Dân gian phương Đông dùng thuyết “tam đình cửu tự” (thân 3 khúc: đầu, thân, đuôi, kết hợp từ 9 nét khác nhau của 9 loài vật có thật gồm “cửu tự” là chín nét giống, gồm: sừng giống nai, đầu giống đà, mắt giống thỏ, thân giống rắn, bụng giống trai, vảy giống cá, ngón chân giống chim, chân giống hổ, tai giống bò) để nói lên đặc trưng tổng hợp ấy, và để lý giải vị trí bá chủ vạn vật của rồng.

1. Nguồn gốc Bách Việt của rồng

Nghiên cứu cho thấy rồng Đông Á mang nguồn gốc Bách Việt cổ (cộng đồng cư dân cổ thuộc ngữ hệ Austro-asiatic cư trú từ hạ lưu Dương Tử đến Bắc Đông Dương, trong đó có tổ tiên Lạc Việt) trên cơ sở của sự kết hợprắn, cá sấu và nhiều loại vật khác. Rồng mang một số đặc trưng quan trọng liên quan đến văn hóa Bách Việt như

(1) nguyên mẫu chính từ rắn hoặc cá sấu, tức các loài động vật phổ biến của phương Nam (Rồng có các nguyên mẫu chính gồm rắn, cá sấu, cá, lợn, trâu, ngựa, hổ, chó, tia chớp, sinh thực khí nam – xem Nguyễn Ngọc Thơ: “Về vấn đề nguyên mẫu của Rồng Trung Hoa”, Tập san KHXH&NV, 2007),

(2) tính cách thích nước và sinh sống ở môi trường sông nước; và

(3) rồng là sản phẩm tổng hợp của tư duy âm dương phương Nam.

Theo nhà ngôn ngữ học Nguyễn Tài Cẩn (2000), tên gọi Rồng vốn xuất hiện trong tiếng Việt và một số ngôn ngữ thuộc tiểu chi Proto Việt-Chứt; từ Thìn trong thập nhị địa chi là tên gọi do người Hán vay mượn từ ngôn ngữ Bách Việt cổ. Người Bách Việt, mà cụ thể là Lạc Việt, với truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ, tự xem mình là “conRồng cháu Tiên”. Nhiều nhà nghiên cứu Trung Hoa cũng đồng nhất quan điểm này. Tác giả Văn Nhất Đa trong chuyên khảo “Đoan ngọ khảo” (1993) gắn nguồn gốc xuất hiện của rồng với tết Đoan ngọ và tục đua thuyền rồng của cư dân Ngô Việt vùng hạ lưu Dương Tử. Ngày nay, các vùng đất Nam Trung Hoa, Việt Nam, Đài Loan, Okinawa vẫn còn tục đua thuyền rồng trong các dịp đón năm mới, tết Đoan ngọ hay lễ hội truyền thống (Trịnh Tiểu Lô 1997). Tác giả Trung Hoa Nghê Nông Thủy (2010) chứng minh nguồn gốc Bách Việt của tết Đoan ngọ cùng tục đua thuyền rồng, sau được người Trung Hoa tiếp nhận và gắn thêm chức năng cứu Khuất Nguyên để giáo dục cội nguồn. Nhà dân tộc học người Nga D.V. Deopik (1993) từng viết “Rồng là con vật đặc thù chung cho tất cả các dân tộc Việt và chính từ đây nó đã đi vào văn hóa Trung Hoa”. Còn nhà Việt Nam học người Nga N. I. Niculin cũng nhận xét: “Trong văn hoá truyền thống của người Việt, hình tượng con Rồng – một con vật tưởng tượng – trở thành biểu tượng quan trọng nhất… Chính người Việt từ ngàn xưa đã biết trồng lúa nước và đánh cá… Hoàn toàn có cơ sở để cho rằng hình tượng con rồng trong văn hoá Trung Hoa có nguồn gốc từ phương Nam, từ vùng Đông Nam Á, từ Việt Nam và các quốc gia láng giềng….” (Xem Xem Trần Ngọc Thêm, Nguyễn Ngọc Thơ: “Nguồn gốc con rồng nhìn từ văn hóa học”,Tập san KHXH&NV, 2011).

Từ chiếc nôi Bách Việt, rồng lan truyền ra xung quanh, tại mỗi địa phương rồng khoác lên sắc thái văn hóa của riêng địa phương mình. Chính vì vậy, rồng đã trở nên đa dạng về chủng loại và hình dáng, tạo nên một “Gia tộc họ rồng” cực kỳ đa dạng về hình thức lẫn chức năng.

2. Gia tộc họ rồng

   Lấy giới tính làm tiêu chí phân loại thì có hai loại rồng đực đuôi có hạt châu hoặc chỉ có chiếc đuôi đơn thuần và rồng cái đuôi phân nhánh thành hoa văn hoa cỏ.

Thứ hai là tiêu chí nguyên mẫu. Rồng hình thành từ sự kết hợp đa loài, dù vậy vẫn có thể nhận diện loài vật đặc trưng nhất. Tiêu biểu có rồng rắn, rồng cá sấu, rồng cá, rồng ngựa, rồng hổ, rồng chó, rồng chim, rồng thuồng luồng (giao long), rồng kỳ đà, rồng cáo…

Còn nếu dựa vào tứ chi của rồng để phân thì có các loại rồng 5 móng, 4 móng, 3 móng; không chân và rồng có tứ chi là hoa văn cây cỏ. Rồng 5 móng là loại rồng chuẩn, từ đầu Công nguyên trở đi đã trở thành biểu tượng của vua chúa, thường xuyên bị hoàng gia lũng đoạn, dân gian bị cấm dùng. Quan lại chỉ được phép dùng rồng 4 móng, có thời kì bị bắt buộc dùng hình mãng xà (như thời Minh ở Hồng Kông). Rồng không chân thường được hiểu là thuồng luồng, xuất hiện nhiều trong truyền thuyết dân gian. Rồng có tứ chi phát triển thành hoa văn hoa cỏ thường được dùng nhiều trong nghệ thuật trang trí kiến trúc hay hội họa truyền thống.

                                                                       Quỳ long

–    Trong truyền thuyết phương Đông, rồng có chín con với hình dáng và sở thích hoàn toàn khác nhau, bao gồmbị hí, xi vẫn, bồ lao, bệ ngạn, thao thiết, công phúc, nhai xế, toan ngê, tiêu đồ; bên cạnh là một số linh vật họ rồng khác nữa như tù ngưu, phụ hý, trào phong, tỳ hưu, hải trãi v.v. [Nguyễn Ngọc Thơ: Rồng Trung Hoa, Luận văn thạc sỹ, 2003].

3. Rồng qua các thời kỳ

Con rồng đã từng là một tô tem trong tín ngưỡng sơ khai của người Việt Nam. Dân Việt cổ có tục xăm mình, phổ biến trong số ấy là họa tiết rồng (giao long). Theo ghi chép trong Hoài Nam Tử và Sơn Hải Kinh, rồng được người Việt xưa xăm lên đùi để khi xuống nước “tránh bị giao long làm hại”. Đến đời vua Trần Anh Tông (1293-1314) mới chấm dứt tục xăm mình. Rồng là hình tượng của mưa thuận gió hòa, là linh vật đứng vào hàng bậc nhất trong tứ linh “long, lân, quy, phụng”. Hình tượng rồng thời đại Hùng Vương là một linh vật thân dài có vẩy như cá sấu được chạm trên các đồ đồng, đặc biệt là trên trống đồng.

Qua thời kỳ Bắc thuộc, con rồng Việt Nam dần xuất hiện rõ nét dưới thời Lý. Thủ đô Thăng Long được đặt tên theo thế “rồng bay”. Rồng thời Lý là con vật mình dài như rắn, thường thân trơn, lưng có vây, thân uống cong nhiều vòng uyển chuyển theo hình sin mềm mại và thoải nhỏ dần về phía đuôi, tạo cảm giác dòng văn hóa dân gian mượt mà dài vô tận. Rồng có bốn chân, mỗi chân có ba móng cong nhọn. Đầu rồng ngẩng cao, há miệng rộng với hai hàm răng nhỏ đang vờn đớp viên ngọc quý. Từ mũi thoát ra mào lửa. Trên trán rồng có một hoa văn giống hình chữ “S”, tượng trưng cho sấm sét, mây mưa [Xem Mỹ thuật thời Lý, 1973]. Trên đại thể, rồng thời Lý là rồng văn, rồng Phật giáo.

Hình tượng con rồng thời Trần có nhiều biến đổi so với thời Lý. Đây là thời kì người Việt Nam ba lần đánh bại quân thiện chiến Nguyên Mông, do vậy triều Trần được cho là triều đại trọng võ. Dấu ấn ấy có thể nhìn thấy rất rõ qua hình tượng rồng. Đầu rồng xuất hiện thêm hai chi tiết là cặp sừng và đôi tay, chiếc mào lửa ngắn hơn. Thân rồng tròn lẳn, mập mạp, nhỏ dần về phía đuôi, uốn khúc nhẹ, lưng võng hình yên ngựa. Đuôi rồng có nhiều dạng, khi thì đuôi thẳng và nhọn, khi thì xoắn ốc. Các vảy cũng đa dạng, có khi là những nửa hình nụ hoa tròn, có khi chỉ là những nét cong thanh thoát [Xem Mỹ thuật thời Trần, 1977].

Rồng thời Lê (thế kỷ XV) hoàn toàn khác biệt với rồng thời Lý-Trần. Thân rồng có xu hướng ngắn lại, tư thế đa dạng phong phú. Đầu rồng to, bờm lớn ngược ra sau, mào lửa mất hẳn, thay vào đó là một chiếc mũi to. Thân rồng lượn hai khúc lớn, chân có năm móng sắc nhọn quắp lại dữ tợn. Rồng thời Lê tượng trưng cho quyền uy phong kiến [Xem Mỹ thuật thời Lê Sơ, 1978].

Rồng thời Lê Trung hưng nhìn chung ít thay đổi so với thời Lê Sơ, điểm nổi bật là hình tượng rồng dần dà đi vào đời sống thường dân, đặc biệt là các mô típ bầy rồng con quây quần bên rồng mẹ, rồng đuổi bắt mồi, rồng vui cảnh lứa đôi v.v..

Con rồng thời Nguyễn trở lại vẻ uy nghi vương quyền. Rồng được thể hiện ở nhiều tư thế, ẩn mình trong đám mây, hoặc rồng hàm thọ, lưỡng long triều nhật, lưỡng long chầu hoa cúc, lưỡng long chầu chữ thọ v.v.. Thân rồng không dài ngoằn, uốn lượn với độ cong lớn. Đầu rồng to, sừng giống sừng hươu có nhánh phụ cùng chĩa ngược ra sau. Mắt rồng lộ to, mũi giống mũi lân hoặc sư tử, miệng há to để lộ hàm răng răng nanh chắc khỏe. Vây trên lưng rồng có tia, thân cuộn hoa văn lửa hoặc mây, phân bố dài ngắn đều đặn. Râu rồng uốn sóng từ dưới mắt chìa ra cân xứng hai bên. Hình tượng rồng dùng cho vua chân có năm móng mạnh mẽ, còn quan và tầng lớp quý tộc chỉ được pháp dùng rồng bốn hoặc ba móng, đuôi không có bờm lông, các chi tiết hoa văn lờ mờ hơn rồng cung đình. Rồng trên mái đình chùa miếu mạo thường cũng chỉ có bốn móng([1]).

Ở chức năng tâm linh, rồng được hiểu là thần thánh, phần nhiều là thiện thần. Hai trong những nguyên do biến rồng thành thần gồm (1) linh vật tổng hợp từ sự vượt trội của nhiều loài; (2) rồng có thể thiên biến vạn hóa và thông thiên kết nối nhân gian và thế giới thần tiên. Chính vì vậy, người Việt sớm nhận thức rằng rồng là hiện thân của thần linh để trị ác cứu dân, là vật cưỡi của thần tiên (như mô típ tiên cưỡi rồng trong kiến trúc đình Bắc Bộ) hay chư Phật (trong kiến trúc chùa), là linh vật chầu phục Đức Thái Thượng Lão Quân trong Đạo giáo. Sự ngự trị tối cao của rồng so với các loài vật khác còn có thể thấy trong quần thể tòa thánh Cao Đài ở Nam Bộ (trần mái Cửu Trùng Đài, cột rồng v.v.). Ở chùa An Phước (Quận 8, Tp. Hồ Chí Minh), người ta đúc thuyền hình rồng trên có năm thầy trò Đường Tăng đầu quay về Thiên Trúc với ý nghĩa rồng hộ tống, đưa Phật tử và chúng sinh thánh thiện về đất Phật.

         

Hạc rập là một đề tài được trang trí khá nhiều trên các loại đĩa trà thời Minh. Các loại đĩa trang trí đề tài chim, cây, hoa lá với cách thể hiện có một số điểm khá lạ mắt. Hình chim hai đầu, hai cánh trông như một cặp chim đang bay. Hình cây có hai gốc mọc từ đất lên nhưng cành lá lại xoắn xít, liền nhau. Đề tài này giới chơi cổ vật thường gọi là “hạc rập”, nhưng người Hoa lại gọi là đề tài “vĩnh kết đồng tâm”, vì loại đĩa này người Hoa sử dụng nhiều trong hôn lễ. Thật ra cách trang trí như trên có một ý nghĩa thật sâu sắc, độc đáo được dựa theo  điển tích “liên lý chi, tỵ dực điểu” tức “chim liền cánh, cây liền cành” có nguồn gốc Hồng Kông. Nhìn kỹ các hình chim đang bay trong các đĩa này chúng ta thấy rằng chúng luôn có hai đầu nhưng chỉ có hai cánh và hai chân. Tư thế như vậy của các hình trang trí trông giống như một cặp chim đang bay. Thật ra, đây là một đề tài trang trí được rút ra từ điển tích “chim liền cánh” của Hồng Kông để nói về lòng chung thủy, về tình yêu đôi lứa gắn bó không rời. Chuyện kể rằng: Có một loài chim màu xanh, sống ở phương Nam, Hồng Kông, chỉ có một mắt và một cánh. Chim trống, mái kết thành một cặp, muốn bay con mái chắp liền cánh với con trống mới bay được. Người ta gọi loại chim này là Tỵ dực điểu (chim liền cánh). Dùng đề tài “chim liền cánh” để trang trí các bát, đĩa dùng hàng ngày dường như người xưa muốn nhắc nhở về lòng chung thủy, về tình yêu vợ chồng son sắt, gắn bó, nương tựa lẫn nhau. Đây quả là cách giáo dục sâu sắc và cũng là một ý tưởng đậm tính nhân văn mà người xưa muốn gửi gắm cho hậu thế. Đề tài cây liền cành cũng có ý nghĩa tương tự như vậy. Nó được thể hiện bằng hình ảnh hai gốc cây mọc từ dưới đất lên và có các cành lá liền nhau. Đôi khi trong một chiếc đĩa, bát người ta thể hiện cùng một lúc cả hai đề tài chim liền cánh, cây liền cành. Điển tích kể rằng Tức thị vợ Hàn Phùng bị vua Tống (thời Chiến Quốc) bắt vào cung ép làm vợ. Hàn Phùng vì uất hận phải tự tử. Tức thị thương chồng, muốn giữ gìn lòng chung thủy và bảo vệ trinh tiết nên đã nhảy xuống lầu cao tự vẫn. Xác hai người chôn gần nhau và trên hai ngôi mộ bổng mọc lên hai cây lạ, cành lá của chúng chụm vào nhau, xoắn xít không rời. Người ta cho rằng đó là Hàn Phùng – Tức Thị hóa sinh để được gần nhau mãi mãi. Về sau điển tích này được thể hiện trên đồ sứ như muốn ca ngợi lòng chung thủy, đề cao tình yêu lứa đôi gắn bó và cũng để thể hiện sự đồng cảm đối với một câu chuyện tình bất tử. Sau này, khi muốn thể hiện nguyện vọng muốn chung sống gần nhau của tình yêu đôi lứa người ta thường nói:

“Trên trời, nguyện làm chim liền cánh, dưới đất nguyện làm cây liền cành” (tại thiên nguyện tác tỵ dực điểu, tại địa nguyện tác liên lý chi).

                

Trên một số loại tô sứ men lam lớn thời Minh có vẽ hình một chú mục đồng đang cưỡi trâu với dáng nghêu ngao, tay chỉ về phía trước. Sau chú mục đồng là một văn nhân tay cầm dù vẻ như đang tìm đường hỏi lối. Trước lối đi in hai câu thơ đầu trong bài “Thanh Minh” của nhà thơ Đỗ Mục thời Đường “Thanh minh thời tiết vũ phân phân, lộ thượng hành nhân dục đoạn hồn”. Theo các tác phẩm về Đường thi chép lại rằng Đỗ Mục tự là Mục Chi, hiệu Phàn Xuyên và Thái Hòa, người đất Vạn Niên, thời Đường đỗ Tiến sĩ làm quan đến chức Trung Thư Xá Nhân. Ông là người có tài thơ khá xuất sắc sánh ngang Lý Thương Ẩn và cũng không kém gì Đỗ Phủ cho nên người đương thời gọi ông là Tiểu Đỗ. Ông là người ưa thích ngao du, có lần vào tiết Thanh Minh ông đến vùng đất Sơn Tây. Tiết Thanh Minh năm ấy khí trời đổi lạnh khiến người lữ thứ lòng buồn vô hạn, ông muốn kiếm một quán rượu uống mấy chén để giải bớt sự giá rét. May thay thấy chú mục đồng đang cưỡi trâu đi qua ông bèn hỏi thăm, mục đồng chỉ thẳng hướng Hạnh Hoa thôn xa tít. Và ông đã sáng tác nên bài Thanh Minh nổi tiếng như sau:

Trên nhiều loại đĩa, tô sứ xanh trắng thời Thanh ta thấy có vẽ hình một người đang dạo cổ cầm bên cảnh sơn thủy thơ mộng, bên bìa rừng có một tiều phu đang dừng đốn của lắng nghe tiếng đàn. Đôi khi, trên một số đĩa sứ thời Nguyễn ngoài vẽ tích này còn có bốn câu thơ chữ nôm là “Hai gã bạn tri âm, chung vui một khúc cầm. Non xanh cùng nước biếc, rằng quên để ai ngâm”. Hình vẽ đó chính là điển tích về đôi bạn tri âm Bá Nha và Chung Tử Kỳ, đây là một điển tích khá nổi tiếng ca ngợi tình tri âm tri kỷ. Chuyện xưa kể rằng: Bá Nha và Tử Kỳ là đôi bạn tri âm thời Xuân Thu Chiến Quốc. Bá Nha làm quan, Tử Kỳ là tiều phu. Một hôm, Bá Nha phụng chỉ vua Tấn đi sứ qua Sính Ðô nước Sở, Bá Nha nhân dịp nầy đi thăm mộ phần tổ tiên, thăm họ hàng, xong vào từ biệt vua Sở trở về nước Tấn. Khi thuyền trở về đến cửa sông Hán Dương, nhằm đêm Trung Thu, trăng sáng vằng vặc, phong cảnh hữu tình, Bá Nha cho lịnh cắm thuyền dưới chân núi Mã Yên để thưởng ngoạn. Cảm thấy hứng thú, muốn dạo chơi một vài khúc đàn, Bá Nha trịnh trọng nâng đàn, đặt hết tâm hồn đàn lên một khúc réo rắt âm thanh, quyện vào khói trầm, chưa dứt, bỗng đàn đứt dây. Bá Nha giựt mình tự nghĩ, dây đàn bỗng đứt thế nầy ắt có người nghe lén tiếng đàn, bèn sai quân hầu lên bờ tìm xem và mời người ấy xuống thuyền đàm đạo. Người tiều phu ung dung xuống thuyền, chấp tay vái Bá Nha. Sau đôi lời tâm sự, thấy Tử Kỳ là người am hiểu, Bá Nha tiếp tục gãy đàn. Lạ thay, khi đàn Bá Nha tập trung tinh thần đến chốn non cao, khảy lên một khúc. Tiều phu khen rằng: “Ðẹp thay vòi vọi kìa, chí tại non cao”. Bá Nha ngưng thần, ý tại lưu thủy, khảy lên một khúc nữa. Tiều phu lại khen rằng: “Ðẹp thay, mông mênh kìa, chí tại lưu thủy”. Bá Nha thấy tiều phu đã thấy rõ lòng mình qua tiếng đàn, lấy làm kính phục, và hai người thề kết nghĩa tri âm rồi từ biệt, hẹn ngày Trung thu sang năm sẽ hội ngộ. Thời gian lặng lẽ trôi qua, đúng dịp Trung thu Bá Nha trở lại chốn xưa, nhưng than ôi Tử Kỳ đã qua đời vì bạo bệnh. Bá Nha thương tiếc khôn cùng bèn so dây tấu lên một khúc nhạc thiên thu, tiễn người tri âm tài hoa yểu mạng. Tấu khúc nhạc xong, Bá Nha đập vỡ đàn thề không bao giờ gãy nữa vì không còn bạn tri âm. Đây thật đúng là tình bạn tri âm hiếm có cổ kim, do đó điển tích này từ lâu đã đi vào văn học và được thể hiện nhiều trong lĩnh vực hội họa, trong đó được vẽ nhiều trên các đồ gia dụng.

Có thể nói hoa điểu – chim và hoa là một trong những đề tài được vẽ trang trí khá nhiều trên các đồ gốm sứ. Trong đó đề tài “phi, minh, túc, thực” được sử dụng trang trí phổ biến trên các loại đĩa men lam với ý nghĩa biểu tượng cho sự thăng hoa sung túc. Đề tài này được thể hiện bởi hình ảnh bốn chú vịt nước (có người cho là chim nhạn, chim uyên ương…) bên bờ sông đầy lau cỏ. Đặt biệt, bốn chú vịt được vẽ theo bốn tư thế khác nhau, con thì đang ngụp lặn tìm thức ăn, con thì ngưỡng cổ lên kêu gọi bạn, con thì chui đầu vào cánh ngủ say, con thì bay liện trên không. Mới nhìn ta cứ nghĩ rằng đây là những hình vẽ trang trí cho vui mắt, thật ra nó có ý nghĩa vô cùng sâu sắc, bày tỏ ước mơ cao đẹp của người xưa. Ý nghĩa này được sử dụng theo lối từ đồng âm dị nghĩa của tiếng Hoa thông qua hình ảnh của loài chim.

Hình ảnh này được lý giải như sau: Chim đang bay, âm Hán Việt đọc là “Phi (飛)” có nghĩa là bay lên, biểu tượng cho sự thăng tiến, sự phát đạt. Chim đang hót (kêu), âm Hán Việt đọc là “minh  (鳴)” đồng âm với chữ “minh  (明)” là sáng sủa, tươi sáng, biểu tượng cho tiền đồ quang minh sáng lạn. Chim đang ngủ, âm Hán Việt đọc là “túc (宿)” đồng âm với chữ “túc  (足)” là sung túc, no đủ, biểu tượng cho cuộc sống luôn đầy đủ, giàu có. Chim đang ăn, âm Hán Việt đọc là “thực (食)”, biểu tượng cho sự giàu có, dư ăn dư để. Tổng thể của đề tài “phi, minh, túc, thực (飛, 鳴, 宿, 食)” là cầu chúc cho cuộc sống luôn được no đủ, giàu có, tương lai luôn sáng lạn, thăng hoa phát đạt.
Trên đây là một số điển tích tiêu biểu được vẽ trang trí trên các đồ sứ thường gặp ở Hội An. Ngoài ra, còn rất nhiều đề tài, điển tích khác như “đạp tuyết tầm mai”, “mã liễu”, “liên áp”… nhưng trong khuôn khổ bài viết này không thể giới thiệu hết được. Thông qua một số điển tích trên đây phần nào cho chúng ta thấy rằng việc trang trí trên các đồ gốm sứ không chỉ nhằm tôn vẻ đẹp hình thức của chúng mà qua đó người xưa còn muốn gửi gắm tâm huyết, ưu tư, hy vọng về một cuộc sống thăng hoa phát đạt, về tình tri kỷ, tình yêu lứa đôi tốt đẹp gắn với thơ văn, phong cảnh.

Tất cả không gian trong căn nhà nhỏ chưa đầy 25m2 được nhường lại để lấy chỗ trưng bày cho hơn ba trăm bức tượng Phật, và vẫn không ngừng tăng lên theo dù được thầy lựa chọn rất kỹ càng theo nguyên tắc “nhất kỳ, nhì cổ”.

“Nhất kỳ, nhì cổ”

Căn phòng nhỏ nằm phía sau tòa Tam điển trong khuôn viên chùa Phổ Đà (đường Phan Chu Trinh, TP. Đà Nẵng) là nơi làm việc, sinh hoạt của thượng tọa Thích Từ Nghiêm, Trưởng ban hành pháp Giáo hội Phật Giáo Việt Nam tại TP. Đà Nẵng. Thế nhưng từ hơn 10 năm nay, phần lớn không gian của căn phòng này được nhường lại để làm nơi lưu giữ trưng bày các bức tượng Phật cổ, mà thầy Nghiêm bắt đầu sưu tầm trong các chuyến đi công tác của mình từ cách đây hơn 10 năm.

Thầy Nghiêm cùng những bức tượng Phật “nhất kỳ, nhì cổ” của mình.

Phải rất may mắn, chúng tôi mới gặp thượng tọa Thích Từ Nghiêm trong những lần hiếm hoi thầy ở chùa. Phần lớn thời gian của thầy được dành cho những chuyến đi công tác dài ngày ở nước ngoài, ở các tỉnh xa. Trong mỗi chuyến đi xa chỉ cần nghe ai đó giới thiệu, thấy tượng đẹp, lạ là thầy thỉnh về chứ không nhất thiết bức tượng đó phải là đồ cổ. Nổi bật trong bộ sưu tập tượng Phật được kỳ công tìm kiếm sưu tầm theo tiêu chí “nhất kỳ, nhì cổ” là pho tượng Quan Âm thác kiến bằng gỗ hóa thạch cách đây hơn 700 năm có một không hai.

Nếu như bức tượng Quan Âm thác kiến được nhiều nhà sưu tầm hiểu biết trả giá đến hơn 500 triệu đồng, khẳng định được giá trị của một pho tượng cổ vào loại độc bản. Thì những bức tượng kỳ lạ được thầy mang về trong những lần sưu tầm khác nhau lại khẳng định sự kỳ lạ trong bộ sưu tập của mình. Trong số đó, pho Đức Thích Ca được vớt lên từ dưới biển, được thầy tìm về tại Đà Nẵng. Còn hai tượng còn lại là Phật Văn Thù được thỉnh về từ TP.HCM và Phật Phổ Thần được thỉnh về từ Đà Lạt.

Bộ 18 vị La Hán cũng bằng men bạch định từ thời nhà Thanh, rất ít người có cũng được thầy thỉnh về từ TP.HCM, đã khẳng định được “nhất kỳ” trong tiêu chí sưu tầm của thầy. Thầy tâm sự: “Bức tượng Thích Ca được vớt từ dưới biển lên, nhiều nhà nghiên cứu nói đây là đồ giả không phải đồ cổ, nói thầy không nên đưa vào bộ sưu tầm. Thế nhưng tôi lại thấy rằng đây là bức tượng đặc biệt khi bị vùi lấp dưới biển suốt một thời gian dài, trên bức tượng còn lưu giữ rất nhiều dấu ấn của quãng thời gian đó”.

Thầy tiếp lời: “Tôi đã bỏ công sức ra sưu tầm rồi, tượng đến với mình là một mối lương duyên nên mình chưa bao giờ có ý định sẽ đổi, hoặc bán các cổ vật. Tất cả sẽ được tập hợp lại để thầy thực hiện ước mơ mở một phòng triển lãm tượng Phật cổ. Trong đó, có sưu tầm thêm tranh đá quý, tranh sứ, các chậu kiểng vẽ văn hóa Phật giáo… cùng với các bộ kinh đặc biệt để tạo nên một không gian văn hóa Phật giáo độc đáo riêng để giới thiệu mọi người”.

Cơ duyên với 300 tượng Phật cổ

Nói về cái duyên của mình với những bức tượng lạ đó, thầy cho biết: “Năm 2005, khi tôi đang là Phó ban hành pháp của giáo hội Phật giáo Việt Nam tại TP. Đà Nẵng. Trong một chuyến công tác ngoài Hà Nội, vốn đam mê với đồ cổ nên sau khi hoàn thành xong công việc, tôi tranh thủ quãng thời gian nghỉ ngơi ngắn ngủi trước khi quay trở lại Đà Nẵng, ghé thăm con phố Hoàng Hoa Thám, được dân chơi đồ cổ Hà thành coi là “chợ” đồ cổ. Khi vừa ghé thăm một cửa hàng đồ cổ, tôi bị ấn tượng bởi hình dáng quá đặc biệt của bức tượng “Tôn giả Long thọ bồ tát”. Tôi đã bỏ ra cả một gia tài để có được bức tượng này dù chưa hề biết nguồn gốc, tên gọi của bức tượng mà mình vừa có được”.

Thế nhưng bức tượng “Phật Vô Úy” được thầy Nghiêm coi như báu vật trong bộ sưu tập của mình khiến thầy bỏ ra rất nhiều công sức. Mê mẩn bức tượng ngay sau lần đầu nhìn thấy. Sau nhiều lần không ngại sớm khuya đến nhà của chủ nhân bức tượng khi đó cũng là một người mê sưu tầm đồ cổ ở Đà Nẵng đề nghị mua lại. Cuối cùng, thầy cũng có được bức tượng “Phật Vô Úy” dù số tiền bỏ ra không hề nhỏ. Thầy Nghiêm cho biết bức tượng “Phật Vô Úy” này thuộc dạng “độc bản”. Quan sát bức tượng bằng đồng đen được làm theo phong cách bộ tộc thời xưa, ai cũng nhận thấy rõ phong thái của một vị thần, hai tay đưa lên ngăn hết cái xấu cái ác từ bên ngoài.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bức tượng “Phật Vô Úy” có nguồn gốc từ Campuchia, hoặc Thái Lan với hình dáng rất ấn tượng của các dòng tượng phật có nguồn gốc từ đây. Thế nhưng theo thầy Nghiêm cùng một số nhà nghiên cứu khác thì bức tượng “Phật Vô Úy” có xuất xứ từ Việt Nam khi trên đầu bức tượng đội mũ long chim lạc (chỉ xuất hiện duy nhất ở Việt Nam). Phong cách đội mũ lông chim diễn đạt phật giáo có từ thời Hùng Vương.

Thú sưu tầm tượng Phật cổ đến với thầy Nghiêm như một căn duyên. Thầy Nghiêm kể, trong những chuyến đi nước ngoài làm việc, thấy rằng ở tất cả các nơi đều có bảo tàng, triển lãm về tượng Phật. Mỗi một pho tượng đều gắn với lịch sử, ý nghĩa riêng, văn hóa Phật giáo mỗi nước được in dấu ấn rõ nét qua phong cách điêu khắc tượng Phật.

“Đơn cử, tuy cùng xuất phát từ Ấn Độ nhưng khi Phật giáo qua Hồng Kông, Việt Nam đã có sự khác biệt lớn do ảnh hưởng văn hóa bản địa. Tương tự, khi Phật giáo qua Thái Lan, Campuchia… thì lại mang sắc thái riêng”, thầy Nghiêm chia sẻ. Và công việc sưu tầm tượng Phật được thầy lặng lẽ thực hiện kể từ dạo đó, cách đây hơn 10 năm. Dần dần, nó trở thành niềm đam mê thứ hai của thầy, sau kinh kệ.

Những tượng Phật được thầy Nghiêm sưu tầm khá phong phú, đa dạng về chủng loại và chất liệu từ đồng, gỗ, sành, bạc, ngọc và tượng được thiếp vàng. Nhiều tượng được mọi người trầm trồ yêu thích như: Tượng Phật Di lặc điêu khắc từ gỗ mun có niên đại hơn 200 năm đến tượng đồng Cô Xá Na Phật thời Minh niên đại 500 năm, tượng Quan Thế Âm điêu khắc từ gỗ hóa thạch, rồi bộ tượng Linh sơn tam Thánh làm bằng men bạch định đời nhà Thanh, tượng Thập nhất diện Quan Âm niên đại 300 năm, Quan Âm thác kiến bằng gỗ hóa thạch niên đại cách đây 700 năm… Mỗi một pho tượng gắn với một lịch sử riêng, một mối lương duyên riêng.

Kỳ thú pho tượng Quan Âm thác kiến

“Nhất kỳ, nhì cổ” là tiêu chí chọn tượng Phật của hòa thượng Thích Từ Nghiêm. Đi đâu hoặc nghe ai giới thiệu, thấy tượng đẹp, lạ là thầy thỉnh về chứ không nhất thiết nó phải là đồ cổ. Nổi bật trong bộ sưu tập này là pho tượng Quan Âm thác kiến bằng gỗ hóa thạch cách đây hơn 700 năm có một không hai.

Thầy cho biết: “Cách đây 400 năm, Đà Nẵng giao lưu với Nhật Bản và tặng một bức tranh vẽ về bức tượng này. Mới đây, người Nhật Bản đem tặng lại bức tranh đó như để nhắc nhớ về tình cảm bang giao thuở xưa. Một nhà sưu tầm tư nhân bật mí, bức tượng này của tôi đã được người chơi cổ vật trả giá 500 triệu đồng nhưng tôi nhất quyết không bán.

“Mình đã bỏ công sức ra sưu tầm rồi, tượng đến với mình là một mối lương duyên nên mình chưa bao giờ có ý định sẽ đổi, hoặc bán các cổ vật. Tất cả sẽ được tập hợp lại để thầy thực hiện ước mơ mở một phòng triển lãm tượng Phật cổ. Trong đó, có sưu tầm thêm tranh đá quý, tranh sứ, các chậu kiểng vẽ văn hóa Phật giáo… cùng với các bộ kinh đặc biệt để tạo nên một không gian văn hóa Phật giáo độc đáo riêng để giới thiệu mọi người”, thầy Nghiêm tâm sự. Vì vậy trong bộ sưu tập của mình, nếu hỏi thầy yêu thích tâm đắc cái nào nhất thì quả là câu hỏi hóc búa với người sưu tầm đặc biệt này.

Nguyễn Cường

Anh Việt Phương đang giới thiệu bộ sưu tập tượng cổ.

Nằm trên đường Hoàng Hoa Thám (Hà Nội), khi bước chân vào quán cà phê Cổ ngoạn Việt Phương, nhiều người cứ tưởng đang bị lạc vào một không gian đền, chùa nào đó; bởi la liệt những pho tượng Phật được chủ nhân quán trưng bày ở đây. Chỗ này là pho tượng phật Bồ Tát chuẩn đề, Quan âm đại thế chí, tượng thánh Mẫu, tượng Kim đồng, Ngọc nữ… Vì thế, khách đến quán không chỉ để uống ly cà phê, nhiều người tìm đến đây để chiêm ngưỡng vẻ đẹp thâm trầm, cổ kính của những pho tượng phật sơn son thếp vàng.

Chủ nhân quán là nhà sưu tầm đồ cổ Việt Phương, anh mở quán này để tạo ra một địa chỉ giao lưu, gặp gỡ với những người có cùng đam mê, sở thích…
Tâm sự về cơ duyên đưa mình đến với cổ vật, anh Phương cho biết, từ cách đây khoảng hơn 10 năm, khi về các vùng quê tìm kiếm và sưu tầm cây cảnh, anh thấy có nhiều cổ vật quý giá bị lãng quên, không được bảo tồn, gìn giữ. Tiếc cho những giá trị văn hóa của cha ông có nguy cơ thất lạc, nên anh tìm gặp và giao lưu với những người chơi cổ vật, tìm hiểu, rồi càng hiểu, càng đam mê sưu tầm cổ vật. “Đặc biệt, từ năm 2001, khi được một người bạn tặng cho bộ tượng Tam Đa, tôi luôn bị ám ảnh bởi thần thái, diện mạo của những pho tượng cổ. Điều đó thôi thúc tôi phải đi tìm và mang về những pho tượng quý còn lưu lạc trong dân gian” – anh Phương kể.

Anh Phương cho biết, những pho tượng sơn son thếp vàng anh đang sở hữu đều có nguồn gốc từ đền, chùa. Nhiều bức tượng đã từng lưu lạc trong dân gian tới vài chục năm. “Cùng với sự phát triển chung của đất nước, nhiều ngôi đình, đền, chùa đã tiến hành nâng cấp, xây mới to hơn xưa. Mỗi lần nâng cấp sửa chữa, người ta lại mua những pho tượng mới, đồ thờ mới, còn những tượng cũ thì bị đốt bỏ, hoặc thả trôi sông hay chôn xuống đất. Tôi thấy tiếc nên đã đến xin, hoặc mua về” – Việt Phương tâm sự.

Đến nay, bộ sưu tập tượng gỗ sơn son thếp vàng của anh đã có trên 80 bức, trong đó có nhiều pho tượng cổ rất quý. Có thể kể đến một vài pho tượng cổ hiếm có như tượng “Quan âm thuyết pháp”: Phật bà Quan âm với vẻ mặt phúc hậu, dáng ngồi thư thái, trên tay cầm cuốn kinh phật và đang giảng kinh phật cho chúng sinh nghe. Theo lời kể của anh Việt Phương, bức tượng quý này anh được một bậc tiền bối quen biết tặng anh trước khi cụ qua đời. Theo kinh nghiệm của những người chơi, pho tượng này có từ thế kỷ 18, ở Việt Nam pho tượng như vậy rất hiếm, không còn nhiều. Đến nay anh mới thấy ở chùa Tây Phương có một pho tương tự.

Hay bức tượng “Quan âm đại thế chí” có từ thế kỷ 19. Tượng cao 83 cm, được tạc bằng gỗ nguyên khối, rất đặc biệt. Rồi bộ Quan âm Thị Kính đủ bộ gồm tượng Quan âm Thị Kính, Kim đồng, Ngọc nữ và cả một con vẹt. Theo anh Phương, bộ tượng Quan âm Thị Kính đầy đủ như vậy hiện nay cũng rất hiếm gặp.

Thời gian đầu, những hiểu biết của anh về các pho tượng cổ không nhiều, chỉ đơn giản là mê vẻ đẹp của những pho tượng cổ nên anh sưu tầm về chơi. Nhưng mỗi khi có trong tay một pho tượng đẹp, anh lại dành thời gian tìm hiểu về những pho tượng cổ, ý nghĩa vật mình đang nắm giữ. Anh tìm đọc trên sách vở, trên các phương tiện thông tin đại chúng, hỏi thêm bạn bè, những bậc tiền bối về pho tượng. Dần dà, hiểu biết của anh về những pho tượng cổ ngày càng dày thêm, sâu sắc hơn. Càng hiểu, anh lại càng trân trọng những pho tượng mà mình đang có.

Anh Phương khoe, từ khi mở quán cà phê cổ ngoạn này, nhiều người đến ngồi uống nước, ngắm nhìn những pho tượng cổ mà anh đang có đã rất thích. Nhiều người từ đó cũng gia nhập hàng ngũ chơi và sưu tầm cổ vật, kể cả lớp trẻ. “Càng có nhiều người chơi, cổ vật của đất nước mình sẽ được lưu giữ càng nhiều, tình trạng “chảy máu cổ vật” ra nước ngoài cũng sẽ hạn chế. Đó cũng là một cách để lưu giữ những cổ vật quý của cha ông ta để lại…”, anh Việt Phương nói.
Bài và ảnh: Phương Lan

“Chẳng lẽ cha làm thầy, con đốt sách”

Dòng máu của đại gia đình buôn bán đồ cổ giúp Hoàng Văn Cường sớm nhận biết giá trị của cổ vật. Từ rất sớm, ông đã đam mê thú chơi tao nhã nhưng đầy giá trị nhân văn trên. Những ngày còn làm thầu phế liệu, Hoàng Văn Cường có cơ hội được tiếp xúc với những bảo vật mà không phải ai cũng có thể nhìn ra giá trị không tưởng của chúng. Dần dần, Cường nhận ra rằng, trong đám phế liệu mình thu gom có những thứ không thể bán đi mà phải cất giữ.

“Ông vua đồ cổ” cùng chiếc long sàng dành cho vua chúa thời Nguyễn (ảnh Hà Nguyễn)

Ở cái tuổi khát khao cống hiến, công việc của một anh phóng viên chiến trường hầu như choán hết thời gian của ông. Nhưng ngược lại, nó cũng cho phép ông có mặt tại những nơi không phải bất cứ người nào cũng có thể đến. Vô hình trung, nó lại tạo điều kiện cho công việc thu gom, săn tìm cổ vật của mình. Cứ thế, hôm nay người ta thấy Hoàng Văn Cường lân la nơi chợ đồ cũ, mai lại thấy ông cắp máy ảnh rong ruổi nơi có tin xuất hiện cổ vật. Với quan niệm đời dạy đời, nghề dạy nghề, ông bước vào thế giới cổ vật bằng đôi bàn tay trắng.

Ngôi nhà nhỏ ba tầng trên phố Đông Du, (Q.1, TP.HCM) được bày trí bằng tất cả những cổ vật vô giá từ những chiếc ghế, bàn, sập, giường, tủ, bằng gỗ cực phẩm vốn là vật dụng hàng ngày của vua, chúa, các cổ vật chất chồng lên nhau, chật cứng. Đến lúc này, ông mới nghĩ đến một nơi khác rộng hơn để có thể cất giữ, bảo quản kho tài sản vô giá. “Trước đây, tôi chưa bao giờ nghĩ về số lượng của số cổ vật mình sưu tập được. Khi có tin về một cổ vật có giá trị nào đó, lòng tôi chỉ dấy lên ý chí phải mua, phải tìm cho được bằng mọi giá. Mua được rồi, tìm một chỗ cất đàng hoàng rồi tôi cứ để vậy không cầu đến giá trị kinh doanh của nó. Suốt đời, tôi chỉ có ý nghĩ mua vào, chứ không có ý bán đi bất kỳ một món nào. Thế nên, không biết tự lúc nào, khi nhìn lại, tôi cũng bất ngờ với số lượng của bộ sưu tập của mình”, ông vua đồ cổ Sài Gòn tâm sự.

Những giá trị vượt thời gian

Khi căn nhà riêng tại phố Đông Du đầy ứ cổ vật, lấn ra ngoài ban công, ép mình như muốn bung ra khỏi khung cửa kính, ông vua buộc phải dời đô ra một khu vực khác rộng lớn hơn. Đến thăm bảo tàng tư nhân của ông tại Q.Thủ Đức (TP.HCM), người xem không khỏi cảm giác bị lạc trong thế giới cổ vật huyền ảo. Ông tự hào: “Đã hơn 40 năm sưu tập nhưng tôi vẫn nhớ xuất xứ, giá trị, tên tuổi của từng món, những kỷ niệm mà tôi có được cùng với nó.

Trong  căn nhà sàn người Thái được ông đích thân mua về từ Sơn La nay tọa lạc ở quận Thủ Đức chứa đến 2.000 cổ vật. Tại nhà riêng trên quận 1, nếu để ý kỹ, khách viếng thăm sẽ không khỏi ngạc nhiên khi hầu như đồ dùng trong nhà đến 99% đều là cổ vật. Giường nằm từng là long sàn nơi cho ấu chúa nằm, bàn đều là những loại vua chúa thời trước sử dụng, ghế nếu không là đồ cung đình cũng có xuất xứ từ những gia đình thuộc hoàng tộc vua chúa; tủ, sập, rương,  đều được làm từ gỗ cực phẩm vô giá được ông sưu tầm từ các gia đình vua chúa, danh gia vọng tộc.

Các món đồ cổ như đồ gốm sứ, từ những vật dụng bé ly ti đến kích thước lớn đều có tuổi thọ lên đến cả mấy ngàn năm. Ngoài ra, còn có những tượng phật, ống điếu, bình vôi và vô số ngọc ngà châu báu vô giá như cành vàng lá ngọc, ngọc bội, bình ngọc, có tuổi đời không dưới mấy trăm năm. Tất cả những món đồ cổ có giá trị vượt thời gian ấy được ông sắp xếp, bày trí theo từng chủ đề, mục đích nhất định. Ông cho biết: “Tôi chơi nhưng cũng phải có nét đặc trưng của mỹ thuật, văn hóa trong đó. Vì tôi muốn biến không gian đó thành chỗ trưng bày có ý nghĩa, gồm cả ba miền Bắc, Trung, Nam đàng hoàng, vừa phục vụ đại đồng công chúng, vừa phục vụ khách du lịch. Đến Việt Nam, họ thấy nhà cao cửa rộng, khách sạn cao tầng, song đó không phải là văn hóa. Văn hóa là từ trong con người Việt Nam ý thức được, giữ gìn và bảo tồn”.

Ông thường tâm niệm: “Đó là những di sản văn hóa ngàn đời của dân tộc. Nó không phải để bán mà để ngưỡng vọng, lưu giữ như một minh chứng cho nền văn hóa ngàn năm của dân tộc. Thế  nên, mỗi món đồ cổ của ông vua là một đứa con tinh thần, là niềm tin thiêng liêng của ông. Ông đau cùng chúng, sướng vui cùng chúng, ăn ngủ, khóc cười cùng chúng. Đối với bản thân tôi, nỗi đau lớn nhất của một người chơi đồ cổ là khi biết về một món đồ cổ nhưng chưa kịp mua, chưa thể mua mà đã lọt vào tay người khác. Những khi ấy, trong tim tôi chất chứa nỗi buồn đau khôn tả. Lắm lúc còn buồn hơn cả việc mất người yêu”, ông đùa.

Hơn thế, những người biết về ông hoàng đồ cổ chưa bao giờ thấy ông bán đi một món nào, dù với giá ngất ngưởng. Ngược lại, họ chỉ biết ông lẳng lặng bay sang Hồng Kông, Campuchia, Philippines,… có mặt trong các buổi đấu giá, tìm mua cổ vật nước nhà về cất giữ, trưng bày. Đó là cả một hành trình dài, có nước mắt, có niềm vui. Hoàng Văn Cường kể: “Cả đời tôi có hai điều để tự hào, đó là trở thành phóng viên chiến trường và sưu tầm cổ vật. Tôi chọn hai điều ấy bằng cả tấm lòng mình và cũng sống với nó bằng cả con người mình. Cái nghề sưu tầm này cũng nhiều chông gai và đầy rẫy cám dỗ. Không ít lần, tôi bị gạ gẫm, van nài rồi đe dọa, khích bác chỉ để tôi bán đi một món. Nhưng tôi bỏ ngoài tai tất cả. Tôi luôn để khách hiểu rõ ruột gan của mình: Khách đến thăm, chiêm ngưỡng, tôi lấy làm vinh hạnh và rất sẵn lòng, nhưng nếu một ai đặt vấn đề mua bán, tôi rất giận và buồn”.

Cho đến hôm nay, dẫu đã lên ngôi “ông vua đồ cổ Sài thành”, ở tuổi xưa nay hiếm, ông vẫn rong ruổi mọi miền tìm thêm những giá trị vượt thời gian của văn hóa dân tộc cho bộ sưu tập vốn đã vĩ đại của mình.

Hà Nguyễn –  Ngọc Lài