Sưu Tầm Cổ Vật - Cổ Vật - Thế Giới Cổ Vật - Kiến Thức Cổ Vật » Kiến Thức Khảo Cổ

Cách nhận biết hổ phách thật và đồ giả

admin — Sat, 19 Mar 2016 01:10:16 +0000

Làm giả hổ phách không khó. Nó có thể được làm bằng cách đun nóng chất dẻo màu, sử dụng copal (tức là hổ phách chưa đủ tuổi hóa thạch) hoặc các loại chất dẻo hiện đại khác. Nếu hổ phách trông quá hoàn hảo thì rất có thể nó là đồ giả. Bởi vì những mẫu hổ phách có chất lượng cao thường trị giá hàng nghìn đô la Mỹ.

Thực sự là không hề dễ dàng trong việc phân biệt hổ phách giả với hổ phách thật. Vậy làm sao có thể biết được là mẫu hổ phách mà bạn đang có là thật hay không.

Trước tiên, cần hiểu rằng hổ phách là nhựa cây hóa thạch của một loại cây cổ đại. Tại nước Cộng hòa Dominica, loại cây đó có lên là Hyemnaea (là một loại cây họ đậu). Những loại cây họ đậu ngày nay thường là các cây nhỏ có các nốt sần trên rễ trong có chứa vi khuẩn sản sinh ra khí ni tơ tiết vào lòng đất. Các cây họ đậu hiện đại rất phổ biến ở Nam Mỹ. Ở khu vực Baltic, hàng triệu năm trước đây, có thể các cây thông hoặc cây khuynh diệp chính là những cây đã sản sinh ra nhựa và hóa thành hổ phách.

Nhựa của một trong các loại cây này khi ở trong các điều kiện thích hợp đã biến thành hổ phách. Có một giai đoạn trung gian mà ở đó nhựa cây trông giống hổ phách nhưng thực ra nó chưa biến đổi đủ để trở thành hổ phách thực sự. Loại nhựa cây “trẻ” này được gọi là copal. Copal có tuổi ít hơn nhiều so với hổ phách và có một số tính chất khác với hổ phách thật sự. Ví dụ, copal không đặc bằng hổ phách.

Độ đặc của một chất được đo bằng khối lượng riêng. Thông thường hổ phách có khối lượng riêng từ 1.05 đến 1.10 (nước có khối lượng riêng bằng 1). Mặc dù copal trông rất giống hổ phách nhưng nó có khối lượng riêng nhỏ hơn, chỉ đạt 1.03 đến 1.08. Những vật làm từ các chất có khối lượng riêng lớn hơn 1 sẽ chìm trong nước ngọt. Mặc dù cả hổ phách và copal đều chìm trong nước thường (nước ngọt) nhưng vì nước muối có khối lượng riêng lớn hơn nên cả hổ phách và copal đều nổi trong nước muối. Khoảng 15 gam muối hoà tan trong 100ml nước sẽ cho ta một hỗn hợp tương đương nước muối. Trong hỗn hợp này, cả hổ phách và copal đều nổi. Thường thì copal nhẹ hơn hổ phách. Trừ khi bạn rất thành thạo về khối lượng riêng của hổ phách, còn không thì đừng tin vào cách thử này.

Một cách khá là đáng tin cậy để phát hiện hổ phách giả là hãy nung thật nóng 1 chiếc kim rồi dí đầu kim vào hổ phách. Hổ phách thật sẽ tỏa ra mùi thông còn hổ phách giả sẽ có mùi điện, mùi nhựa hoặc mùi ngòn ngọt. Tuy nhiên, phương pháp này ít khi được thực hiện vì hầu hết mọi người sẽ không chịu rủi ro mà thử như vậy với một sản phẩm hổ phách đắt tiền của mình.

Một cách khác để phân biệt là đốt hổ phách. Khi bị đốt, hổ phách thật tỏa khói đen trong khi copal tỏa khói trắng còn hổ phách giả làm bằng chất dẻo cũng có thể tỏa khói đen. Nhưng ai mà muốn làm hỏng mẫu hổ phách của mình như thế chứ?

Cũng có thể dùng acetone (a-xê-tôn) để thử. Đây là hóa chất dùng để tẩy sơn móng tay. Vì copal chưa trải qua đủ thời gian hóa thạch nên chưa đủ cứng, do đó nó sẽ bị hòa tan một chút trong acetone. Đối với hổ phách thật thì acetone hoàn toàn không thể hòa tan được. Đối với hổ phách làm bằng chất dẻo thì acetone sẽ hòa tan lớp ngoài cùng. Lớp này đôi khi là lớp sơn cánh kiến. Cách thử này là 1 trong những cách dễ làm nhất.

Sẽ rất khó để phân biệt nếu người ta làm giả hổ phách bằng cách khoan vào lòng của miếng hổ phách rồi cho 1 con côn trùng thời nay vào đó rồi bít lỗ khoan lại bằng copal nóng. Khi đó sẽ rất khó có thể phân biệt được thật giả. Trong điều kiện ánh sáng hoàn hảo thì có thể nhìn ra lỗ khoan nhưng đừng mong có thể dựa vào điều đó. Để nhận biết một loại côn trùng đã tuyệt chủng là một điều rất khó trừ khi bạn là một chuyên gia về côn trùng. Còn không thì đối với chúng ta, côn trùng cổ đại hay côn trùng hiện đại trông cũng như nhau cả.

Đối với các nhà địa chất thì hổ phách có độ khúc xạ từ 1.5 tới 1.6 (copal cũng vậy) trong khi chất dẻo và các hóa chất khác thì có độ khúc xạ hoàn toàn khác. Để kiểm tra theo cách này thì bạn cần phải có máy đo độ khúc xạ.

Khi bị chiếu tia cực tím thì hổ phách sẽ phát huỳnh quang. Các màu huỳnh quang thường thấy là vàng, xanh da trời, xanh lá cây và cam. Hổ phách Dominican thường phát ra màu xanh da trời. Để làm thí nghiệm này chỉ cần dùng 1 cái đèn ánh sáng đen chiếu vào mẫu vật và quan sát màu phát ra.

Hổ phách không cứng lắm theo thang đo Moh. Độ cứng của nó từ 2 đến 2.5. Độ cứng móng tay người vào khoảng 2 nên khó có thể lấy móng tay làm trầy xước hổ phách được. Đồng xu của Mỹ có độ cứng là 3.0 nên có thể dùng nó làm xước hổ phách dễ dàng. Bối sợi thép có độ cứng 5.5 nên nếu dùng bối này chà sát lên hổ phách thì sẽ tạo ra bột hổ phách hoặc các hạt hổ phách rất nhỏ. Nếu hổ phách được làm giả bằng nhựa thì sẽ không tạo thành bột hay hạt mà sẽ tạo thành sợi.

Nếu hổ phách thô bị vỡ thì chỗ vỡ sẽ có vân giống như thủy tinh vỡ, tức là thường có các vòng tròn đồng tâm. Tuy không phải lúc nào hổ phách cũng có hình dạng chỗ vỡ như vậy nhưng thường là như thế.

Tốt nhất là bạn nên mua hổ phách từ một nguồn có uy tín.

Nguyên tắc chế tác của gốm đời Đường và gốm đời Tống

admin — Sat, 19 Mar 2016 01:09:53 +0000

Trong nghệ thuật chơi đồ cổ, người chơi phải gia công đọc sách và nghiên cứu và khi bắt được một món đồ mà mình thấy nhận thức của mình phù hợp với sách thì thật không còn thú nào bằng.

Nguyên tắc của gốm Đường và gốm Tống đại khái như sau:Gốm Đường luôn luôn thật nhẹ, xốp, không chắc thịt và có nhiều màu sắc sặc sỡ vì lúc ấy chưa biết dùng lửa cao độ nên phôi không mịn. Tuy vậy để khỏi rịn nước ra bên ngoài thì lúc đó người ta đã biết dùng nhiều thứ men che phủ trông khá vui mắt. Nhưng vì hầm lửa nhiệt độ thấp nên đồ này thường rất dễ vỡ. Kiểu thức Đường thì học tập cách thức pha chế màu từ công thức chế đồ bằng bạc, bằng đồng do nước I ran. Ba tư đem qua, và phần nhiều chịu ảnh hưởng của Phật Giáo, và được xếp vào loại đa màu (Polychromes).

Sau đó, thợ đời Tống nghiên cứu để khắc phục những sở đoản ấy, nên chế ra gốm, nung cao độ hơn, chắc thịt hơn, bền và khó vỡ hơn, và hơn nữa là đời Tống người ta tôn sùng đạo Lão nên gốm Tống mang vẻ nguyên sơ, không dùng áo men lớp ngoài, lại được nung ở nhiệt độ cao hơn đời Đường, làm cho cốt thai chảy lớp da ngoài thế cho men, đặc biệt là khi vào hầm nung được một lớp áo thiên nhiên do sức lửa làm chảy cốt thai, làm thành một lớp trơn láng và mịn thịt. Nên nhớ là gốm Tống cốt thai rất dày và rất nặng, vì đời Tống đã lấy đá ở Từ Châu gọi là Từ thạch, xay ra và chế biến để làm cốt thai, khi vào lửa sẽ bất ngờ đổi màu, gọi là hiện tượng Hoả biến (Accident de four). Điều đó cũng cho ta thấy ý tưởng trọng tự nhiên của đạo Lão, tư tưởng chủ đạo đời Tống. Cách chế biến này có điểm hay là màu men không thể biết trước được, chỉ khi ra lò mới thấy được cái vi diệu của nó mà thôi. Đồ Tống thuộc loại độc sắc (Monochrome) và gần đồ Da lu(Grès) hơn là gốm (Porterie), đồ đất nung (terre cuite).

Nói tóm tắt lại, gốm Đường thuộc loại nhẹ, hầm lửa non, gốm Tống thuộc loại nặng, hầm lửa già nên bền chắc hơn gốm Đường.

Chơi đồ cổ là một thú chơi bác học và gian nan, thật thú vị nếu mỗi ngày chúng ta lại biết thêm một bí quyết sách vở về chúng.

Nguyễn Hạnh ( Tổng hợp)

Đồ cổ sứ men ngũ thái và Đồ cổ sứ men phấn thái là gì ?

admin — Sat, 19 Mar 2016 01:09:05 +0000

Đồ sứ Hồng Kông thật có sức hấp dẫn khó lường đối với những người mới như tôi. Tôi có một câu hỏi về chiếc bình có nắp đậy mà tôi đang sở hữu. Chiếc bình này được mô tả là một loại đồ sứ men ngũ thái. Ngài có thể vui lòng cho biết một vài ý kiến về điều này và dự đoán về niên đại cho chiếc bình của tôi có được không?

Có phải đồ sứ men ngũ thái được sản xuất sau thời Khang Hy một thời gian dài? Hay nói cách khác, việc nó được giới thiệu trong khoảng thời gian này không có nghĩa là nó không được sản xuất với số lượng lớn sau thời gian này có phải không?

Mỗi khi tôi nhìn thấy một vật gì đó mà tôi nghĩ là đồ sứ men ngũ thái hoặc đồ sứ men phấn thái, tôi thấy rằng chúng được mô tả rất khác nhau.

Ngài có thể giúp tôi đưa ra một định nghĩa để phân biệt cái nào là đồ sứ men ngũ thái và cái nào là đồ sứ men phấn thái có được không? Vấn đề là không phải có lớp sơn màu xanh trên hoặc dưới phần men có nghĩa là nó là đồ sứ men ngũ thái – vậy tiêu chuẩn phân biệt là gì?

Lời giải thích ngắn gọn

Theo tôi, chiếc bình có nắp đậy của ông được sản xuất vào đầu thế ký thứ 20. Tôi nghĩ như vậy là bởi vì hình dạng của chiếc bình có đôi chút khác với những chiếc bình tiêu chuẩn được sản xuất vào đầu thế kỷ thứ 18 mà tôi đã được chiêm ngưỡng.

Vành của nắp bình có đôi chút rộng và cổ bình có đôi chút cao. Phần trang trí rất đẹp, nhưng không có sự hòa trộn và liên kết với nhau như phong cách của những chiếc bình được sản xuất vào thế kỷ thứ 18.

Có thể đây là một bản sao của một chiếc bình đầu thế kỷ thứ 18 được sản xuất vào giữa thế kỷ thứ 18, nhưng khả năng này là không cao.

Tôi đề cập đến vấn đề này chỉ nhằm mục đích cho ông biết rằng có thể có rất nhiều khả năng khác nhau mà tôi không lường hết được.

Còn về vấn đề “Đồ sứ men ngũ thái” và “Đồ sứ men phấn thái” tôi sẽ mô tả một cách thật ngắn gọn. Vấn đề này cũng đã từng được giải thích – cùng với hình ảnh – ở một chủ đề đặc biệt về các mẫu gốm sứ xuất khẩu trên trang này. Ông chỉ cần tìm kiếm chủ đề này hoặc sử dụng công cụ tìm kiếm để tìm ra nó.

Về chiếc bình của ông, nó được sơn phủ theo phong cách chung cùa “Đồ sứ men ngũ thái“.

Cả hai dòng “đồ sứ” đều là tên của các nhà sưu tập hoặc tên thương mại, và do vậy không có định nghĩa khoa học cụ thể về hai dòng đồ sứ này. Nói chung là chúng liên quan đến:

1. Ngày sản xuất. Đồ sứ men thúy luc là từ thời Khang Hy, Đồ sứ men phấn thái là từ thời Ung Chính hoặc Càn Long.

2. Phong cách – Đồ sứ men ngũ thái đậm chất Trung Hoa trong phong cách và làm chúng ta liên tưởng đến các bức tranh và bản vẽ từ thời Khang Hy. Đồ sứ men phấn thái mang đậm dấu ấn “toàn hồng” chịu ảnh hưởng từ nước ngoài theo phong cách Rococo ấn tượng ở Châu Âu.

3. Lớp tráng men. Lớp tráng men sử dụng trên hai dòng đồ sứ là hoàn toàn khác nhau về cả số lượng và kỹ thuật, vì Đồ sứ men ngũ thái có lớp men rất rõ ràng (trong mờ) trong khi Đồ sứ men phấn thái lớp men được pha trộn với sắc trắng (mờ đục).

Không có gì có thể ngăn cản một người kinh doanh gọi một mẫu vật có niên đại từ thế kỷ 20 là Đồ sứ men ngũ thái nếu như mẫu vật mang phong cách và được tráng lớp men sử dụng cho dòng đồ sứ này. Nhưng, cần phải bổ sung thêm ngày sản xuất.

Trân trọng,
Jan-Erik Nilsson

Ghi chú: Bài viết trên được viết với mục đích tham khảo, là chia sẻ cá nhân của tác giá với mọi người. tác giả không chịu trách nhiêm nếu sử dụng nội dung sai mục đích.

Cổ vật khác hẳn với “đồ xưa” và “kỷ vật” và đó là điều bạn

admin — Sat, 19 Mar 2016 01:08:30 +0000

Năm 2000, lần đầu tiên Việt Nam ban hành Luật Di Sản Văn hóa, trong đó xác định Cổ vật là các gía trị văn hóa vật thể ghi dấu ấn văn hóa của con người, là sản phẩm của con người tạo ra và có tuổi từ 100 năm trở lên… Ở nước ta định nghĩa cổ vật thì mới có cụ thể gần đây, còn các quốc gia phát triển trên thế giới đã định nghĩa về cổ vật từ lâu.

Một thạp, gốm Việt hoa nâu đặc sắc, TK 11-13 (Jar, brown pattern 11th-13th), H 41cm

Với định dạng nêu trên, Cổ vật sẽ có rất nhiều loại hình với chất liệu rất khác nhau. Chất liệu đá, đá qúy, kim loại, gốm sứ, gỗ, giấy… Cổ vật là tượng, là đồ trang sức, đồ dùng trong sinh hoạt, là vũ khí, máy móc, phương tiện giao thông, đo đếm…Cổ vật mênh mông là vậy, nhưng tóm lại chúng phải là sản phẩm do con người làm ra.

Đối với mỗi người, việc quyết định lựa chọn loại hình cổ vật để sưu tập nhằm thoả mãn được ý thích và lại phù hợp với nguồn lực của mình là một việc cần khi vào sân chơi cổ vật. Có lựa chọn và chú tâm như vậy, theo thời gian mới có thể lập nên một sưu tập cổ vật mang dấu ấn của mình và có giá trị cao. Đây là một việc làm không đơn giản đối với một người chơi cổ vật, vì cổ vật quá nhiều chất liệu, loại hình.

Thạp, gốm hoa nâu TK 11-13 (Jar, brown pattern 11th-13th century), H 21cm

Thiết nghĩ để hình thành một sưu tập cổ vật người chơi thường trải qua 03 giai đoạn:

– Giai đoạn đầu, hầu như ai cũng phải “trả học phí”, vì thấy cái gì có hơi hướng cổ vật là đều muốn đến xem để mua.

– Giai đoạn thứ hai: Do đam mê nhưng chưa có đủ kiến thức, chưa có tay nghề vững và kinh nghiệm trong cuộc chơi, dẫn đến thường thích tầm mua các cổ vật có hình thức “hào nhoáng” mà chưa chú ý nhiều đến các tiêu chí đặc trưng cũng như dấu tích văn hóa có gía trị của mỗi cổ vật. Đây là giai đoạn thường bị những người buôn bán cổ vật “chăm sóc, hướng đạo” nhiều nhất.

– Giai đoạn thứ ba: Sau một thời gian đam mê sưu tập cổ vật theo số lượng là qúa trình tự lựa chọn rút gọn lại số lượng các cổ vật để lưu giữ, bởi vì lúc này “tay nghề” đã cao lên và quan hệ trong “Làng đồ” cũng từng trải hơn, cho nên mới tự nhìn ra được những cái qúy, cái đẹp của từng món cổ vật để tự nhận biết và so sánh về thẩm mỹ, về giá trị.

Một sưu tập cổ vật có giá trị là sưu tập đó có nhiều món cổ vật độc đáo, hiếm và đạt được nhiều tiêu chuẩn cao của cổ vật chứ không phải là số lượng hiện vật nhiều là quý. Vậy các tiêu chí để đánh gía chất lượng của từng cổ vật là gì?

Những ai đã thạo cuộc chơi cổ ngoạn thì đều ngấm truyền khẩu về các tiêu chí để đánh giá cổ vật bằng một câu ngắn gọn các cụ để lại là “Nhất dáng, nhì da, tam toàn, tứ tuổi”, nhưng có lẽ chưa đủ, vì cần phải thêm hai tiêu chí nữa là “độc” và có “Thân phận” rõ ràng.

– “Dáng” được xếp đầu tiên để khẳng định món đồ đó có đẹp, có giá trị thẩm mỹ cao hay bình thường?

– “Da” được xếp thứ hai để xem xét phần kỹ thuật, mỹ thuât tạo ra từ bố cục, hoa văn, họa tiết, nét chạm khắc… trên món đồ và đặc biệt “da” còn là “nước men thời gian” được tạo ra tự nhiên trên bề mặt ngoài của cổ vật mà không do tác động của con người.

Chính 2 tiêu chí trên đã phản ánh được dấu ấn văn hóa để lại của người xưa, thể hiện trình độ chế tác, óc thẩm mỹ sáng tạo ra cổ vật.

– “Toàn” xếp thứ ba để nói lên sự lành, vỡ, sứt mẻ, mất mảnh… của mỗi món đồ. Nếu cùng là một loại cổ vật bình thường giống nhau, nhưng gía trị giữa món đồ lành cao gấp nhiều lần món bị dập chứ chưa nói đến bị vỡ mất mảnh đã qua sửa chữa.

– “Tuổi” xếp cuối cùng chỉ nhằm xác định niên đại chế tác của món cổ vật. Thuần túy mang ý nghĩa khảo cổ học. Nhiều cổ vật mặc dù tuổi thấp, nhưng khi đấu gía thì lại rất nhiều tiền và ngược lại. Nhưng nếu chơi cổ vật mà coi nhẹ “tuổi” của chúng thì cũng không được.

Ngoài 04 tiêu chí thông thường trên, khi đánh gía chất lượng, gía trị của các cổ vật, người có nghề cao thường còn chú ý tới hai tiêu chí nữa là “Độc”, tức là rất hiếm và “Thân phận” tức là xuất sứ của ai, nơi nào đã sử dụng thời xa xưa? Các cổ vật của Vua quan, danh nhân, nhà giầu đặt làm hoặc mua, tặng… để sử dụng (thường gọi là đồ quan) thì có gía trị kinh tế cao khác hẳn những cổ vật của dân chúng bình thường sử dụng (thường gọi là đồ phố). Các cổ vật có hiệu đề, tên lò sản xuất, minh văn cung tiến… sẽ cho biết xuât sứ cổ vật, tất nhiên chúng sẽ qúy hơn các cổ vật không rõ “thân phận”.

Minh văn trên chân đèn gốm Việt, TK 16

Nhưng về “Thân phận” cũng còn tùy vào quan niệm của người sưu tập và của các Bảo tàng. Ví như dòng cổ vật “Sứ ký kiểu” là những đồ sứ Trung Hoa do vua chúa Việt Nam đặt làm ở các lò gốm sứ cao cấp “Thiên triều” trong khoảng thời gian từ TK 17-19 để mang về dùng trong cung phủ thì được một số ít người Việt Nam rất thích thú và đánh giá cao nên lùng mua chơi với giá ngất ngưởng. Cổ vật “sư ký kiểu” do có “hiệu đề” nên đã tự khẳng định rõ “thân phận” của chúng, đây là một tiêu chí không tranh cãi. Nhưng thực tế thì giới nghiên cứu và sưu tập gốm sứ thế giới lại không đánh gía cao dòng cổ vật “sứ ký kiểu” so với các loại hình cổ vật mang dấu ấn văn hóa đích thực của cư dân Việt cổ đã chế tác để sử dụng cách nay 2000 – 2500 năm có tên gọi “đồ đồng Đông Sơn” và các cổ vật gốm Việt thời Lý, Trần, Lê do người Đại Việt làm ra từ TK11-18. Trên thực tế trong các thập niên nửa cuổi thế kỷ 20 đã có nhiều sách, báo và Bảo tàng nước ngoài xuất bản các ấn phẩm để giới thiệu cái đẹp, cái qúy của hai loại hình cổ vật Việt với chất liệu đồng Đông Sơn và gốm thời Lý, Trần, Lê, bởi vì họ đánh giá hai dòng cổ vật Việt này đã thể hiện rất rõ dấu ấn văn hóa đặc trưng không lẫn với các tộc người châu Á và Đông Nam Á khác. Qua sự thật này có thể lý giải đơn giản vì: “sứ ký kiểu” thực chất là đồ sứ Trung Hoa, mang dấu ấn văn hóa Trung Hoa chứ không phải của Việt Nam. Hơn nữa khi người Hồng Kông và các nước khác sưu tập cổ vật gốm sứ Trung Hoa thì họ đều nhận ra về mặt kỹ thuật, mỹ thuật chế tác của dòng “sứ ký kiểu” không thể cao hơn được các cổ vật gốm sứ Trung Hoa thời Tống, Nguyên, Minh, Thanh. Chính vì vậy nên ở các Bảo tàng danh tiếng thế giới đã đánh giá cao và trân trọng trưng bầy, bảo quản gìn giữ các loại cổ vật Việt Nam nhưng ít quan tâm và giới thiệu về cổ vật “sứ ký kiểu”.

Sứ Ký Kiểu

Thiết nghĩ sưu tập cổ vật thành công chỉ khi hiểu ra: Sưu tập và nghiên cứu cổ vật là hai lĩnh vực không thể tách rời trong qúa trình “chơi cổ vật”.

Có một số người với chuyên môn ngành học của mình nên họ rất mê cổ vật, nhưng do điều kiện khách quan nên họ chỉ có điều kiện sưu tầm các mẫu vật là mảnh, là đồ dập vỡ rồi phục dựng chơi thành một sưu tập riêng. Những bộ sưu tập ấy cũng rất đáng qúy. Rồi cũng có một số người lại chỉ chuyên nghiên cứu, để có kiến thức viết sách giới thiệu những dòng cổ vật, nêu lên cái đẹp, cái qúy của các cổ vật Việt Nam để giúp kiến thức cho cộng đồng, đó cũng là việc làm đáng trân trọng, thế nhưng họ chưa phải là những người sưu tập cổ vật đích thực. Cạn nghĩ: Sưu tập cổ vật khác hẳn sưu tập khảo cổ học. Muốn thành người sưu tập cổ vật có tay nghề thì ngoài việc trang bị những kiến thức cơ bản về lịch sử, địa lý, khảo cổ, văn hóa… cần tự học qua sách báo và sờ, xem thực tế các cổ vật. Có vậy mới có kiến thức để đủ nhận biết được giá trị cao, thấp của mỗi cổ vật. Hơn nữa một điều không thể thiếu khi muốn sưu tập cổ vật có giá trị cần đầu tư kinh tế mới có được những cổ vât qúy, hiếm đắt tiền.

Ấm hình gà, đồng, Văn hoá Hán – Việt. TK 1-3

Đàm về chơi cổ vật thì còn nghiều chuyện, song chỉ biết nhiều thế hệ người Hà Thành đã rong ruổi tầm chơi cổ vật qua năm tháng rất thú vị, quên đi nhiều phiền muộn trong cuộc sống, song họ cũng đều tốn kém tiền bạc công sức mới mong có được một sưu tập cổ vật đích thực cho mình. Thời gian qua đi không trở lại, tiền bạc bỏ ra mua đồ cổ về chơi cũng không lấy lại được. Ấy vậy mà lại đem về các món đồ giả cổ thì quá buồn. Giới chơi và sưu tập Cổ vật ở nước ta hiện đang ngỡ ngàng trước các cuộc chơi Cổ vật có các khuynh hướng chơi khác nhau. Để dẫn đề cho các khuynh hướng chơi đó là do các nhà buôn đồ cổ chuyên nghiệp chủ động “hưỡng dẫn” người chơi. Đáng ra những người mới có tiền của nhiều do làm ăn được trong thời buổi hiện nay khi muốn vào sân chơi Cổ vật cần tìm đến những người Sưu tập và kinh doanh cổ vật có kinh nghiệm, kiến thức để nghe tư vấn, thì họ lại “âm thầm” nghe các vị a,b,c nào đó “dẫn đường”. Cho nên 05 năm lại đây “các anh sứ tàu chung chiêng” đã thống lĩnh thị trường Cổ vật Việt Nam. Nhưng cái gì rồi cũng có lúc thăng, lúc giáng cả. Hiện tại thì “các anh sứ tàu chung chiêng” đã bị “ắc” lại, vì các đại gia mới nổi đã “ngộ” ra sau khi đã mất nhiều tỷ đồng rước về đầy nhà để trưng một dòng Văn hóa ngoại lai chăng có dấu ấn gì của dân tộc Việt cả.

Thiết nghĩ để lập được một bộ sưu tập cổ vật quý không dễ và muôn vàn khó khăn. Nhưng để lưu giữ được sưu tập của mình lâu dài lại là việc càng khó khăn hơn khi khả năng tài chính thì có hạn, tuổi tác thì ngày càng cao làm cho con người bất lực trước ước muốn lưu giữ sưu tập của mình lâu dài cho đời sau. Nói vui, đúng là “giành chính quyền đã khó, nhưng giữ được chính quyền mới là khó hơn nhiều”

Lẽ đời đã chỉ rõ: Con người muốn sống sung sướng cũng cần có nhiều tiền bạc, rồi không ít kẻ cần vinh thăng với đời cũng tốn nhiều tiền bạc, nhưng rồi khối kẻ cũng đã chết trong tủi nhục, cô đơn cũng vì tiền bạc! Ấy vậy nhưng trong lĩnh vực nghiên cứu và sưu tập cổ vật đã có nhiều bậc tiền bối chỉ ra rằng: Nếu chỉ đơn thuần sống vì tiền thì có lẽ chả bao giờ người đời có thể làm nên và lưu giữ được những sưu tập cổ vật có giá trị cho cộng đồng./.

Đào Phan Long

Chủ tịch hội cổ vật Thăng Long-Hà Nội

Một số cách phân loại hiệu đề trên đồ gốm sứ cổ của Trung Hoa

admin — Sat, 19 Mar 2016 01:05:22 +0000

Hiệu đề trên gốm sứ cổ Trung Hoa, được hiểu rộng là các ký hiệu hay ký tự được vẽ hay viết trên các sản phẩm ấy, tức hoa áp 花押, họa áp 画押 và khoản 款, lạc khoản 落款, khoản thức 款识, luôn thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu về gốm sứ cổ cũng như các nhà sưu tập cổ vật. Nó có thể cho hình dung về niên đại của sản phẩm, người hay xưởng chế tác sản phẩm, người hay nơi sử dụng sản phẩm, và cả mục đích sử dụng ngoài công năng vật dụng chính của sản phẩm…

Tác giả Davison G., trong The Handbook of Marks on Chinese Ceramics (1994), phân nhóm các hiệu đề (marks) trên đồ gốm sứ Trung Hoa thành: hiệu đề đế hiệu (imperial reign marks); hiệu đề địa điểm (place marks); hiệu đề hiến tặng hay chúc tụng (marks of dedication or good wishes); hiệu đề của nghệ nhân gốm (potters’ marks); hiệu đề ban thưởng (marks of commendation); các biểu tượng dùng như hiệu đề (symbols used as marks); hiệu đề tưởng niệm (commemorative marks); hiệu đề niên đại (date marks) [2]. Tuy nhiên ở bảng liệt kê các hiệu đề với số lượng khá phong phú (1839 hiệu đề), ông lại sắp xếp theo thứ tự sau:

– Nhóm hiệu đề viết theo lối khải thư (kaishu) bao gồm: hiệu đề đế hiệu; hiệu đề 1 ký tự; hiệu đề 2 ký tự; hiệu đề 3 ký tự; hiệu đề 4 ký tự khu biệt bởi chữ đường chế 堂製; hiệu đề 4 ký tự khu biệt bởi chữtrai chế 齋製; hiệu đề 4 ký tự với chữ đường 堂 hoặc trai 齋 nhưng không có chữ chế 製; hiệu đề 4 ký tự khu biệt bởi chữ chế 製; hiệu đề 4 ký tự khu biệt bởi chữ tạo 造; hiệu đề 4 ký tự khác; hiệu đề 5 ký tự; hiệu đề 6 ký tự; hiệu đề 7 ký tự; hiệu đề 8 ký tự; hiệu đề trên 8 ký tự; hiệu đề niên đại [từ 4 đến 12 ký tự].

– Nhóm hiệu đề viết theo lối triện thư (zhuanshu) bao gồm: hiệu đề đế hiệu; các hiệu đề và hiệu đề kết hợp biểu tượng khác.

– Nhóm các biểu trưng dùng như hiệu đề.

Tác giả Trần Đức Anh Sơn (2008), khi phân tích các hiệu đề trên đồ sứ thời Nguyễn đặt làm ở Trung Hoa, có ghi nhận tương tự rằng “dựa vào ý nghĩa của văn tự, có thể phân loại hiệu đề thành những nhóm sau: hiệu đề đế hiệu; hiệu đề niên đại; hiệu đề địa danh; hiệu đề hiến tặng, chúc tụng; hiệu đề mang chức năng vương huy; hiệu đề của người thợ gốm; hiệu đề ca ngợi, biểu dương; hiệu đề tưởng niệm; hiệu đề biểu tượng…” [1]. Phân loại như thế, nhưng trong phụ lục về hiệu đề, ông sắp xếp theo thứ tự: hiệu đề 1 chữ Hán; hiệu đề 2 chữ Hán; hiệu đề 3 chữ Hán; hiệu đề 4 chữ Hán; hiệu đề trên 4 chữ Hán; hiệu đề viết theo kiểu chữ triện hoặc chữ lệ; chủ đề trang trí được viết như hiệu đề; những hình vẽ dùng như hiệu đề.

Có thể nhận thấy cả hai bảng liệt kê của hai tác giả trên đều chú trọng đến sự phân loại rõ ràng theo hình thức của các hiệu đề.

Ở Hồng Kông hiện nay, chẳng hạn theo trang mạng www.chinabogu.com , sự phân loại hiệu đề gốm sứ – đào từ khoản 陶瓷款 khá là chi tiết theo ý nghĩa nội dung của chúng: hiệu đề niên đại – kỉ niên khoản 纪年款; hiệu đề năm âm lịch – can chi khoản 干支款; hiệu đề tên cung điện – cung điện danh khoản 宫殿名款; hiệu đề tên và chữ đường (cũng có thể hiểu là cung điện) – đường danh khoản 堂名款; hiệu đề tên chức quan – quan tự khoản 官字款; hiệu đề tên và chữ phủ – phủ danh khoản 府名款; hiệu đề tên và chữ quán – quán danh khoản 馆名款; hiệu đề tên và chữ trai – trai danh khoản 斋名款; hiệu đề tên và chữ hiên – hiên danh khoản 轩名款; hiệu đề tên và chữ các – các danh khoản 阁名款; hiệu đề tên và chữ cư – cư danh khoản 居名款; hiệu đề tên và chữ viện – viện danh khoản 院名款; hiệu đề tên và chữ thất – thất danh khoản 室名款; hiệu đề tên và chữ ốc – ốc danh khoản 屋名款; hiệu đề tên và chữ thu tàng – thu tàng danh khoản 收藏名款; hiệu đề tên và chữphòng – phòng danh khoản 房名款; hiệu đề tên và chữ lâu – lâu danh khoản 楼名款; hiệu đề là các câu tốt lành – cát ngữ khoản 吉语款; hiệu đề khen tặng, ca ngợi – tán tụng khoản 赞颂款; hiệu đề có chữ trân ngoạn – trân ngoạn khoản 珍玩款; hiệu đề có chữ giai khí – giai khí khoản 佳器款; hiệu đề có chữ cung khí – cung khí khoản 供器款; hiệu đề tên người – nhân danh khoản 人名款; hiệu đề tên xưởng chế tác – xưởng danh khoản 厂名款; hiệu đề là hình vẽ – đồ án khoản 图案款; hiệu đề là chữ số – số tự khoản 数字款; hiệu đề là văn tự – văn tự khoản 文字款; và vài dạng hiệu đề khác.

Tra cứu các tư liệu cũ, chúng tôi nhận thấy Hobson R. L. trong Chinese Pottery and Porcelain – An Account of the Potter’s Art in China from Primitive Times to the Present Day (1915) vốn đã đề xuất sự phân nhóm và xếp loại các hiệu đề trên đồ gốm sứ Trung Hoa hoàn toàn theo ý nghĩa của chúng. Phần được Hobson rất lưu ý là các hiệu đề chỉ nơi ở “hall marks” vì bao gồm trong đó những chữđường 堂, trai 齋, đình 亭, hiên 軒, quán 館, phòng 房, cư 居 …, tức những nơi trú ngụ [3]. Theo Hobson, các hiệu đề này có thể là tên hiệu của xưởng chế tác hoặc là tên của nơi sẽ sử dụng các sản phẩm gốm sứ đó. Ngoài ra, như cố gắng của các nhà nghiên cứu từ xưa đến nay, ông cũng xác lập niên biểu sử dụng của những hiệu đề, ví dụ hiệu đề của nghệ nhân gốm… Mặc dù sự phân biệt ý nghĩa của những Hán tự chỉ nơi ở theo Hobson có thể chưa đầy đủ và có khác biệt với cách phân loại ngày nay, nghiên cứu của Hobson cung cấp một số hiệu đề hiện thật sự khó tìm thấy tiêu bản minh họa và thậm chí có thể ít người biết đến.

Xin giới thiệu lại ở đây một vài hiệu đề được liệt kê theo cách xếp loại của Hobson cùng phần diễn giải của ông, với hình vẽ nguyên dạng hiệu đề (hình 1a~8a), để so sánh với những bảng phân loại phổ biến hiện nay, chẳng hạn của Davison. Ở một số chỗ, Hobson còn ghi kèm theo mốc thời điểm sử dụng các hiệu đề đó. Những dạng hiệu đề đế hiệu, vì đã khá quen thuộc, nên xin được lược bớt. Chúng tôi ghi nhận theo Hobson, nhưng có chú một số điểm tồn nghi.

Lưu ý rằng hình mẫu vật in kèm chỉ mang tính tham khảo phụ thêm, vì chưa có điều kiện thẩm định niên đại. Nhóm các hiệu đề đế hiệu cũng như nhóm các hiệu đề niên đại, trên lý thuyết (cùng với những dấu hiệu khác như lối vẽ) có thể giúp cho các nhà sưu tập xác định được mốc về tuổi của vật phẩm. Từ các hiệu đề có khi còn xác định được nhiều tính chất khác của sản phẩm. Chẳng hạn về xuất xứ, như vùng nam Trung Hoa với những xưởng sản xuất ở vùng Đức Hóa – Phúc Kiến, tên của các hiệu đề thường có chữ hưng 興, kí 記 [5]. Một số món bạch từ 白瓷 khá tinh xảo và trang nhã ghi hiệu đề đế hiệu màu xanh chàm [6] có lẽ đúng là những vật dụng dùng riêng cho hoàng gia. Hay một số hiệu đề lại chỉ thấy trên đồ sứ ký kiểu sản xuất riêng cho thị trường Việt Nam. Tuy nhiên, một món đồ mang hiệu đề Khang Hi niên chế 康煕年製, dù không thể được sản xuất trước năm 1662, thì hoàn toàn có thể được sản xuất vào thế kỷ 20, 21 này.

Chú thích:

1. Hobson viết rằng Trần Quốc Trị Tạo 陳国治造 là hiệu đề vào những năm 1700. Tài liệu Hồng Kông hiện nay ghi nhận có nghệ nhân Trần Quốc Trị thời Đạo Quang nhà Thanh (1821-1850), có khoản thức là Trần Quốc Trị Tác 陳国治作.

2. Thiên Địa Nhất Gia Xuân 天地一家旾 là tên một gian điện trong Viên Minh Viên 圓明園 của hoàng gia triều Thanh. Đây là hiệu đề của từ khí dùng trong điện ấy, dành cho Từ Hi thái hậu, và vì vậy có thể xếp nó vào nhóm “Palace marks” chứ không phải hiệu đề để chúc mừng. Đại Nhã Trai 大雅齋 là khoản đi kèm với ấn triện Thiên Địa Nhất Gia Xuân. Đáy các món từ khí này có hiệu Vĩnh Khánh Trường Xuân 永慶長春. Đây mới là hiệu đề chúc mừng.

Sắc phấn thái đặc biệt ở trên đồ sứ cổ của Trung Hoa

admin — Sat, 19 Mar 2016 01:04:57 +0000

Loại hình men phấn thái 粉彩 trên đồ sứ cổ Trung Hoa được cho là xuất hiện vào năm Khang Hi thứ 52 (1713). Phương Tây hay dùng thuật ngữ famille–rose để gọi dòng đồ sứ này. Nhưng nếu được chuyển ngữ sang tiếng Việt, famille–rose thành “toàn hồng”, thì hoàn toàn không rõ nghĩa so với bản chất của kỹ thuật này. Trong kỹ thuật chế tác đồ sứ men phấn thái, trước hết phôi đã có men áo (dứu 釉 – e. glaze) và được nung lần đầu, rồi các đường nét của hình mới được vẽ lên. Sau đó cả phần nền và hình được được phủ men (e. enamel) loại pha lê bạch 玻璃白 (tức thạch tín – e. arsenic có pha trộn thêm chì, kali) và vẽ các chất men màu. Loại hình men phấn thái có liên hệ với loại hình men pháp lang thái 琺瑯彩, do cũng sử dụng pha lê bạch, mà sau khi nung chảy sẽ cho lớp men trắng đục không thấu quang. Với men phấn thái, pha lê bạch khi bị nung chảy sẽ hòa với các men màu, các màu sẽ bị phấn hóa 粉化. Kết hợp với kỹ thuật vẽ, sẽ có sự chuyển tiếp màu sắc và độ đậm nhạt rất linh hoạt, cho phép thể hiện được nhiều đề tài hoa mỹ. Cũng bởi thế mà phấn thái còn được gọi là nhuyễn thái 软彩. Ngoài ra sau khi nung lại hoàn thiện (ở nhiệt độ 600 – 900 độ) sẽ thấy bờ cong của men ở giữa chỗ các nét – men màu tiếp giáp nhau. Kỹ thuật này khác và công phu hơn lối vẽ hình nhiều màu đơn sắc trên men như kiểu ngũ thái 五彩, đấu thái 斗彩, cũng khác với lối vẽ nung ba lần men dương thái 洋彩 cầu kỳ hơn. Tuy nhiên liên kết giữa men màu và phôi sẽ bền.

Đồ sứ men phấn thái được chế tác từ thời Khang Hi liên tục cho đến thời Tuyên Thống (1908-1911), ngày nay đều có thể xem là cổ vật. Ngoài giá trị lịch sử nhất định, đa phần đều mang tính thẩm mỹ cao về họa pháp bởi sự công phu về tạo hình cũng như sự khéo léo gia giảm các hỗn hợp men màu trước khi nung. Rõ ràng hiện tại cũng còn có sự hiện diện của đồ sứ dùng kỹ thuật men phấn thái nhưng không cổ (vì mới được chế tạo theo kỹ thuật men màu kiểu xưa), và đồ sứ giả men phấn thái đồng thời giả cổ.

Người chơi cổ ngoạn ở Việt Nam quan tâm đến đồ sứ cổ, nếu không đủ thông tin cũng như không có điểu kiện tiếp xúc với những món cổ vật thật sự giá trị, sẽ rất có thể sa vào tình huống, hoặc là phải nghe ca ngợi tất tật những gì được cho là gắn với nghề gốm sứ Trung Hoa, hoặc bị cường điệu về giá trị của những vật phẩm đã sưu tầm, hoặc tệ hơn là vướng phải những món chỉ là ngụy phẩm. Còn người Trung Hoa thì vẫn luôn hoan hỉ, vì rõ ràng có khả năng để chi phối được thị trường cổ vật trong lĩnh vực gốm sứ, hay ít ra là cũng quảng bá phần nào đặc trưng văn hóa của mình. Tuy nhiên vấn đề đó hơi xa quá so với mục tiêu kỹ thuật của ghi chép này, nên để kết thúc, ta thử xem hình ảnh vài món phấn thái kinh điển: chiếc bình vẽ ngàn hoa (mille fleurs) trong sưu tập Grandidier, bảo tàng Guimet và hộp nhỏ mang hiệu đề Đại Nhã Trai, vật dụng vốn của Từ Hi thái hậu, hiện vật của Bảo tàng cố cung Đài Loan.

(1)

(2)

^ Hình 1, 2: Hộp men phấn thái, hiện vật ở Bảo tàng cố cung, Đài Loan [nguồn ảnh: http://masterpieces.asemus.museum]

(3)

^ Hình 3: Bình “mille fleurs”, hiện vật của Bảo tàng Guimet [nguồn ảnh: http://www.guimet.fr%5D

(4)

(5)

(6)

(7)

^ Hình 4, 5, 6, 7: Chi tiết bình “ngàn hoa” [ảnh: Dalbera J. P.]

Gốm sứ Celadon – câu chuyện của một cái tên cổ vật quý hiếm

admin — Sat, 19 Mar 2016 01:04:11 +0000

Celadon là dạng phổ biến nhất trong số các loại đồ sứ cổ điển Trung Hoa.

SƯU TẦM GỐM SỨ TRUNG HOA BÀI 6

Celadon là dạng phổ biến nhất trong số các loại đồ sứ cổ điển Trung Hoa. Một loại men là kết quả của quá trình nung gốm với một phức hợp của nhiều loại oxid sắt. Đặc tính tông màu xanh lá cây của Celadon có được là do sự hiện diện của sắt trong đất sét. Được gọi đơn giản là “đồ gốm xanh lá cây” khi gốm celadon xuất hiện lần đầu tiên dưới thời Đông Hán (sau 206 B.C). Cho mải đến triều đai nhà Đường (619 A.D. – 960 A.D.), nghệ thuật chế tạo Celadon mới đạt đến trình độ thuần thục. Tiếp theo sau việc thành lập Nam Kinh ở Hangzhuo trong Triều đại Tống (960 A.D.- 1279 A.D.) thì việc sản xuất đồ gốm men celadon đã đat đến những đỉnh cao mới. Nhiều lò gốm sản xuất cho triều đình ( Tiếng Hán gọi là “guan” hay “ lò gốm được thừa nhận chính thức”) gần Hangzhuo và nhiều lò gốm tại Longquan, đông nam Zhejiang, đã sản xuấtra celadon cực kỳ thuần khiết và thanh tao.

Thông qua nỗ lực của các nhà lữ hành và thương nhân Hồng Kông , Ả rập gốm sứ celadon đã tìm đường đến được Đông Á, Ai Cập, và Châu Âu. Cái tên “celadon” bắt nguồn từ một vỡ kịch viết vào thế kỷ 17 của Honore d’Urfe được trình diễn tại các sân khấu ở Paris về vị anh hùng, người chăn cừu tên Celadon, trong trang phục xanh lá cây thanh lịch. Với diễn biến thời cuộc, người dân thành Paris lúc ấy đã ưa thích gốm sứ xanh lá cây Trung Hoa đến nỗi họ gọi lại tên của chúng theo tên của vị anh hùng trong vỡ kịch của Honore d’Urfe. Vì vậy trong khi ý nghĩa nguyên thủy của Celadon là “người tình dịu dàng”, celadon lại trở thành tên của gốm sứ xanh lá cây xuất khẩu từ Trung Hoa và tên này cũng bám rể kể từ dạo ấy.

hình minh họa “crakleware”

“Crackleware” hay “craak wares”,hay “ đồ gốm men rạn” cũng là một loại gốm celadon do có những đường rạn nứt lớn và tinh tế trên bề mặt của chúng. Đặc tính rạn nứt ở bề mặt men celadon này là kết quả của quá trình nung mà lớp men phủ co ngót nhiều và nhanh hơn cốt thân đồ gốm. Những người thợ gốm triều đại nhà Tống đã tinh khôn khi vận dụng hoa văn rạn nứt này làm hiệu quả trang trí. Đó là lý do tại sao một nhãn hiệu gốm sứ sản sinh trong thời kỳ Trung Hoa cổ trở nên nổi tiếng trên khắp thế giới.

Ngày nay, từ celadon mang hai ý nghĩa chính, một là nói đến loại men màu xanh lá cây nguồn gốc Trung Hoa có chứa chất sắt và trải qua một quá trình nung làm co ngót. Ý nghĩa khác là chỉ tất cả loại gốm sứ nào được phủ men celadon. Như là một tên chung để chỉ các loại gốm màu xanh lá cây khác nhau mà trong phạm vi bài này không thể đề cập hết được, gốm sứ sản xuất tại lò gốm Yue trong triều đại nhà Đường; tại các lò gốm Longquan, Ru,Guan, Yaozhuo trong triều đại nhà Tống tất cả đều liệt vào loại gốm sứ celadon. Như vậy gốm Longquan = gốm celadon,…

Thông hiểu sự kiện và thuật ngữ sẽ giúp người sưu tập gốm sứ Trung Hoa rất nhiều.