẹ nhàng. Chân đế dày hơn và không được tráng men bên ngoài. Thành trong của bát được trang trí với họa tiết hình hoa chạm trổ, thường gặp nhất là hoa sen. Ngoài ra còn có nhiều loại trang trí khác ví dụ như các họa tiết hình hoa tinh xảo được chạm nổi trên thành trong của mẫu vật hoặc áp dụng phương pháp phun hình hoa lên chân đế bên trong. Xin vui lòng tham khảo những mẫu vật ở dưới. Loại bát này có bầu được mở rộng trong đó có một đường cong dàn đều và vành miệng loe đã trở nên chiếm ưu thế. Đây là loại bát phổ biến cho đến tận ngày nay.

Mẫu vật với các đường song song gần mép và họa tiết được chạm mờ trên thành trong

Mẫu vật với các đường song song giao nhau bởi các đường xiên

Mẫu vật được chạm nổi họa tiết hình hoa ở thành trong

Các loại bát đĩa với cánh hoa sen mảnh mai được chạm trổ ở thành ngoài tiếp tục được sản xuất. Chân đế trở nên dày hơn. Một dòng sản phẩm mới với họa tiết chạm khắc hình hoa/thực vật trên thành trong cũng được giới thiệu. Họa tiết trang trí mới này cũng xuất hiện trên những loại bát đĩa với họa tiết đơn giản trên thành trong. Các bát và đĩa với kích cỡ lớn hơn cũng được thêm vào dòng sản phẩm này. Cốc uống rượu cũng bắt đầu xuất hiện trong thời kỳ này.

Thành chân đế trở nên dày hơn. Mẫu vật hoàn thành có khắc cánh hoa sen trở nên bớt tinh xảo đặc biệt là các mảnh mẫu vật vào giai đoạn sau thời Nguyên

BÁT THỜI NGUYÊN VỚI HỌA TIẾT CÁNH SEN TINH XẢO VÀ CÁC HÌNH CHẠM KHẮC TRỪU TƯỢNG TRÊN THÀNH TRONG

Ở nước ngoài rất nhiều người có nhu cầu sử dụng bát đĩa lớn. Mẫu vật này có đường kính 26cm. Cũng có nhiều sản phẩm có kích cỡ đường kính lớn hơn.

Hình dáng các loại đĩa nhỏ giống như một cái chậu làm từ các thanh tre được giới thiệu trong thời Nguyên

Một mâu vật khác với hoa văn đơn giản được chạm khắc

Một vài ví dụ về cốc uống rượu
Các bình đựng nước với kích cỡ khác nhau được sản xuất với ố lượng lớn để đáp ứng nhu cầu của hầu hết người tiêu dùng tại Đông Nam Á. Chúng bao gồm các loại có quai trên vai và các loại không. Phần thân bình hoặc được để trống hoặc được trang trí với họa tiết chạm đúc, phổ biến nhất là rồng và hoa.

Họa tiết trang trí sản phẩm cho các loại đồ nung lần một không tráng men được sử dụng rộng rãi trong thời Nguyên. Có một số bức tượng nhỏ với các phần thân ví dụ như khuôn mặt và hai tay là ở hình thức đồ nung lần một. Sau khi nung, họa tiết không tráng men sẽ bị ôxi hóa trở thành màu da cam. Một yếu tố trang trí khác là việc ứng dụng điểm sắt nâu trên bình. Trong một vài mẫu vật dưới đây, chúng ta có thể thấy rằng họa tiết chạm đúc trên đồ nung lần một và điểm sắt được áp dụng trang trí trên bình.

Bình Yuhuchun thời Nguyên được trang trí với những điểm/đốm nâu

Đĩa men ngọc Long Tuyền thời Nguyên với hình bông hoa đất nung ở mép
Vòng không tráng men ở bên ngoài thành đĩa và các bông hoa chạm nổi cho thấy rằng đây là một sản phẩm có niên đại từ cuối thời Nguyên.

Trong quý thứ hai của thế kỷ 14, các thợ gốm áp dụng công nghệ tráng men đơn lớp cho hầu hết các sản phẩm. Dưới quan điểm kinh tế, điều này là không có gì phải bàn cãi. Nhu cầu ở nước ngoài là rất lớn và sẽ không thực tế về mặt kinh tế để sử dụng kỹ thuật tráng phủ đa lớp tốn thời gian. Lớp men giờ đây mỏng hơn và màu sắc chủ yếu là xanh hạt đậu/xanh xám. Để bù đắp cho việc sử dụng ít men hơn, các hoa vặn chạm khắc hoặc chạm nổi được sử dụng. Lớp men màu xanh như ngọc bích mà thường được tìm thấy trong gốm sứ đầu thời Nguyên nay về cơ bản đã hoàn toàn biến mất vào cuối thời Nguyên. Đối với một số bát/đĩa bình dân, một vòng không tráng men được bào trên mặt trong để hỗ trợ việc xếp các sản phẩm khi nung. Công nghệ sản xuất hàng loạt này được áp dụng rộng rãi bởi các lò sản xuất tại phía Bắc và Nam Trung Quốc. Xin vui lòng tham khảo các mẫu vật dưới đây.

Trong giai đoạn trước, phần thành chân đế của chiếc đĩa được gọt tỉa để cạo hết lớp men. Nó tạo thành một chiếc đĩa nhỏ hỗ trợ trong khi nung. Ở cuối thời Nguyên, chân đế cùng phần thành được tráng men toàn bộ. Thay vào đó, phần thành ngoài có một khu vực đặt vòng không tráng men. Nó cho phép chiếc vòng hình đĩa hỗ trợ việc đặt xếp các sản phẩm trong khi nung.

Một chiếc đĩa lớn với thành chân đế gọt tỉa để cạo bỏ lớp tráng men. Hình thức này với kiểu làm thon gọn dần đươc tìm thấy trong xác tàu Sinan có niên đại từ năm 1323 trước CN.

Đĩa lớn tiêu biểu thời Nguyên có thành phần chân rộng hơn và hơi xiên. Các mẫu vật thời Minh có thành chân đế hẹp hơn và phần thành rộng hơn

Phương pháp sử dụng vòng không tráng men ở bên ngoài đĩa/bía tiếp tục vào thời Minh. Đối với một số dòng sản phẩm đĩa ví dụ như phần chân đế thụt vào như được mô tả dưới đây, rõ ràng việc xác định niên đại là rất khó khan. Chúng thường có cái dải dọc được chạm nổi ở thành trang và hoa văn chạm nổi ở chân đế trong, thông thường nhất là hoa. Chúng được giới thiệu lần đầu vào những năm cuối cùng của thời Nguyên và tiếp tục được sản xuất trong đầu thời Minh. Những loại đĩa này được phủ men dày, nặng và nung dưới nhiệt độ cao. Các loại đĩa tương tự như loại dưới đây được tìm thấy trên xác tàu Turiang có niên đại từ quý cuối cùng của thế kỷ 14 (thời đại Minh Thái Tổ).

Một ví dụ khác về họa tiết hình hoa chạm nổi được thể hiện dưới đây. Đa số đều thuộc đầu thời Minh và phần lớn được sản xuất trong giai đoạn đầu thời Minh. Tuy nhiên, chúng đã sẵn sàng được sản xuất từ cuối thời Nguyên. Các mẫu vật đĩa lớn với họa tiết hình hoa được chạm nổi vừa được tìm thấy trên một xác tàu có niên đại từ thời Nguyên gần Quảng Ngãi, miền Trung Việt Nam.  Tàu này chứa rất nhiều đồ gốm Long Tuyền, nhưng cũng có cả đồ gốm Phúc Kiến và một số bình đựng nước được trang trí bằng điểm nâu trên nền xanh và trắng từ thời Nguyên.

Một chiếc đĩa tráng men ngọc thời Nguyên vừa được vớt gần đây (tháng 9-2012) từ một xác tàu có niên đại từ thời Nguyên gần Quảng Ngãi, miền Trung Việt Nam

Bên cạnh những mẫu vật với mép tròn trơn, có một số mẫu vật có mép hình sò điệp. Chíc đĩa này nông hơn và thành đĩa uốn cong nhẹ về phía chân. Thành tráng men cùa chân đế cũng tròn. Tôi đã thấy một chĩa đĩa có mép sò điệp tương tự có ghi ngày xinyou (辛酉) tương ứng (năm 1381 trước CN có nghĩa là thời Minh Thái Tổ) được khắc chạm trên mặt vòng không tráng men.

Gốm sứ Long Tuyền cuối thời Nam Tống/đầu thời Nguyên (quý 2 đến cuối thế kỷ 13)
Cho đến giai đoạn cuối giữa thời Nam Tống, các thợ gốm Long Tuyền giới thiệu một  sản phẩm tráng men mới. Men đá vôi truyền thống được thay thế bằng men vôi-kiềm. Men vôi-kiềm có độ nhớt cao và độ bóng nhẹ nhàng hơn. Để mô phỏng các hiệu ứng nhìn giống như ngọc bích, độ dày của men đã được tăng lên bởi kĩ thuật tráng phủ đa lớp. Rất nhiều mảnh men ngọc được sản xuất trong suốt giai đoạn cuối thời Tống đến đầu thời Nguyên có nhiều lớp tráng men. Đá gốm được sử dụng trong các loại bình được trộn với đất sét “zijin” (màu tím đỏ).  Hỗn hợp mới này giúp sản xuất ra một sản phẩm bằng sứ nhẹ và mỏng với chất lượng cao. Hiện nay, nhiều quan điểm cho rằng các thợ gốm Long Tuyền học và áp dụng kỹ thuật này từ đồ gốm Guan thời Nam Tống.
Cho đến nay, các mẫu vật có niên đại cổ nhất là hai bình với họa tiết là các đường cung được khai quật từ mộ của Cheng Daya (程大雅) ở Zhejiang Songyang (浙江松阳).  Mộ này có niên đại từ năm Thanh Viễn (庆元元年) thứ nhất, nghĩa là năm 1197 trước CN. Các bình này cho thấy dấu hiệu hai lớp tráng men đã được sử dụng. Các bình này tương tự như các mẫu vật dưới đây.

Hai loại men ngọc chất lượng cao được sản xuất. Một loại là một lớp men dày được phủ lên đồ nung lần một có màu trắng (với số lượng đất sét zijin ít hơn), và loại thứ hai là một lớp men dày theo kiểu Guan với đồ nung lần mootf có màu đen mỏng hơn (với số lượng đất sét zijin được sử dụng nhiều hơn). Giai đoạn từ cuối thời Nam Tống đến đầu thời Nguyên là kỷ nguyên vàng cho việc sản xuất men ngọc. Các loại bình được làm ra rất tinh xảo, tráng men mỏng với kỹ thuật cao. Lớp men ánh màu ngọc bích dày có chất lượng tuyệt vời từ màu xanh lá cây bột mềm (fenqing (粉青)) và màu xanh lá cây mận (meizhiqing (梅子青)) thể hiện cho hai loại men thành công nhất được săn lùng bởi nhiều nhà sưu tập. Cả hai loại đều được nung dưới nhiệt độ thấp hơn. Màu xanh lá cây mận được nung với nhiệt độ cao hơn và có màu xanh ngọc bích rõ ràng và trong suốt. Màu xanh lá cây bột mềm được nung với nhiệt độ thấp hơn cho ra lớp men kém trong suốt nhưng ánh ngọc bích nhẹ nhàng hơn. Trong giai đoạn thời Nam Tống và đầu thời Nguyên, men fenqing chiếm ưu thế trong khi men meizhiqing thường được tìm thấy trong thời Nguyên. Ngoài ra còn có một số sản phẩm với men màu vàng nhạt hoặc màu cam, là kết quả của quá trình ôxi hóa vô tình xảy ra trong quá trình nung.

Các mẫu vật sử dụng men meizhiqing

Các mẫu vật sử dụng men fengqing

Gốm sứ Long Tuyền của thời kỳ này đặc biệt nhấn mạnh trên lớp men để mang lại tính thẩm mỹ cao cho sản phẩm. Tuy nhiên, các hình trang trí được sử dụng rất thưa thớt. Hình thức được nhấn mạnh với các đường viền rõ ràng và các đường dọc hoặc ngang trên than sản phẩm để tạo hiệu ứng gân. Hiệu ứng gân kế thừa từ các đường rung nhẹ trên các loại bình. Trong thời gian nung, lớp men dày chảy dọc xuống các đường gân nhô ra. Do vậy, men trở nên mỏng và có màu nhạt hơn. Một mẫu vật điển hình là chiếc bình ở trên với các đường hình cung và lư hương dưới đây.

So với thời kỳ trước, có nhiều loại bình hơn. Các mẫu mới của bình, bát, đĩa, bình đựng nước và lư hương đã được giới thiệu. Chúng thường có kích cỡ khá nhỏ. Kiểu trang trí phổ biển nhất là các đường hình cung hướng lên trên, cánh hoa sen và các họa tiết bài trí sản phẩm như cá, hoa mẫu đơn, rồng, phượng và hoa, vv. Ở thời này người ta ít dùng kĩ thuật khắc/chạm vì lớp men dày và đục hơn sẽ che hết các hoa văn kiểu này.

Bình hình Cong cổ xưa

Bình đựng nước có niên đại cuối thời Nam Tống/đầu thời Nguyên

Bình được khai quật từ hầm mộ có niên đại từ năm 1205 trước CN

Năm thứ nhất Nam Song Xian Chuan (Năm 1265 trước CN)

Hai loại lư hương khác đầu tiên được sản xuất ít nhất là vào đầu thời Nguyên

Bình thời Nam Tống, loại tương tự được tiếp tục sản xuất trong thời Nguyên

Vào khoảng giữa thế kỷ 13, những loại bát với cánh hoa sen lớn hơn và chân đế dày tiếp tục được giới thiệu. Tuy nhiên, một phiên bản tinh tế hơn với lớp tráng men mỏng hơn và cánh hoa sen thanh mảnh hơn đã được giới thiệu và ngay lập tức thay thế các loại trước đó. Chân đế mỏng hơn và được tỉa tót cẩn thận hơn. Các họa tiết hình hoa sen được chạm khắc trên bình trở nên đặc biệt phổ biến trong thời kỳ này. Các loại đĩa có kích cỡ khác nhau với một đường cắt ngang và hoa văn chạm khắc hình cánh sen ở thành ngoài đã xuất hiện và trở nên phổ biến trên thị trường quốc tế. Các sản phẩm này hoặc là được để trống không trang trí hoặc là có các họa tiết đơn giản như đôi cá, rồng, rùa hoặc hoa ở mặt trong. Sự phổ biến của những sản phẩm này tồn tại và chúng được sản xuất với số lượng lớn để xuất khẩu trong thời Nguyên. Rất khó để phân biệt những sản phẩm này trong thời Nam Tống đến đầu thời Nguyên. Nhìn chung, chất lượng sản phẩm giảm xuống rõ rệt sau giai đoạn đầu thời Nguyên. Các sản phẩm hoàn thiện có xu hướng thô hơn với chân đế dày hơn do người thợ không cẩn thận khi thực hiện.

Một loại bát tương tự có niên đại năm Deyou (德祐元年) thứ nhất (năm 1275 trước CN) được khai quật tại một hầm mộ ở Lisui

Bát được chạm trổ hình cánh sen với chân đế ngoài không tráng men xuất hiện vào khoảng giữa thời Nam Tống và trở nên phổ biến trong suốt phần còn lại thời Tống và đầu thời Nguyên. Phiên bản tinh tế hơn với các cánh sen thon dài hơn và chân đế mỏng được tỉa tót cẩn thận và lớp tráng men được bao phủ bên ngoài sản phẩm xuất hiện cuối thời Tống và tiếp tục được sản xuất trong giai đoạn đầu thời Nguyên nhưng với thành bát dày hơn và không được tỉa tót cầu kì.

Các dạng khác nhau của đĩa, xuất phát từ các kích cỡ khác nhau từ 12 đến 22cm

Các mảnh vỡ trong lò với tấm phủ dính kèm cho thấy rằng tấm phủ cũng được nung cùng.
Các loại bát với tấm phủ như này được giới thiệu vào cuối thời Nam Tống và tiếp tục được sản xuất trong thời Nguyên.

Một bình đựng nước cỡ nhỏ tương tự với họa tiết cánh sen mảnh mai hơn như được nói ở trên đã được tìm thấy tại một ngôi mộ tại Giang Tây có niên đại năm Jingding (景定四年) thứ tư, nghĩa là năm 1263 trước CN. Mẫu vật này có các dòng đan xen nhau tại phần thân trung tâm. Phần then được hình thành bởi hai phần nối với nhau tại phần trung tâm. Cúng với bình đựng nước hình quả dưa, chúng rất phổ biến trên thị trường Đông Nam Á trong thời Nguyên.

Bình đựng nước hình quả dưa thời Nam Tống. Phổ biến vào thời Nguyên và thường được tìm thấy tại Đông Nam Á.

Đĩa thời Nam Tống với họa tiết rồng. Chúng đặc biệt phổ biến trong thời Nguyên
Đối với thị trường nội địa Trung Quốc, có một loại bình đựng lúa rất thú vị mà luôn đi theo cặp, một cái có họa tiết hình rồng và một cái có họa tiết hình hổ xoay tròn quanh cổ bình. Chúng đã thay thể loại bình với vòi dạng ống được sản xuất trong thời Bắc Tống và đầu thời Nam Tống.

Bình đựng lúa với họa tiết hình rồng và hổ

Đồ gốm Long Tuyền kiểu Guan sử dụng bột phủ đen

Men ngọc với một lớp tráng men dày và đồ nung lần thứ nhất màu đen với thành mỏng được tìm thấy với số lượng nhỏ trong số các mảnh vỡ ở các khu vực lò nung tại Dayao, Long Tuyền (大窑).  Căn cứ theo các khai quật khảo cổ, lò nung tại Long Tuyền Xikou Wa Yaoyang (溪口瓦窑垟) sản xuất số lượng lớn các sản phẩm gốm sử sử dụng bột phủ màu đen. Đặc trưng của những sản phẩm này là lớp chân đế mỏng và lớp tráng men dày thường phát ra tiếng kêt, trong suốt hơn và sáng hơn so với các mẫu vật được tìm thấy thuộc gốm sứ Guan thời Nam Tống điển hình. Nhưng cũng có một số lượng nhỏ với men fenqing có màu sắc dịu hơn, khó phân biệt với gốm sứ Guan chính thống. Trong những năm gần đây, một vài mẫu vật trong bộ sưu tập của Nhật Bản đã từng được coi là gốm sứ Guan thời Nam Tống nay được phân loại lại là gốm sứ Long Tuyền với bột phủ đen.

Các sản phẩm mô phỏng kiểu gốm sứ Guan của Long Tuyền. Nhìn chúng các sản phẩm này đều được phủ bột đen do có số lượng lớn đất sét zijin và được tráng men.

Quan điểm nói chung là công thức bột phủ và men tráng được áp dụng cho gốm sứ kiểu Guan thời Nam Tống. Chúng được sản xuất trong suốt giai đoạn cuối thời Nam Tống trong khoảng đầu thế kỷ 13 hoặc sớm hơn một chút. Một vài các mẫu vật được sản xuất như đồ cống nạp cho các cung điện. Một số lượng khá lớn các bình theo kiểu bình cổ xưa tương tự với đồ gốm Guan. Chúng bao gồm các các loại lư hương, lọ, bát, đĩa, ống nhổ, vv vô cùng đa dạng. Nói chung, đây đều là đồ giả gốm Quan của Long Tuyền (龙泉仿官).
Trong những năm gần đây, một số học giả men ngọc của Trung Quốc đã cho rằng gốm sứ Xikou chính là gốm sứ Ge (哥窑). Văn bản thường được trích dẫn nhất ủng hộ quan điểm của họ là đoạn văn từ thời nhà Minh trong Chun Feng Tang Sui bi (陆探的春风堂随笔) của Lu Tan. Về bản chất văn bản này nói rằng trong thời Tống, có hai anh em họ Zhang (章) sản xuất đồ gốm men ngọc tại Chuzhou (处州), nghĩa là tên cổ xưa của Long Tuyền.  Người em (第) sản xuất đồ gốm phủ bột trắng và người anh (哥) sản xuất đồ gốm tráng men phủ bột đen. Trong tiếng Trung, Ge có nghĩa là anh, do vậy đồ gốm anh ta sản xuất được được đặt tên là gốm Ge. Một số thậm chí đã cho rằng gốm Ge được sản xuất sớm hơn gốm Guan thời Nam Tống và các thợ gốm Guan thời Nam Tống đã học và áp dụng công nghệ của gốm Ge. Do đó, họ  kết luận rằng gốm Ge là loại gốm Guan thời Nam Tống có niên đại lâu đời nhất. Có rất ít người ủng hộ quan điểm như vậy và các phát hiện khảo cổ học tại các khu vực lò nung ở Long Tuyền cho đến nay cũng không ủng hộ quan điểm này.

Lư hương và Bình dạng tương tự với những mẫu vật được tìm thấy thuộc gốm Guan thời Nam Tống

Mẫu vật Long Tuyền mô phỏng gốm Guan

(Còn nữa)

Chiếc giường gỗ khảm nhiều họa tiết cầu kỳ mới được phát hiện ở Anh hóa ra là chiếc giường của vua Henry VII (1457 – 1509). Chiếc giường được đóng bằng gỗ sồi thượng hạng với những chi tiết trang trí đẹp mắt. Trên khung giường còn có những câu trích dẫn từ trong kinh thánh.
Chiếc giường này trước đó đã được đem ra bán đấu giá, nhưng khi đó, người ta chỉ biết đây là một món đồ cổ, vì vậy, chiếc giường chỉ được trả 2.200 bảng Anh (hơn 77 triệu VNĐ). Người ta đã tìm thấy nó ở một bãi tập kết đồ phế liệu, nằm trong khuôn viên một bãi đậu xe ở thành phố Chester (Anh).
Giờ đây, khi nhiều chi tiết đặc biệt trên chiếc giường bắt đầu được chú ý nghiên cứu, người ta mới phát hiện ra nó là một trong những món đồ cổ có giá trị nhất trên thị trường buôn bán cổ vật ở Anh hiện nay. Ước tính, hiện tại, chiếc giường này có giá khoảng 20 triệu bảng (tương đương 704 tỉ VNĐ).

Chiếc giường được đóng bằng gỗ sồi thượng hạng, có nhiều họa tiết trang trí cầu kỳ, tinh xảo.

Chiếc giường này được đóng khi vua Henry VII kết hôn hồi năm 1486. Vua Henry VII chính là vị vua khai sinh ra triều đại Tudor của nước Anh. Người ta cho rằng rất có thể con trai của nhà vua – vua Henry VIII – cũng đã được sinh ra trên chiếc giường này.

Vua Henry VIII từng thay đổi cả nền tôn giáo Anh khi quyết định ly khai Giáo hội Công giáo Anh ra khỏi Giáo hội Công giáo La Mã, kể từ đó, người trị vì nước Anh cũng đồng thời là người đứng đầu hệ thống nhà thờ của Anh.
Hiện giờ, chiếc giường gỗ sồi này được coi là một trong những món đồ cổ quan trọng nhất ở Anh và cũng là món đồ cổ Hoàng gia có giá trị nhất hiện nay.
Người ta cho rằng vua Henry VII có lẽ đã mang theo chiếc giường này trong một chuyến vi hành, có lẽ trong chuyến đi đã phát sinh lý do nào đó khiến chiếc giường bị bỏ lại, dẫn đến thất lạc.
Hơn 5 thế kỷ sau, người ta mới phát hiện ra chiếc giường nằm chỏng chơ trong một bãi đậu xe, không hề được che phủ, bảo quản, chịu đựng mưa nắng suốt hàng trăm năm, nhưng nhờ chất liệu gỗ thượng hạng nên cho tới tận hôm nay, chiếc giường vẫn còn ở tình trạng hoàn hảo.
Một người đàn ông có tên Ian Coulson đã rất may mắn khi mua được chiếc giường này, giờ đây, anh đang nắm giữ trong tay cả một gia tài. Hiện tại, anh Coulson – một chuyên gia trong lĩnh vực đồ cổ – đang phục chế chiếc giường về trạng thái nguyên bản.
Kể từ năm 2010, khi mua được chiếc giường này, anh Coulson đã tin rằng nó là một món đồ cổ có giá trị, rằng đây là chiếc giường Hoàng gia thuộc triều đại Tudor duy nhất còn tồn tại cho tới hôm nay.

Chiếc giường cổ đã được chế tác sau khi vị vua đầu tiên của triều đại Tudor kết hôn vào năm 1486.

Đây được coi là một trong những hiện vật lịch sử có giá trị nhất trên thị trường đồ cổ của Anh hiện nay.

Vua Henry VII là người khai sinh ra triều đại Tudor của Anh, ông là cha của vua Henry VIII – người đã tách Giáo hội Công giáo Anh ra khỏi Giáo hội Công giáo La Mã. Quyết định này xuất phát từ việc vua Henry VIII muốn lấy vợ mới.

Theo đức tin của các tín đồ theo đạo Thiên Chúa, một cặp đôi khi đã thề nguyền gắn bó trước Chúa thì không bao giờ được phép rời xa. Trong suốt cuộc đời, vua Henry VIII có tổng cộng 6 người vợ – một việc chưa từng có đối với các vị vua Anh trước đó.

Bích Ngọc

Sắc phong cổ được phát hiện ở đền Am không còn nguyên vẹn, phần bao quanh đã bị rách nhưng nét chữ và các họa tiết trang trí, ấn triện nhà vua còn khá rõ ràng.

Chiều 24/3, ông Hồ Bách Khoa, trưởng Ban quản lý Khu di tích quốc gia đặc biệt Nguyễn Du (đóng tại xã Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh) cho biết, nhóm nghiên cứu dữ liệu di sản của đơn vị đã phát hiện được một đạo sắc phong cổ quý hiếm liên quan đến quan Thái úy Tô Hiến Thành, một danh nhân kiệt xuất về chính trị, quân sự và văn hóa dưới thời vương triều nhà Lý là Lý Anh Tông (1133 – 1174) và Lý Cao Tông (1175 – 1209).
Sắc phong cổ này được phát hiện ở đền Am (ở xã Xuân Liên, huyện Nghi Xuân) và không còn nguyên vẹn. Xung quanh sắc phong đã bị rách, tuy nhiên nét chữ, các họa tiết trang trí, ấn triện nhà vua vẫn còn khá rõ ràng.
Niên hiệu ghi rõ trên sắc phong là “Đồng Khánh nhị niên thất nguyệt sơ nhất nhật – tức ngày 1 tháng 7 năm Đồng Khánh thứ 2, 1887”.

Sắc phong cổ quý hiếm vừa được phát hiện. Ảnh do ban quản lý khu di tích cung cấp
Theo ông Khoa, nội dung của đạo sắc cổ vừa phát hiện được tạm dịch ra là năm Đồng Khánh thứ 2-1887. Nhà vua đã phong thần cho quan Thái úy Tô Hiến Thành vì ông đã có công khai hoang lấn biển  tại các vùng ven biển thuộc tỉnh Quảng Ninh, Thanh Hóa và Hà Tĩnh ngày nay. Được biết, đây là lần đầu tiên phát hiện được sắc cổ tại Hà Tĩnh có liên quan đến việc phong thần cho quan Thái úy Tô Hiến Thành. Đây là một sắc phong cổ rất quý hiếm, cần được lưu giữ nghiêm ngặt để phục vụ công tác nghiêm cứu lịch sử.

Nguồn Zing News