Máy ảnh phim cổ là những chiếc máy chụp bằng phim nhựa hoặc kính ảnh, làm hoàn toàn bằng cơ khí hoặc chỉ có rất ít điện tử, từ những chiếc máy xếp đầu thế kỷ XX đến máy phản xạ ống kính đơn của thập niên 1970–1980. Chúng hấp dẫn người sưu tầm vì vừa là tác phẩm cơ khí chính xác, vừa là chứng nhân của lịch sử nhiếp ảnh, và nhiều chiếc vẫn chụp được nếu được giữ đúng cách.
Mảng sưu tầm này dễ bắt đầu vì máy nhỏ gọn, nhưng cũng dễ thất vọng nếu không biết những hư hỏng đặc trưng như mốc ống kính, màn trập kẹt, đo sáng chết. Bài này giới thiệu các kiểu máy chính, cách nhận ra tình trạng máy, và nguyên tắc bảo quản, không bàn giá hay nơi mua.
Các kiểu máy ảnh phim người sưu tầm hay gặp
Máy xếp. Thân dẹt, ống kính gắn trên một hộp xếp bằng da hoặc vải có thể kéo ra khi chụp và gập lại khi cất. Đây là kiểu máy phổ biến nửa đầu thế kỷ XX, nhiều chiếc dùng phim khổ trung. Hộp xếp sau nhiều năm dễ thủng lỗ nhỏ làm lọt sáng.
Máy đo khoảng cách (rangefinder). Người chụp nhìn qua một khung ngắm riêng, lấy nét bằng cách chồng hai hình ảnh trùng nhau. Máy gọn, êm, được nhiều nhiếp ảnh gia đường phố ưa dùng. Chiếc máy dùng phim 35mm thương mại thành công đầu tiên, ra đời ở Đức giữa thập niên 1920, thuộc kiểu này.
Máy hai ống kính (TLR). Hai ống kính xếp chồng: ống trên để ngắm, ống dưới để chụp. Người chụp nhìn xuống kính mờ từ trên đầu máy, cầm ngang bụng. Kiểu máy này gắn với phim khổ trung và ảnh vuông, rất phổ biến ở các tiệm ảnh thời trước.
Máy phản xạ ống kính đơn (SLR). Một chiếc gương phản chiếu hình qua ống kính chụp lên khung ngắm, người chụp thấy đúng cái sẽ lên phim. Đây là kiểu máy thống trị nhiếp ảnh từ thập niên 1960 đến khi máy số thay thế, có hệ ống kính rời phong phú.
Máy ngắm thẳng gọn nhẹ. Máy nhỏ, thường lấy nét cố định hoặc tự động, dành cho gia đình, du lịch. Nhiều chiếc đời 1980–1990 nay cũng thành đồ sưu tầm vì làn sóng chụp phim trở lại.
Vì sao máy ảnh phim trở thành đồ sưu tầm
Thứ nhất là giá trị cơ khí. Một chiếc máy ảnh cơ là tổ hợp của hàng trăm chi tiết nhỏ: lò xo, bánh răng, lá màn trập, thấu kính mài chính xác. Cầm một chiếc máy làm kỹ, nghe tiếng màn trập nhả đúng nhịp, người ta cảm nhận được tay nghề của cả một nền công nghiệp chính xác đã qua.
Thứ hai là giá trị lịch sử. Mỗi kiểu máy gắn với một giai đoạn của nhiếp ảnh: máy xếp của thời chụp ảnh gia đình trang trọng, máy đo khoảng cách của phóng sự đường phố, máy hai ống kính của tiệm ảnh, máy phản xạ của phóng viên chiến trường và nhiếp ảnh thể thao. Bộ sưu tập máy ảnh có thể kể lại lịch sử cách con người nhìn và ghi lại thế giới.
Thứ ba là giá trị sử dụng. Khác nhiều món đồ cổ chỉ để ngắm, máy ảnh phim vẫn chụp được nếu còn hoạt động và phim vẫn còn được sản xuất. Làn sóng chụp phim của người trẻ những năm gần đây làm nhiều chiếc máy cũ được lấy ra khỏi tủ, và cũng đặt ra câu hỏi cho người sưu tầm: dùng hay chỉ giữ?
Những hư hỏng đặc trưng của máy ảnh phim cũ
Máy ảnh phim cũ có những bệnh riêng do tuổi tác và khí hậu. Nhận ra chúng giúp người sưu tầm đánh giá đúng tình trạng chiếc máy mình đang giữ:
| Bệnh | Biểu hiện | Ghi chú cho người giữ máy |
|---|---|---|
| Mốc ống kính | Những sợi mảnh như mạng nhện bên trong thấu kính khi soi đèn | Rất phổ biến ở khí hậu nóng ẩm; mốc lâu có thể ăn vào lớp tráng |
| Mờ sương (haze) | Lớp mờ đều bên trong ống kính, hình kém tương phản | Có thể do dầu bôi trơn bay hơi bám lên kính |
| Tách keo thấu kính | Vệt cầu vồng hoặc vùng loang ở giữa các thấu kính dán | Cần thợ chuyên tách dán lại, không tự làm |
| Màn trập kẹt, sai tốc | Không nhả, nhả chậm, tiếng không đều | Thường do dầu khô; cần vệ sinh, cân chỉnh |
| Màn vải thủng | Lỗ nhỏ trên màn trập vải, phim bị lọt sáng | Gặp ở máy dùng màn vải đời cũ |
| Đo sáng chết | Kim đo sáng không nhúc nhích | Tế bào đo sáng đời cũ có tuổi thọ giới hạn |
| Ống kính ố vàng | Thấu kính ngả màu vàng nâu | Gặp ở một số ống kính có thori trong thuỷ tinh |
Phần lớn các bệnh trên cần thợ sửa máy ảnh cơ có kinh nghiệm xử lý. Người giữ máy không nên tự tháo ống kính hay thân máy, vì chỉ một lá màn trập cong hoặc một con ốc lạc là máy có thể hỏng vĩnh viễn.
Ống kính có thori: hiểu đúng, không hoảng
Trong khoảng những thập niên giữa thế kỷ XX, một số nhà sản xuất dùng thuỷ tinh có pha oxit thori cho vài thấu kính để đạt chiết suất cao mà ít tán sắc. Thori là chất phóng xạ yếu, và theo thời gian, bức xạ của nó làm thuỷ tinh ố vàng, đó là lý do một số ống kính cũ có màu vàng nâu đặc trưng.
Lượng phóng xạ của các ống kính này nhìn chung thấp, và khi thấu kính còn nằm nguyên trong vỏ kim loại, rủi ro trong sử dụng thông thường được đánh giá là nhỏ. Tuy vậy, nguyên tắc thận trọng vẫn nên áp dụng: không tháo rời thấu kính, không mài, không để ống kính sát người trong thời gian dài như bỏ túi áo hằng ngày, và để xa tầm tay trẻ nhỏ.
Người sưu tầm nên biết ống kính nào trong bộ sưu tập của mình thuộc nhóm này, ghi vào danh mục, và cất riêng một chỗ. Hiện tượng ố vàng không làm ống kính mất giá trị lịch sử; với nhiều người, nó còn là một phần câu chuyện thú vị về lịch sử chế tạo quang học.
Bảo quản máy ảnh phim trong khí hậu nóng ẩm
Kẻ thù lớn nhất của máy ảnh phim ở Việt Nam là độ ẩm. Những việc dưới đây giúp bộ sưu tập không bị mốc và hỏng theo thời gian:
- Cất máy và ống kính trong tủ hoặc hộp chống ẩm, giữ độ ẩm ổn định ở mức vừa phải; tránh để quá khô vì da bọc, keo có thể nứt.
- Không cất máy trong bao da kín lâu ngày; da giữ ẩm và là nơi nấm mốc phát triển.
- Lấy máy ra dùng hoặc ít nhất bấm thử màn trập ở các tốc độ định kỳ để cơ cấu không kẹt; nhả màn trập trước khi cất dài ngày để lò xo không căng mãi.
- Tháo pin khỏi máy có pin để tránh pin chảy dịch ăn mòn tiếp điểm.
- Lau bụi bên ngoài bằng cọ mềm và quả thổi; không dùng dung dịch tẩy rửa mạnh lên thấu kính và lớp tráng.
- Khi phát hiện mốc, cách ly ống kính đó với các ống kính khác và đưa thợ chuyên xử lý sớm.
Những việc như lau mốc bên trong, vệ sinh màn trập, thay màn vải là việc của thợ chuyên. Người sưu tầm giỏi biết rõ đâu là giới hạn của mình.
Dùng hay chỉ giữ: hai triết lý của người sưu tầm máy ảnh
Có người sưu tầm máy ảnh để chụp: họ chọn những chiếc còn hoạt động tốt, bảo dưỡng định kỳ, mang ra phố, tráng phim, in ảnh. Với họ, một chiếc máy chỉ thật sự sống khi còn được dùng, và chụp đều đặn lại là cách bảo quản tốt nhất vì cơ cấu được vận động thường xuyên.
Có người sưu tầm để giữ: họ quý những chiếc máy còn nguyên hộp, nguyên giấy tờ, gần như chưa dùng, và cất kỹ trong tủ chống ẩm. Với họ, mỗi lần dùng là một lần hao mòn, và giá trị lịch sử nằm ở tình trạng nguyên bản. Hai cách nhìn đều có lý; điều quan trọng là người chơi biết mình theo cách nào để chăm máy cho đúng.
Nhiều người kết hợp cả hai: một vài chiếc máy dùng hằng ngày, một vài chiếc giữ kỹ. Dù theo cách nào, nên lập danh mục cho bộ sưu tập: kiểu máy, năm sản xuất ước tính, tình trạng, những lần sửa, và cả những bức ảnh đã chụp bằng từng máy. Ảnh chụp từ một chiếc máy cũ là phần câu chuyện mà không món đồ cổ nào khác có được.
Bắt đầu một bộ sưu tập máy ảnh có định hướng
Như mọi mảng sưu tầm, bộ sưu tập máy ảnh có chủ đề sẽ sâu hơn bộ sưu tập dàn trải. Một số hướng phổ biến: máy theo một kiểu (chỉ máy hai ống kính, chỉ máy xếp), máy theo một giai đoạn (máy cơ thập niên 1960–1970), máy theo một nước sản xuất, hoặc những chiếc máy từng dùng phổ biến ở các tiệm ảnh Việt Nam thời trước.
Hướng cuối cùng rất đáng chú ý ở Việt Nam. Những chiếc máy từng nằm trong các tiệm ảnh ở phố cổ, ở thị trấn, gắn với ảnh cưới, ảnh thẻ, ảnh gia đình của bao thế hệ, giờ ít ai còn giữ. Gom lại chúng, kèm ảnh chụp tiệm, lời kể của người thợ ảnh, là giữ lại một phần lịch sử nhiếp ảnh bình dân ít được ghi chép.
Người mới nên học trước khi gom: đọc sách lịch sử nhiếp ảnh, xem máy ở các bảo tàng, cầm máy của người chơi lâu năm, học cách soi ống kính bằng đèn để nhận mốc. Con mắt được luyện kỹ sẽ giúp tránh những chiếc máy đẹp vỏ mà hỏng ruột, và hiểu được vì sao một chiếc máy lại quan trọng trong lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Máy ảnh rangefinder và SLR khác nhau thế nào?
Rangefinder ngắm qua một khung ngắm riêng và lấy nét bằng cách chồng hai hình ảnh; máy gọn, êm. SLR dùng gương phản chiếu hình qua chính ống kính chụp lên khung ngắm nên người chụp thấy đúng cái sẽ lên phim, và thường có hệ ống kính rời phong phú hơn.
Làm sao biết ống kính cũ có bị mốc không?
Soi ống kính bằng một đèn pin sáng trong phòng tối, nhìn xuyên qua các thấu kính. Mốc hiện ra như những sợi mảnh hình mạng nhện hoặc đốm loang. Mờ sương thì là lớp mờ đều. Nếu thấy dấu hiệu, nên cách ly ống kính đó và nhờ thợ xem.
Ống kính có thori có nguy hiểm không?
Lượng phóng xạ nhìn chung thấp và rủi ro khi dùng thông thường được đánh giá là nhỏ, nhưng nên thận trọng: không tháo hay mài thấu kính, không để sát người lâu ngày, để xa trẻ nhỏ và cất riêng. Hiện tượng ố vàng là dấu hiệu thường gặp ở loại ống kính này.
Máy ảnh phim cũ có còn chụp được không?
Nhiều chiếc vẫn chụp tốt nếu màn trập, ống kính và thân máy còn hoạt động và kín sáng. Phim vẫn được sản xuất cho các khổ phổ biến. Với máy để lâu, nên nhờ thợ kiểm tra, vệ sinh và cân chỉnh trước khi chụp cuộn phim quan trọng.
Có nên tự vệ sinh bên trong máy ảnh cũ không?
Không nên. Bên trong máy ảnh cơ có nhiều chi tiết nhỏ, lò xo căng và lá màn trập mỏng; tháo sai có thể làm hỏng vĩnh viễn. Người giữ máy chỉ nên lau bụi bên ngoài, còn việc vệ sinh trong, xử lý mốc nên giao thợ chuyên.
Độ ẩm bao nhiêu là phù hợp để cất máy ảnh?
Người chơi thường giữ tủ chống ẩm ở mức độ ẩm vừa phải, tránh cả quá ẩm gây mốc lẫn quá khô làm nứt da bọc và keo. Mức cụ thể nên tham khảo hướng dẫn của nhà sản xuất tủ và kinh nghiệm của thợ máy ảnh, quan trọng nhất là giữ ổn định.