Lambretta là dòng xe tay ga do hãng Innocenti ở Milan, Ý sản xuất từ năm 1947, cùng thời và là đối thủ trực tiếp của Vespa. Khác với Vespa thân thép liền khối, Lambretta dùng khung ống thép chịu lực, các tấm vỏ bọc bên ngoài có thể tháo rời, và động cơ đặt ở giữa xe. Ở Việt Nam, cái tên này còn gắn với chiếc xe lam ba bánh chở khách từng chạy khắp đô thị miền Nam.
Với người sưu tầm, Lambretta là lựa chọn ít phổ biến hơn Vespa nhưng có sức hút riêng, nhất là với người quan tâm tới lịch sử thiết kế và phương tiện công cộng. Bài này giải thích sự khác biệt giữa hai dòng xe Ý, câu chuyện chiếc xe lam, và những điều cần biết khi giữ một chiếc Lambretta cổ.
Innocenti và sự ra đời của Lambretta
Innocenti vốn là một công ty cơ khí ở Milan chuyên về ống thép. Sau Thế chiến thứ hai, nước Ý cần một phương tiện đi lại rẻ, gọn cho người dân thành thị, và nhiều nhà máy công nghiệp chuyển sang làm xe hai bánh. Lambretta, tên đặt theo khu Lambrate nơi có nhà máy, ra đời trong bối cảnh đó, cùng lúc với Vespa của Piaggio.
Cuộc cạnh tranh giữa Lambretta và Vespa kéo dài nhiều thập kỷ, thúc đẩy cả hai hãng liên tục cải tiến. Lambretta phát triển nhiều dòng, từ bản đơn giản không vỏ bọc đến những bản thể thao, sang trọng. Hãng cũng được cấp phép sản xuất ở nhiều nước khác, trong đó có Ấn Độ.
Việc sản xuất Lambretta tại Ý chấm dứt vào đầu thập niên 1970, khi thị trường thay đổi và ô tô nhỏ trở nên phổ biến hơn. Nhưng tên Lambretta tiếp tục sống qua các nhà máy được cấp phép ở nước ngoài, và qua cộng đồng người chơi xe cổ khắp thế giới.
Với người sưu tầm, lịch sử này có một hệ quả thực tế: cùng là Lambretta nhưng xe làm ở Ý, xe làm theo giấy phép ở nước khác, và xe lắp ráp từ bộ linh kiện có thể khác nhau ở chi tiết, vật liệu, cách đánh số. Không có bản nào kém giá trị hơn một cách tuyệt đối; mỗi bản mang một phần lịch sử công nghiệp riêng. Điều quan trọng là xác định đúng chiếc xe của mình thuộc nhánh nào, dựa trên số khung, số máy và tài liệu đối chiếu, thay vì gọi chung là Lambretta Ý.
Lambretta và Vespa: khác nhau ở cấu tạo
Nhìn thoáng qua, hai dòng xe tay ga Ý này có nét giống nhau, nhưng cấu tạo bên trong khác hẳn. Biết các khác biệt này giúp người sưu tầm hiểu vì sao cách sửa, cách giữ và cảm giác lái của chúng khác nhau:
| Khía cạnh | Lambretta | Vespa |
|---|---|---|
| Khung | Khung ống thép chịu lực, vỏ bọc ngoài | Thân thép dập liền khối vừa là vỏ vừa là khung |
| Vị trí động cơ | Đặt giữa, dưới yên | Đặt lệch một bên, gắn với bánh sau |
| Truyền động | Tuỳ đời: trục truyền ở các đời đầu, xích kín trong hộp ở các đời sau | Truyền thẳng từ máy ra bánh, không xích |
| Cân bằng | Trọng tâm giữa, cân đối hai bên | Hơi lệch về phía có máy |
| Tháo lắp vỏ | Các tấm vỏ tháo rời được, lộ khung | Vỏ chính là thân, không tháo rời |
Với người giữ xe, khác biệt lớn nhất nằm ở chỗ: với Lambretta, khung ống là phần cốt lõi phải kiểm tra kỹ; với Vespa, đó là thân thép. Hai dòng xe cũng có hệ phụ tùng riêng, không thay lẫn được cho nhau.
Chiếc xe lam ba bánh: từ Lambretta đến phương tiện của người lao động
Bên cạnh xe tay ga hai bánh, Innocenti còn sản xuất các dòng xe ba bánh chở hàng và chở khách. Ở Việt Nam, đặc biệt tại Sài Gòn và các đô thị miền Nam từ thập niên 1960, những chiếc xe ba bánh này được dùng rộng rãi để chở khách theo tuyến, và người dân gọi chúng là xe lam, một cách Việt hoá từ chữ Lambretta.
Xe lam có cabin cho người lái phía trước, thùng sau gắn hai băng ghế dọc, mái che bằng bạt hoặc tôn. Khách lên xuống ở phía sau, ngồi sát nhau, chân chạm chân, đồ đạc để dưới ghế. Xe chạy tuyến cố định giữa các khu chợ, bến xe, vùng ven, với giá rẻ hơn taxi nhiều, nên là phương tiện quen thuộc của học sinh, tiểu thương, người lao động.
Ngoài chở khách, nhiều chiếc xe ba bánh cùng họ còn được dùng chở hàng: rau từ vùng ven vào chợ, hàng hoá cho các cửa tiệm, vật liệu cho công trình nhỏ. Thùng xe được thợ địa phương đóng lại theo nhu cầu, nên mỗi chiếc mang dấu vết của công việc riêng. Với người nghiên cứu đời sống đô thị, xe lam là một mắt xích của kinh tế đường phố, nối vùng ven với trung tâm, nối người sản xuất nhỏ với người mua.
Trong ký ức của nhiều người, xe lam gắn với tiếng máy nổ giòn, mùi khói, cảnh chen chúc và những câu chuyện làm quen trên đường. Khi các phương tiện công cộng mới thay thế, xe lam dần rút khỏi đường phố. Những chiếc còn sót lại hôm nay chủ yếu nằm trong tay người sưu tầm, trong các bảo tàng, hoặc được dùng làm vật trang trí ở quán xá gợi không khí xưa.
Giữ một chiếc Lambretta cổ: những điều cần biết
Kiểm tra khung ống là việc đầu tiên. Khung là phần chịu lực chính. Ống bị mục, nứt, hàn chắp ở những chỗ chịu lực ảnh hưởng tới cả an toàn lẫn giá trị lịch sử. Vì vỏ tháo được, người có kinh nghiệm có thể kiểm tra khung khá kỹ.
Đối chiếu số khung, số máy và nơi sản xuất. Lambretta được sản xuất ở nhiều nước theo giấy phép. Xác định đúng xe làm ở đâu, đời nào giúp tìm phụ tùng phù hợp và kể đúng câu chuyện của xe.
Phụ tùng hiếm hơn Vespa. Ở Việt Nam, Lambretta ít hơn Vespa nhiều, nên phụ tùng, thợ quen tay và tài liệu cũng hiếm hơn. Người giữ xe thường phải tham gia cộng đồng người chơi trong và ngoài nước để tìm đồ và học kinh nghiệm.
Giữ đúng cấu hình đời xe. Vì vỏ tháo được, Lambretta rất dễ bị lắp lẫn tấm vỏ của đời khác. Người sưu tầm nên tìm hiểu cấu hình gốc của đúng dòng và năm, ghi lại những chỗ đã thay.
Xe lam trong bộ sưu tập: hiện vật của đời sống đô thị
Giữ một chiếc xe lam ba bánh là thách thức lớn hơn xe hai bánh nhiều: xe cồng kềnh, cần chỗ cất rộng, phụ tùng khó tìm, và để lưu hành phải đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật theo quy định hiện hành mà xe đời cũ khó đạt. Vì vậy phần lớn xe lam được giữ làm hiện vật trưng bày, không chạy trên đường.
Giá trị của một chiếc xe lam trong bộ sưu tập nằm ở câu chuyện đời sống mà nó đại diện. Một chiếc xe lam được trưng bày kèm ảnh tư liệu, lời kể của người từng chạy xe, tấm vé hay bảng tuyến xưa nếu còn, sẽ kể được nhiều hơn rất nhiều so với chiếc xe đứng trơ trọi.
Với người không có điều kiện giữ xe thật, mô hình xe lam, ảnh chụp và lời kể là những cách khác để lưu giữ. Đây cũng là một mảng sưu tầm đầy tiềm năng tư liệu, vì phương tiện của người lao động thường ít được ghi chép chính thức hơn phương tiện của giới khá giả.
Lambretta trong văn hoá đại chúng và cộng đồng người chơi
Ở châu Âu, Lambretta và Vespa từng gắn với văn hoá thanh niên đô thị thập niên 1960, khi những chiếc xe tay ga được trang trí gương, đèn và trở thành biểu tượng của một lối sống. Hình ảnh đó ảnh hưởng tới cách người chơi xe cổ khắp thế giới nhìn hai dòng xe Ý này: không chỉ là phương tiện mà là một phần của lịch sử văn hoá.
Ngày nay có nhiều câu lạc bộ Lambretta trên thế giới, tổ chức gặp mặt, chia sẻ tài liệu và phụ tùng. Ở Việt Nam, người chơi Lambretta thường sinh hoạt chung với các nhóm xe cổ rộng hơn. Tham gia các nhóm này giúp người mới tiếp cận kinh nghiệm, tránh mua phải xe lắp lẫn và tìm được thợ hiểu xe.
Dù là Lambretta hai bánh hay xe lam ba bánh, tinh thần của người sưu tầm có văn hoá vẫn như nhau: hiểu rõ chiếc xe, giữ đúng nguyên trạng tới mức có thể, minh bạch về những gì đã thay, và kể lại câu chuyện của nó cho người sau.
Nhận ra một chiếc xe lam còn nhiều chi tiết gốc
Cabin và kính. Kính chắn gió, khung cửa, tay nắm, đèn pha của xe lam có kiểu dáng đặc trưng. Nhiều xe qua thời gian đã thay kính, đèn bằng đồ của xe khác. Đối chiếu với ảnh tư liệu chụp cận cảnh giúp nhận ra chỗ đã thay.
Thùng sau và băng ghế. Thùng chở khách thường được đóng lại nhiều lần bởi thợ địa phương, nên rất khó tìm một chiếc còn thùng gốc. Người giữ xe nên ghi lại thùng hiện tại được đóng khi nào, theo mẫu nào, và có tư liệu nào về kiểu thùng ban đầu.
Máy và số khung. Như mọi xe cổ, số khung và số máy là căn cứ quan trọng nhất. Máy bị thay bằng máy khác hãng để chạy được là chuyện rất phổ biến ở xe lam, vì xe từng làm việc nặng hằng ngày trong nhiều năm.
Dấu vết của nghề chở khách. Vết mòn trên băng ghế, chỗ bám tay, bậc lên xuống, dấu sơn số tuyến nếu còn. Những dấu vết này không phải khuyết điểm mà là bằng chứng về đời sống của chiếc xe; người sưu tầm có kinh nghiệm thường giữ lại thay vì làm mới.
Câu hỏi thường gặp
Lambretta và Vespa, hãng nào ra đời trước?
Vespa của Piaggio ra mắt năm 1946, Lambretta của Innocenti ra đời năm 1947. Hai hãng cạnh tranh trực tiếp với nhau trong nhiều thập kỷ, cùng góp phần làm xe tay ga trở thành phương tiện phổ biến ở Ý và châu Âu sau chiến tranh.
Vì sao gọi là xe lam?
Tên xe lam được cho là Việt hoá từ chữ Lambretta, thương hiệu của hãng Innocenti. Dòng xe ba bánh của hãng được dùng làm xe chở khách theo tuyến ở các đô thị miền Nam, và người dân gọi tắt thành xe lam.
Phụ tùng Lambretta và Vespa có thay lẫn được không?
Gần như không. Hai dòng xe có cấu tạo khác hẳn: khung ống và động cơ đặt giữa ở Lambretta, thân liền khối và động cơ lệch bên ở Vespa. Hệ phụ tùng vì thế riêng biệt, người giữ xe cần tìm đúng phụ tùng cho dòng xe của mình.
Xe lam cổ có được chạy trên đường không?
Muốn lưu hành, xe phải có giấy tờ hợp lệ và đạt yêu cầu kỹ thuật theo quy định hiện hành. Xe ba bánh đời cũ thường khó đáp ứng, nên phần lớn được giữ làm hiện vật trưng bày. Nên hỏi cơ quan đăng ký và đăng kiểm trước khi tính chuyện cho xe chạy.
Lambretta sản xuất ở Ấn Độ có được coi là Lambretta thật không?
Đó là xe được sản xuất theo giấy phép, có lịch sử riêng và được nhiều người chơi quý. Điều quan trọng là xác định đúng nơi sản xuất và đời xe, không giới thiệu sai, vì điều đó ảnh hưởng tới phụ tùng, cấu hình gốc và câu chuyện của xe.
Không có chỗ giữ xe thật thì sưu tầm Lambretta thế nào?
Có thể sưu tầm mô hình, ảnh tư liệu, tài liệu kỹ thuật, catalogue cũ, hoặc ghi lại lời kể của người từng chạy hay đi xe lam. Những tư liệu này có giá trị lịch sử thật và là cách giữ ký ức về dòng xe mà không cần gara.