Khi cổ vật trong bộ sưu tập bị mất trộm, việc cần làm ngay là giữ nguyên hiện trường, trình báo công an nơi xảy ra vụ việc, báo cho cơ quan văn hoá nếu hiện vật đã đăng ký, và chuẩn bị bộ hồ sơ nhận dạng có ảnh, mô tả chi tiết để phục vụ truy tìm. Khả năng tìm lại phụ thuộc rất lớn vào việc bạn có hồ sơ nhận dạng tốt từ trước hay không, vì một món đồ không mô tả được thì cũng không ai nhận ra được.
Cổ vật bị đánh cắp thường được chuyển đi rất nhanh, qua nhiều tay, có khi ra khỏi tỉnh hoặc khỏi nước chỉ trong vài ngày. Bài này đi qua những việc nên làm trong giờ đầu, cách phối hợp với cơ quan chức năng, các cơ sở dữ liệu đồ mất cắp, và quan trọng nhất là những việc cần làm ngay từ bây giờ, khi đồ vẫn còn trong tủ. Thủ tục trình báo, xử lý cụ thể theo quy định hiện hành và hướng dẫn của cơ quan công an.
Vì sao cổ vật mất trộm thường không trở về
Cổ vật khác các tài sản khác ở chỗ mỗi món là duy nhất, nên về lý thuyết dễ nhận ra hơn một chiếc điện thoại. Nhưng thực tế ngược lại: tỷ lệ tìm lại đồ cổ bị mất trên thế giới được các tổ chức chuyên ngành mô tả là thấp. Lý do đầu tiên là thiếu thông tin nhận dạng. Phần lớn chủ sở hữu tư nhân không có ảnh rõ ràng, không có mô tả chi tiết, chỉ mô tả được "một chiếc bình men lam cao chừng ba mươi phân", câu mô tả khớp với hàng nghìn chiếc bình khác.
Lý do thứ hai là tốc độ. Đồ mất cắp thường được chuyển ngay sang người tiêu thụ quen, rồi qua vài lần đổi tay trong thị trường xám trước khi xuất hiện công khai. Mỗi lần đổi tay, câu chuyện nguồn gốc được viết lại một chút, và món đồ dần có vẻ "sạch". Khi xuất hiện ở một cửa hàng hay phiên đấu giá vài năm sau, nó đã có một lý lịch mới.
Lý do thứ ba là không ai biết món đồ bị mất. Nếu chủ không trình báo, hoặc trình báo nhưng thông tin không được đưa vào hệ thống truy tìm, thì người mua sau dù có tra cứu cũng không thấy gì. Những lý do này đều có chung lời giải: hồ sơ nhận dạng tốt và trình báo đầy đủ, kịp thời.
Chuẩn bị từ trước: bộ thông tin nhận dạng tối thiểu
Giới bảo tàng, bảo hiểm và cơ quan thực thi pháp luật quốc tế đã thống nhất một chuẩn mô tả tối thiểu cho hiện vật văn hoá gọi là Object ID, ra đời cuối thập niên 1990 với sự dẫn dắt của Viện Getty. Người sưu tầm tư nhân có thể áp dụng chuẩn này cho từng món.
| Mục | Nội dung cần ghi | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|
| Ảnh | Nhiều ảnh rõ nét, nền trơn, có thước đo, chụp mọi mặt và cận cảnh dấu riêng | Mặt trước, sau, hai bên, đáy, miệng, vết sứt |
| Loại hiện vật | Gọi đúng tên loại đồ | Bình, chậu, lư hương, đĩa, tượng |
| Chất liệu và kỹ thuật | Chất liệu chính, cách làm | Gốm men lam vẽ dưới men; đồng đúc |
| Kích thước | Cao, rộng, đường kính, trọng lượng nếu cân được | Cao 31 cm, miệng 9,5 cm |
| Chữ, dấu, hiệu đề | Mô tả chữ, dấu ở đâu, nội dung nếu đọc được | Hiệu đề bốn chữ ở đáy |
| Đặc điểm phân biệt | Những gì làm món này khác mọi món khác | Vết rạn men chéo ở vai, sứt nhỏ ở miệng |
| Đề tài, hoa văn | Hình vẽ chính | Rồng mây quanh thân, cánh sen ở chân |
| Niên đại | Theo giám định nếu có | Có đặc điểm phù hợp thế kỷ XV |
| Người làm, lò | Nếu biết | Không rõ |
Bộ thông tin này lưu ở hai nơi khác nhau, ít nhất một nơi ngoài nhà. Nếu nhà bị đột nhập và máy tính cũng bị lấy, bạn vẫn còn hồ sơ để trình báo. Với cổ vật đã đăng ký, cơ quan văn hoá cũng có một bộ hồ sơ của hiện vật, là một nguồn dự phòng có giá trị.
Những việc làm trong giờ đầu
Khi phát hiện mất trộm, phản ứng trong những giờ đầu có ảnh hưởng lớn tới khả năng tìm lại.
- Giữ nguyên hiện trường. Không dọn dẹp, không sắp xếp lại tủ, không chạm vào chỗ kẻ gian có thể đã chạm. Dấu vết là chứng cứ cho cơ quan điều tra.
- Trình báo công an nơi xảy ra vụ việc càng sớm càng tốt. Cung cấp danh sách hiện vật bị mất kèm bộ hồ sơ nhận dạng. Yêu cầu giấy xác nhận đã tiếp nhận trình báo.
- Báo cơ quan văn hoá nếu hiện vật bị mất là cổ vật đã đăng ký hoặc bảo vật quốc gia. Đây thường là nghĩa vụ theo quy định và giúp thông tin được đưa vào hệ thống của ngành.
- Lập danh sách đầy đủ: kiểm lại toàn bộ bộ sưu tập để biết chính xác những gì đã mất, kể cả đồ ít giá trị, vì chúng có thể là đầu mối truy tìm.
- Báo công ty bảo hiểm nếu có, theo thời hạn quy định trong hợp đồng.
- Thông báo có chọn lọc cho những người trong giới bạn tin cậy, người buôn bán có uy tín, bảo tàng trong vùng. Phối hợp với cơ quan điều tra trước khi đăng công khai, vì có trường hợp việc công bố sớm làm kẻ gian tẩu tán nhanh hơn.
Ghi lại tất cả: thời điểm phát hiện, người đã báo, người tiếp nhận, số giấy xác nhận. Một vụ truy tìm cổ vật có thể kéo dài nhiều năm, và trí nhớ sẽ không đủ.
Cơ sở dữ liệu đồ mất cắp: trong nước và quốc tế
Ở trong nước, thông tin về cổ vật bị mất được cơ quan công an và cơ quan văn hoá lưu giữ, phát thông báo truy tìm khi cần. Hiện vật đã đăng ký có lợi thế lớn vì đã có sẵn hồ sơ chính thức. Hãy hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh về cách thông tin của bạn được đưa vào hệ thống và chia sẻ tới các địa phương khác.
Ở cấp quốc tế, Interpol duy trì một cơ sở dữ liệu về tác phẩm nghệ thuật và hiện vật văn hoá bị đánh cắp, được các lực lượng thực thi pháp luật các nước thành viên dùng để đối chiếu. Thông tin được đưa vào qua kênh chính thức của cơ quan công an quốc gia, chứ chủ sở hữu tư nhân không tự nhập trực tiếp. Interpol cũng có ứng dụng cho phép công chúng tra cứu, giúp người mua, nhà đấu giá kiểm tra một món đồ trước khi giao dịch.
Ngoài ra có các tổ chức tư nhân lưu đăng ký đồ nghệ thuật, đồ cổ bị mất cắp, được nhiều nhà đấu giá và người buôn bán quốc tế tra cứu trước khi nhận hàng. Việc đăng ký vào các cơ sở dữ liệu này có thể có phí và quy trình riêng. Với hiện vật giá trị cao, có khả năng bị đưa ra nước ngoài, việc có mặt trong những hệ thống được tra cứu rộng rãi làm tăng đáng kể cơ hội phát hiện khi món đồ xuất hiện trở lại.
Khi thấy món đồ của mình xuất hiện ở nơi khác
Đôi khi, nhiều tháng hay nhiều năm sau, chủ sở hữu tình cờ thấy món đồ của mình trong một cửa hàng, một bài đăng trên mạng, một catalog đấu giá. Phản ứng tự nhiên là đến đòi ngay. Đừng làm vậy. Việc tự đối chất có thể khiến người đang giữ món đồ tẩu tán, và nếu bạn nhận nhầm, bạn sẽ gặp rắc rối pháp lý.
Việc đúng là chụp lại, lưu lại mọi bằng chứng về nơi món đồ xuất hiện, rồi báo ngay cho cơ quan công an đang thụ lý vụ việc, kèm hồ sơ nhận dạng để đối chiếu. Đặc điểm phân biệt như vết sứt, vết rạn, dấu riêng mà bạn đã ghi lại từ trước sẽ là bằng chứng quyết định. Nếu món đồ ở nước ngoài, việc yêu cầu thu hồi phải đi qua kênh hợp tác tư pháp, thường kéo dài và cần sự hỗ trợ của cơ quan chức năng.
Người đang giữ món đồ có thể là người mua ngay tình. Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự, chủ sở hữu tài sản bị lấy cắp thường có quyền đòi lại cả từ người mua ngay tình, nhưng việc này được giải quyết qua cơ quan có thẩm quyền, không phải bằng tranh cãi trực tiếp.
Bảo hiểm và an ninh: hai lớp bảo vệ bổ sung
Bảo hiểm không giúp tìm lại món đồ nhưng giảm thiệt hại tài chính. Bảo hiểm cho bộ sưu tập cổ vật thường là sản phẩm chuyên biệt, yêu cầu danh mục, ảnh, giá trị thoả thuận và điều kiện an ninh nhất định. Đọc kỹ điều khoản về mất trộm: có yêu cầu dấu hiệu đột nhập không, có loại trừ mất trộm do người quen không, thời hạn báo là bao lâu. Hồ sơ nhận dạng tốt cũng chính là thứ công ty bảo hiểm cần khi bồi thường.
Về an ninh, nguyên tắc chung là nhiều lớp và kín đáo. Lớp vật lý gồm cửa, khoá, tủ có khoá, két cho món nhỏ. Lớp phát hiện gồm báo động, camera. Lớp quan trọng nhất lại là thói quen: hạn chế khoe bộ sưu tập với người lạ, không đăng ảnh kèm vị trí nhà, không kể chuyện giá trị đồ trong các hội nhóm đông người, cẩn trọng với người đến xem đồ lần đầu. Nhiều vụ mất trộm đồ cổ bắt đầu từ một lần mời khách lạ vào xem tủ đồ.
Các vấn đề về điều kiện bảo quản như nhiệt độ, độ ẩm, tủ kính, chống đổ thuộc phần gìn giữ hiện vật; bài này chỉ bàn phần an ninh liên quan tới mất trộm.
Câu hỏi thường gặp
Cổ vật chưa đăng ký bị mất trộm thì có được trình báo không?
Có. Mọi tài sản bị mất trộm đều có thể trình báo công an. Tuy vậy, với cổ vật chưa đăng ký, bạn sẽ phải tự chứng minh quyền sở hữu và cung cấp thông tin nhận dạng, nên hồ sơ nguồn gốc và ảnh chụp từ trước càng quan trọng.
Có nên treo thưởng cho người tìm lại cổ vật không?
Có thể, nhưng nên bàn với cơ quan điều tra trước. Treo thưởng công khai đôi khi giúp có thông tin, nhưng cũng có thể bị kẻ gian lợi dụng để đòi tiền chuộc. Mọi việc nhận lại hiện vật nên đi qua cơ quan chức năng, không giao dịch riêng với người tự xưng biết món đồ ở đâu.
Mất trộm cổ vật đã đăng ký thì có phải báo cơ quan văn hoá không?
Thường là có, và đây là việc nên làm ngay cả khi quy định không bắt buộc. Cơ quan văn hoá có hồ sơ chính thức của hiện vật và có thể phối hợp với cơ quan công an, các bảo tàng, các địa phương khác trong việc truy tìm.
Ảnh chụp hiện vật bao lâu nên chụp lại một lần?
Nên chụp lại khi tình trạng hiện vật thay đổi, như sau khi bị sứt mẻ, được phục chế, hoặc sau vài năm để cập nhật. Giữ cả ảnh cũ lẫn ảnh mới, vì ảnh cũ cho thấy lịch sử tình trạng và giúp chứng minh quyền sở hữu lâu dài.
Nếu tìm lại được nhưng hiện vật bị hư hại thì sao?
Hiện vật được trả lại cho chủ sau khi cơ quan điều tra hoàn tất các bước cần thiết. Với hư hại, bạn có thể yêu cầu người gây ra bồi thường theo pháp luật dân sự, hoặc yêu cầu bảo hiểm nếu hợp đồng có điều khoản này. Việc phục chế nên giao cho người có chuyên môn.
Người mua lại cổ vật mất cắp có phải trả lại cho chủ không?
Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự, chủ sở hữu tài sản bị lấy cắp thường có quyền đòi lại cả từ người mua ngay tình, còn người mua có thể yêu cầu người bán bồi hoàn. Việc giải quyết cụ thể do cơ quan có thẩm quyền quyết định theo từng vụ việc.