Đồ nghe xưa mà người sưu tầm hay giữ gồm ba nhóm chính: máy hát quay tay chạy bằng lò xo phát đĩa 78 vòng, radio dùng bóng đèn điện tử (radio đèn), và các loại đĩa ghi âm đời cũ. Chúng gắn với thời kỳ âm thanh lần đầu đi vào từng ngôi nhà, và là chứng nhân của âm nhạc, tin tức, giải trí trong đời sống người Việt suốt nửa đầu và giữa thế kỷ XX.
Khác với nhiều đồ cổ khác, đồ nghe xưa đòi hỏi người giữ hiểu một chút kỹ thuật, nhất là về an toàn điện: một chiếc radio đèn cắm điện vội sau nhiều năm nằm kho có thể hỏng nặng hoặc gây nguy hiểm. Bài này giải thích từng loại, những rủi ro cần biết và cách giữ chúng bền, không bàn giá và không đi vào kỹ thuật nghe nhạc hiện đại.
Máy hát quay tay: âm thanh không cần điện
Máy hát quay tay, hay gramophone, phát âm thanh hoàn toàn bằng cơ khí. Người nghe lên dây cót bằng tay quay, lò xo làm quay mâm đĩa, một chiếc kim chạy theo rãnh trên đĩa, rung động được truyền qua màng loa và khuếch đại bằng loa kèn hoặc hộp gỗ. Không có điện, không có mạch khuếch đại, âm thanh to nhỏ nhờ hình dạng loa và cách làm hộp.
Kiểu máy hát đĩa phẳng được phát triển từ cuối thế kỷ XIX, và trong nửa đầu thế kỷ XX trở thành thiết bị giải trí phổ biến ở các gia đình khá giả, quán xá, hiệu buôn. Có hai dáng chính người sưu tầm hay gặp: máy có loa kèn bằng kim loại lộ ra ngoài, và máy kiểu tủ hoặc vali với loa giấu bên trong.
Với máy hát quay tay, kim thép truyền thống thường chỉ dùng cho một mặt đĩa rồi thay, vì kim mòn nhanh và kim mòn làm hỏng rãnh đĩa. Đây là chi tiết nhiều người mới không biết, và là nguyên nhân khiến không ít đĩa cũ bị phá vì dùng mãi một chiếc kim.
Radio đèn: chiếc hộp gỗ mang thế giới vào nhà
Radio đèn dùng các bóng đèn điện tử chân không để thu và khuếch đại sóng vô tuyến. Khi bật, các bóng đèn cần thời gian nóng lên mới phát tiếng, mặt số sáng dịu, và chiếc hộp gỗ có lưới vải phía trước trở thành trung tâm của căn phòng. Trong nhiều gia đình Việt trước đây, quây quần bên radio nghe tin tức, nghe ca nhạc, nghe kịch truyền thanh là một nếp sinh hoạt.
Radio đèn dần được thay bằng radio bán dẫn nhỏ gọn hơn từ khoảng thập niên 1960. Vì vậy những chiếc radio đèn còn lại ngày nay đều đã vài chục năm tuổi, thường kèm theo vỏ gỗ, mặt số, núm vặn mang đậm phong cách thiết kế thời đó. Với người sưu tầm, vỏ đẹp nguyên bản và mặt số không trầy là những điểm quý.
Một radio đèn còn chạy được mang lại trải nghiệm khó thay thế: tiếng ấm, tiếng rè nhẹ khi dò đài, ánh sáng mặt số. Nhưng để có trải nghiệm đó một cách an toàn, chiếc máy cần được kiểm tra bởi người hiểu điện tử đèn, vì bên trong có điện áp cao và linh kiện đã lão hoá.
Khi xem một chiếc radio đèn, người sưu tầm thường để ý vỏ gỗ còn lớp hoàn thiện gốc hay đã đánh lại, lưới vải loa còn nguyên hay đã thay, mặt số kính hoặc nhựa có nứt, phai không, núm vặn có đủ và đúng bộ không, và mặt sau còn tấm bìa che cùng nhãn kỹ thuật không. Những chi tiết bên ngoài này quyết định phần lớn giá trị trưng bày, còn phần điện bên trong có thể được phục hồi bởi người có nghề mà không làm thay đổi diện mạo của máy.
An toàn điện với radio đèn: những điều không được bỏ qua
Không cắm điện ngay một chiếc máy để lâu. Tụ điện trong radio đèn đời cũ, nhất là tụ hoá, bị khô và lão hoá theo thời gian. Cấp điện đột ngột cho máy đã nằm nhiều năm có thể làm tụ hỏng, nóng, thậm chí phồng nổ, kéo theo hỏng biến áp và các linh kiện khác.
Bên trong có điện áp cao. Radio đèn hoạt động với điện áp cao hơn nhiều so với thiết bị điện tử gia dụng hiện đại, và một số tụ có thể giữ điện ngay cả sau khi đã rút phích cắm. Người không có chuyên môn tuyệt đối không mở vỏ khi máy đang cắm điện hoặc vừa rút điện.
Dây điện và cách điện cũ. Dây nguồn bọc vải hoặc cao su đời cũ có thể giòn, nứt, hở lõi. Phích cắm, ổ cắm đời cũ có thể không hợp với ổ điện hiện nay. Đây là nguy cơ chập cháy thật, không chỉ hỏng máy.
Giao cho thợ điện tử đèn kiểm tra. Trước khi cho máy hoạt động lại, nên nhờ người có kinh nghiệm với thiết bị đèn kiểm tra, thay các linh kiện lão hoá theo cách giữ được vẻ nguyên bản bên ngoài, và thay dây nguồn an toàn. Giữ lại linh kiện cũ đã thay trong một túi ghi chú.
Đĩa ghi âm đời cũ: phân biệt để giữ đúng
Đĩa ghi âm đời cũ không giống nhau về chất liệu và cách phát. Phân biệt đúng giúp tránh phát nhầm đĩa trên máy không phù hợp, làm hỏng cả đĩa lẫn máy:
| Loại đĩa | Chất liệu và đặc điểm | Lưu ý khi giữ |
|---|---|---|
| Đĩa 78 vòng | Làm từ hỗn hợp có shellac, nặng, cứng, giòn; rãnh rộng | Rất dễ vỡ khi rơi; phát bằng máy và kim dành cho 78 vòng |
| Đĩa vinyl 33 vòng | Nhựa vinyl dẻo hơn, rãnh nhỏ, thời lượng dài | Không phát trên máy hát quay tay kim thép |
| Đĩa vinyl 45 vòng | Đĩa nhỏ, thường một hai bài mỗi mặt | Giữ thẳng đứng, tránh nóng để khỏi cong |
| Đĩa có giá trị tư liệu địa phương | Đĩa ghi âm tân nhạc, cổ nhạc, cải lương, tân cổ giao duyên đời cũ | Ghi lại thông tin bìa, nhãn trước khi chúng phai, mất |
Tuyệt đối không phát đĩa vinyl trên máy hát quay tay dùng kim thép và hộp âm nặng: kim sẽ cày nát rãnh nhỏ của đĩa vinyl. Ngược lại, đĩa 78 vòng cần kim và tốc độ phù hợp nếu phát trên mâm điện.
Giữ đĩa xưa khỏi vỡ, cong và mốc
Đĩa cũ, nhất là đĩa 78 vòng, mất đi là mất hẳn, vì nhiều bản ghi không còn bản sao nào khác. Những thói quen dưới đây giúp bộ sưu tập đĩa sống lâu:
- Cất đĩa thẳng đứng như sách trên kệ, không chồng nằm lên nhau; chồng đĩa làm đĩa dưới chịu lực, dễ nứt và cong.
- Giữ mỗi đĩa trong bao giấy hoặc bao chống bụi riêng; bìa gốc có hình in, nên cất riêng hoặc trong bao ngoài để không bị cọ rách.
- Tránh nắng, tránh nguồn nhiệt và nơi ẩm; đĩa vinyl cong vì nóng, bìa giấy mốc vì ẩm.
- Cầm đĩa ở mép và nhãn giữa, không chạm tay vào rãnh.
- Không tự rửa đĩa 78 vòng bằng dung dịch chứa cồn mạnh; một số chất có thể làm hỏng bề mặt shellac. Nên hỏi người có kinh nghiệm về cách làm sạch phù hợp từng loại.
- Lập danh mục: tên bài, người hát, hãng đĩa, năm nếu biết, tình trạng; chụp ảnh nhãn và bìa.
Với những đĩa hiếm có giá trị tư liệu, việc số hoá bản ghi bởi người có thiết bị chuyên dụng là cách tốt để bảo tồn âm thanh mà không phải phát đĩa gốc nhiều lần.
Đồ nghe xưa như tư liệu của âm nhạc và đời sống
Giá trị lớn nhất của bộ sưu tập đồ nghe xưa nhiều khi không nằm ở máy mà ở những gì được ghi lại. Đĩa ghi âm ca nhạc, cổ nhạc, cải lương đời cũ là tư liệu âm thanh về giọng hát, cách hoà âm, lối trình diễn của các thế hệ nghệ sĩ, có những bản ghi nay chỉ còn trong tay người sưu tầm tư nhân.
Người sưu tầm có văn hoá vì thế nghĩ tới việc chia sẻ hiểu biết: lập danh mục chi tiết, cho các nhà nghiên cứu âm nhạc tham khảo, cùng các thư viện, bảo tàng số hoá những bản ghi hiếm. Khi chia sẻ bản ghi, cần chú ý quyền tác giả và quyền liên quan với những tác phẩm còn được bảo hộ theo quy định hiện hành.
Radio và máy hát cũng kể chuyện đời sống: một chiếc radio đèn từng là tài sản quý của gia đình, nơi cả xóm đến nghe tin; một chiếc máy hát ở hiệu buôn gợi lại không khí phố phường. Ghi lại những câu chuyện đó cùng chiếc máy làm bộ sưu tập sống động hơn nhiều so với những hiện vật câm lặng trên kệ.
Bài trí và chia sẻ bộ sưu tập đồ nghe xưa
Đồ nghe xưa thường có vỏ gỗ, kim loại mạ, loa kèn đồng, rất hợp để bài trí trong nhà. Khi đặt, nên tránh nắng trực tiếp làm phai vỏ gỗ và lưới loa, tránh nơi có hơi nước như gần bếp, nhà tắm, và chú ý độ vững của kệ vì máy hát, radio đèn khá nặng. Loa kèn lớn nên được cố định chắc để không đổ khi có người va vào.
Nếu máy còn hoạt động, thỉnh thoảng cho máy chạy dưới sự kiểm soát của người hiểu kỹ thuật là cách giữ máy tốt hơn để im lìm. Nhưng không nên dùng máy cổ như thiết bị nghe nhạc hằng ngày; mỗi lần hoạt động là một lần hao mòn linh kiện khó thay.
Chia sẻ bộ sưu tập với con cháu bằng cách cho các em nghe một bản ghi xưa trên chiếc máy hát quay tay, dưới sự hướng dẫn của người lớn, là một trải nghiệm khó quên. Đó cũng là cách truyền lại tình yêu với đồ xưa một cách tự nhiên, và để thế hệ sau hiểu rằng âm thanh từng là thứ quý giá, phải lên dây cót mới nghe được.
Câu hỏi thường gặp
Máy hát quay tay có cần điện không?
Không. Máy hát quay tay chạy hoàn toàn bằng cơ khí: lò xo làm quay mâm, kim chạy theo rãnh đĩa, rung động truyền qua màng loa và được khuếch đại bằng loa kèn hoặc hộp gỗ. Người nghe chỉ cần lên dây cót bằng tay quay.
Vì sao không nên cắm điện ngay radio đèn để lâu năm?
Tụ điện và các linh kiện trong radio đèn đời cũ bị lão hoá. Cấp điện đột ngột có thể làm tụ hỏng, nóng hoặc phồng nổ, kéo theo hỏng biến áp và gây nguy cơ chập cháy. Nên nhờ thợ điện tử đèn kiểm tra trước khi cho máy hoạt động lại.
Có thể phát đĩa vinyl trên máy hát quay tay không?
Không nên. Máy hát quay tay dùng kim thép và hộp âm nặng, chạy tốc độ dành cho đĩa 78 vòng; phát đĩa vinyl trên máy này sẽ làm hỏng rãnh đĩa rất nhanh. Mỗi loại đĩa cần máy và kim phù hợp.
Kim máy hát quay tay dùng được bao lâu?
Theo cách dùng truyền thống, kim thép thường chỉ dùng cho một mặt đĩa rồi thay, vì kim mòn rất nhanh và kim mòn sẽ phá rãnh đĩa. Đây là thói quen quan trọng nếu muốn giữ đĩa 78 vòng lâu dài.
Đĩa 78 vòng bị nứt còn giữ được không?
Đĩa nứt vẫn nên giữ vì có thể có giá trị tư liệu, nhất là bản ghi hiếm. Cất riêng, nằm phẳng trên bề mặt cứng để không nứt thêm, và hỏi người có kinh nghiệm số hoá đĩa xem còn có thể ghi lại âm thanh hay không.
Số hoá đĩa cũ có vi phạm bản quyền không?
Số hoá để lưu trữ cá nhân và bảo tồn thường được nhìn nhận khác với phát tán công khai. Nếu muốn chia sẻ rộng bản ghi, cần xem tác phẩm còn được bảo hộ hay không theo quy định hiện hành về quyền tác giả và quyền liên quan, và hỏi cơ quan hoặc chuyên gia khi chưa chắc.